សម្មសនញាណកថា

៦៩២. អយំ មគ្គោ, អយំ ន មគ្គោតិ ឯវំ មគ្គញ្ច អមគ្គញ្ច ញត្វា ឋិតំ ញាណំ បន មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាម.

តំ សម្បាទេតុកាមេន កលាបសម្មសនសង្ខាតាយ នយវិបស្សនាយ តាវ យោគោ ករណីយោ. កស្មា? អារទ្ធវិបស្សកស្ស ឱភាសាទិសម្ភវេ មគ្គាមគ្គញាណសម្ភវតោ. អារទ្ធវិបស្សកស្ស ហិ ឱភាសាទីសុ សម្ភូតេសុ មគ្គាមគ្គញាណំ ហោតិ, វិបស្សនាយ ច កលាបសម្មសនំ អាទិ. តស្មា ឯតំ កង្ខាវិតរណានន្តរំ ឧទ្ទិដ្ឋំ. អបិច យស្មា តីរណបរិញ្ញាយ វត្តមានាយ មគ្គាមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តីរណបរិញ្ញា ច ញាតបរិញ្ញានន្តរា, តស្មាបិ តំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ សម្បាទេតុកាមេន កលាបសម្មសនេ តាវ យោគោ កាតព្ពោ.

៦៩៣. តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – តិស្សោ ហិ លោកិយបរិញ្ញា ញាតបរិញ្ញា តីរណបរិញ្ញា បហានបរិញ្ញា ច. យា សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អភិញ្ញាបញ្ញា ញាតដ្ឋេ ញាណំ. បរិញ្ញាបញ្ញា តីរណដ្ឋេ ញាណំ. បហានបញ្ញា បរិច្ចាគដ្ឋេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៧៥). តត្ថ ‘‘រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វេទយិតលក្ខណា វេទនា’’តិ ឯវំ តេសំ តេសំ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណសល្លក្ខណវសេន បវត្តា បញ្ញា ញាតបរិញ្ញា នាម. ‘‘រូបំ អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា’’តិអាទិនា នយេន តេសំយេវ ធម្មានំ សាមញ្ញលក្ខណំ អារោបេត្វា បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនា បញ្ញា តីរណបរិញ្ញា នាម. តេសុយេវ បន ធម្មេសុ និច្ចសញ្ញាទិបជហនវសេន បវត្តា លក្ខណារម្មណិកវិបស្សនា បញ្ញា បហានបរិញ្ញា នាម.

តត្ថ សង្ខារបរិច្ឆេទតោ បដ្ឋាយ យាវ បច្ចយបរិគ្គហា ញាតបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិំ ហិ អន្តរេ ធម្មានំ បច្ចត្តលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. កលាបសម្មសនតោ បន បដ្ឋាយ យាវ ឧទយព្ពយានុបស្សនា តីរណបរិញ្ញាយ ភូមិ. ឯតស្មិំ ហិ អន្តរេ សាមញ្ញលក្ខណបដិវេធស្សេវ អាធិបច្ចំ ហោតិ. ភង្គានុបស្សនំ អាទិំ កត្វា ឧបរិ បហានបរិញ្ញាយ ភូមិ. តតោ បដ្ឋាយ ហិ អនិច្ចតោ អនុបស្សន្តោ និច្ចសញ្ញំ បជហតិ, ទុក្ខតោ អនុបស្សន្តោ សុខសញ្ញំ, អនត្តតោ អនុបស្សន្តោ អត្តសញ្ញំ, និព្ពិន្ទន្តោ នន្ទិំ, វិរជ្ជន្តោ រាគំ, និរោធេន្តោ សមុទយំ, បដិនិស្សជ្ជន្តោ អាទានំ បជហតីតិ (បដិ. ម. ១.៥២) ឯវំ និច្ចសញ្ញាទិបហានសាធិកានំ សត្តន្នំ អនុបស្សនានំ អាធិបច្ចំ. ឥតិ ឥមាសុ តីសុ បរិញ្ញាសុ សង្ខារបរិច្ឆេទស្ស ចេវ បច្ចយបរិគ្គហស្ស ច សាធិតត្តា ឥមិនា យោគិនា ញាតបរិញ្ញាវ អធិគតា ហោតិ, ឥតរា ច អធិគន្តព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘យស្មា តីរណបរិញ្ញាយ វត្តមានាយ មគ្គាមគ្គញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តីរណបរិញ្ញា ច ញាតបរិញ្ញានន្តរា, តស្មាបិ តំ មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិំ សម្បាទេតុកាមេន កលាបសម្មសនេ តាវ យោគោ កាតព្ពោ’’តិ.

៦៩៤. តត្រាយំ បាឡិ –

‘‘កថំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ? យំកិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា…បេ… យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. ទុក្ខតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យំកិញ្ចិ វិញ្ញាណំ…បេ… អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ.

‘‘ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. ទុក្ខតោ អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ.

‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. វេទនំ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណំ…បេ… សម្មសនេ ញាណំ.

‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្មន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. វេទនំ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុំ… ជរាមរណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ…បេ… និរោធធម្មន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ.

‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ, អសតិ ជាតិយា នត្ថិ ជរាមរណន្តិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. ភវបច្ចយា ជាតិ…បេ… អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ, អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា, អសតិ អវិជ្ជាយ នត្ថិ សង្ខារាតិ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណំ.

‘‘តំ ញាតដ្ឋេន ញាណំ. បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. តេន វុច្ចតិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ ធម្មានំ សង្ខិបិត្វា វវត្ថានេ បញ្ញា សម្មសនេ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៨).

ឯត្ថ ច ចក្ខុំ…បេ… ជរាមរណន្តិ ឥមិនា បេយ្យាលេន ទ្វារារម្មណេហិ សទ្ធិំ ទ្វារប្បវត្តា ធម្មា, បញ្ចក្ខន្ធា, ឆ ទ្វារានិ, ឆ អារម្មណានិ, ឆ វិញ្ញាណានិ, ឆ ផស្សា, ឆ វេទនា, ឆ សញ្ញា, ឆ ចេតនា, ឆ តណ្ហា, ឆ វិតក្កា, ឆ វិចារា, ឆ ធាតុយោ, ទស កសិណានិ, ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសា, ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, ពាវីសតិ ឥន្ទ្រិយានិ, តិស្សោ ធាតុយោ, នវ ភវា, ចត្តារិ ឈានានិ, ចតស្សោ អប្បមញ្ញា, ចតស្សោ សមាបត្តិយោ, ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទង្គានីតិ ឥមេ ធម្មរាសយោ សំខិត្តាតិ វេទិតព្ពា.

វុត្តំ ហេតំ អភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេសេ –

‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យំ. កិញ្ច, ភិក្ខវេ, សព្ពំ អភិញ្ញេយ្យំ? ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យំ. រូបា… ចក្ខុវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សោ… យម្បិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ អភិញ្ញេយ្យំ. សោតំ…បេ… យម្បិទំ មនោសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, តម្បិ អភិញ្ញេយ្យំ.

‘‘រូបំ…បេ… វិញ្ញាណំ… ចក្ខុ…បេ… មនោ… រូបា…បេ… ធម្មា… ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ… ចក្ខុសម្ផស្សោ…បេ… មនោសម្ផស្សោ….

‘‘ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា…បេ… មនោសម្ផស្សជា វេទនា… រូបសញ្ញា…បេ… ធម្មសញ្ញា… រូបសញ្ចេតនា…បេ… ធម្មសញ្ចេតនា… រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហា… រូបវិតក្កោ…បេ… ធម្មវិតក្កោ… រូបវិចារោ…បេ… ធម្មវិចារោ….

‘‘បថវីធាតុ…បេ… វិញ្ញាណធាតុ… បថវីកសិណំ…បេ… វិញ្ញាណកសិណំ… កេសា…បេ… មុត្តំ… មត្ថលុង្គំ….

‘‘ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មាយតនំ… ចក្ខុធាតុ…បេ… មនោធាតុ… មនោវិញ្ញាណធាតុ… ចក្ខុន្ទ្រិយំ…បេ… អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ….

‘‘កាមធាតុ… រូបធាតុ… អរូបធាតុ… កាមភវោ… រូបភវោ… អរូបភវោ… សញ្ញាភវោ… អសញ្ញាភវោ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាភវោ… ឯកវោការភវោ… ចតុវោការភវោ… បញ្ចវោការភវោ….

‘‘បឋមំ ឈានំ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ… មេត្តាចេតោវិមុត្តិ…បេ… ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តិ… អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ…បេ… នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ… អវិជ្ជា អភិញ្ញេយ្យា…បេ… ជរាមរណំ អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៣; សំ. និ. ៤.៤៦).

តំ តត្ថ ឯវំ វិត្ថារេន វុត្តត្តា ឥធ សព្ពំ បេយ្យាលេន សំខិត្តំ. ឯវំ សំខិត្តេ បនេត្ថ យេ លោកុត្តរា ធម្មា អាគតា, តេ អសម្មសនុបគត្តា ឥមស្មិំ អធិការេ ន គហេតព្ពា. យេបិ ច សម្មសនុបគា, តេសុ យេ យស្ស បាកដា ហោន្តិ សុខេន បរិគ្គហំ គច្ឆន្តិ, តេសុ តេន សម្មសនំ អារភិតព្ពំ.

៦៩៥. តត្រាយំ ខន្ធវសេន អារព្ភវិធានយោជនា – យំកិញ្ចិ រូបំ…បេ… សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនំ. ទុក្ខតោ អនត្តតោ វវត្ថបេតិ, ឯកំ សម្មសនន្តិ. ឯត្តាវតា អយំ ភិក្ខុ ‘‘យំកិញ្ចិ រូប’’ន្តិ ឯវំ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋំ សព្ពម្បិ រូបំ អតីតត្តិកេន ចេវ ចតូហិ ច អជ្ឈត្តាទិទុកេហីតិ ឯកាទសហិ ឱកាសេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សព្ពំ រូបំ អនិច្ចតោ វវត្ថបេតិ, អនិច្ចន្តិ សម្មសតិ.

កថំ? បរតោ វុត្តនយេន. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ (បដិ. ម. ១.៤៨).

តស្មា ឯស យំ អតីតំ រូបំ, តំ យស្មា អតីតេយេវ ខីណំ, នយិមំ ភវំ សម្បត្តន្តិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.

យំ អនាគតំ អនន្តរភវេ និព្ពត្តិស្សតិ, តម្បិ តត្ថេវ ខីយិស្សតិ, ន តតោ បរំ ភវំ គមិស្សតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.

យំ បច្ចុប្បន្នំ រូបំ, តម្បិ ឥធេវ ខីយតិ, ន ឥតោ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.

យំ អជ្ឈត្តំ, តម្បិ អជ្ឈត្តមេវ ខីយតិ, ន ពហិទ្ធាភាវំ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន.

យំ ពហិទ្ធា…បេ… ឱឡារិកំ…បេ… សុខុមំ…បេ… ហីនំ…បេ… បណីតំ…បេ… ទូរេ…បេ… សន្តិកេ, តម្បិ តត្ថេវ ខីយតិ, ន ទូរភាវំ គច្ឆតីតិ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិ សម្មសតិ.

ឥទំ សព្ពម្បិ ‘‘អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ. ភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ.

សព្ពមេវ ច តំ ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន. ភយដ្ឋេនាតិ សប្បដិភយតាយ. យញ្ហិ អនិច្ចំ, តំ ភយាវហំ ហោតិ សីហោបមសុត្តេ (សំ. និ. ៣.៧៨; អ. និ. ៤.៣៣) ទេវានំ វិយ. ឥតិ ឥទម្បិ ‘‘ទុក្ខំ ភយដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ. ភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ.

យថា ច ទុក្ខំ, ឯវំ សព្ពម្បិ តំ អនត្តា អសារកដ្ឋេន. អសារកដ្ឋេនាតិ ‘‘អត្តា និវាសី ការកោ វេទកោ សយំវសី’’តិ ឯវំ បរិកប្បិតស្ស អត្តសារស្ស អភាវេន. យញ្ហិ អនិច្ចំ, ទុក្ខំ, តំ អត្តនោបិ អនិច្ចតំ វា ឧទយព្ពយបីឡនំ វា វារេតុំ ន សក្កោតិ, កុតោ តស្ស ការកាទិភាវោ. តេនាហ – ‘‘រូបញ្ច ហិទំ, ភិក្ខវេ, អត្តា អភវិស្ស. នយិទំ រូបំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យា’’តិអាទិ (សំ. និ. ៣.៥៩). ឥតិ ឥទម្បិ ‘‘អនត្តា អសារកដ្ឋេនា’’តិ ឯតស្ស វសេន ឯកំ សម្មសនំ. ភេទតោ បន ឯកាទសវិធំ ហោតិ. ឯស នយោ វេទនាទីសុ.

៦៩៦. យំ បន អនិច្ចំ, តំ យស្មា និយមតោ សង្ខតាទិភេទំ ហោតិ. តេនស្ស បរិយាយទស្សនត្ថំ, នានាការេហិ វា មនសិការប្បវត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្ម’’ន្តិ បុន បាឡិ វុត្តា. ឯស នយោ វេទនាទីសូតិ.