១៣. នេសជ្ជិកង្គកថា

៣៦. នេសជ្ជិកង្គម្បិ ‘‘សេយ្យំ បដិក្ខិបាមិ, នេសជ្ជិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន នេសជ្ជិកេន រត្តិយា តីសុ យាមេសុ ឯកំ យាមំ ឧដ្ឋាយ ចង្កមិតព្ពំ. ឥរិយាបថេសុ ហិ និបជ្ជិតុមេវ ន វដ្ដតិ. ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋស្ស នេវ អបស្សេនំ, ន ទុស្សបល្លត្ថិកា, ន អាយោគបដ្ដោ វដ្ដតិ. មជ្ឈិមស្ស ឥមេសុ តីសុ យំកិញ្ចិ វដ្ដតិ. មុទុកស្ស អបស្សេនម្បិ ទុស្សបល្លត្ថិកាបិ អាយោគបដ្ដោបិ ពិព្ពោហនម្បិ បញ្ចង្គោបិ សត្តង្គោបិ វដ្ដតិ. បញ្ចង្គោ បន បិដ្ឋិអបស្សយេន សទ្ធិំ កតោ. សត្តង្គោ នាម បិដ្ឋិអបស្សយេន ច ឧភតោបស្សេសុ អបស្សយេហិ ច សទ្ធិំ កតោ. តំ កិរ មិឡាភយត្ថេរស្ស អកំសុ. ថេរោ អនាគាមី ហុត្វា បរិនិព្ពាយិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ សេយ្យំ កប្បិតមត្តេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, ‘‘សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២០; ម. និ. ១.១៨៦) វុត្តស្ស ចេតសោ វិនិពន្ធស្ស ឧបច្ឆេទនំ, សព្ពកម្មដ្ឋានានុយោគសប្បាយតា, បាសាទិកឥរិយាបថតា, វីរិយារម្ភានុកូលតា, សម្មាបដិបត្តិយា អនុព្រូហនន្តិ.

អាភុជិត្វាន បល្លង្កំ, បណិធាយ ឧជុំ តនុំ;

និសីទន្តោ វិកម្បេតិ, មារស្ស ហទយំ យតិ.

សេយ្យសុខំ មិទ្ធសុខំ, ហិត្វា អារទ្ធវីរិយោ;

និសជ្ជាភិរតោ ភិក្ខុ, សោភយន្តោ តបោវនំ.

និរាមិសំ បីតិសុខំ, យស្មា សមធិគច្ឆតិ;

តស្មា សមនុយុញ្ជេយ្យ, ធីរោ នេសជ្ជិកំ វតន្តិ.

អយំ នេសជ្ជិកង្គេ សមាទាន វិធានប្បភេទ ភេទានិសំសវណ្ណនា.

ធុតង្គបកិណ្ណកកថា

៣៧. ឥទានិ –

កុសលត្តិកតោ ចេវ, ធុតាទីនំ វិភាគតោ;

សមាសព្យាសតោ ចាបិ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ. –

ឥមិស្សា គាថាយ វសេន វណ្ណនា ហោតិ.

តត្ថ កុសលត្តិកតោតិ សព្ពានេវ ហិ ធុតង្គានិ សេក្ខបុថុជ្ជនខីណាសវានំ វសេន សិយា កុសលានិ, សិយា អព្យាកតានិ, នត្ថិ ធុតង្គំ អកុសលន្តិ.

យោ បន វទេយ្យ ‘‘បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ អារញ្ញិកោ ហោតីតិ អាទិវចនតោ (អ. និ. ៥.១៨១; បរិ. ៣២៥) អកុសលម្បិ ធុតង្គ’’ន្តិ. សោ វត្តព្ពោ – ន មយំ ‘‘អកុសលចិត្តេន អរញ្ញេ ន វសតី’’តិ វទាម. យស្ស ហិ អរញ្ញេ និវាសោ, សោ អារញ្ញិកោ. សោ ច បាបិច្ឆោ វា ភវេយ្យ អប្បិច្ឆោ វា. ឥមានិ បន តេន តេន សមាទានេន ធុតកិលេសត្តា ធុតស្ស ភិក្ខុនោ អង្គានិ, កិលេសធុននតោ វា ធុតន្តិ លទ្ធវោហារំ ញាណំ អង្គមេតេសន្តិ ធុតង្គានិ. អថ វា ធុតានិ ច តានិ បដិបក្ខនិទ្ធុននតោ អង្គានិ ច បដិបត្តិយាតិបិ ធុតង្គានីតិ វុត្តំ. ន ច អកុសលេន កោចិ ធុតោ នាម ហោតិ, យស្សេតានិ អង្គានិ ភវេយ្យុំ, ន ច អកុសលំ កិញ្ចិ ធុនាតិ, យេសំ តំ អង្គន្តិកត្វា ធុតង្គានីតិ វុច្ចេយ្យុំ. នាបិ អកុសលំ ចីវរលោលុប្បាទីនិ ចេវ និទ្ធុនាតិ បដិបត្តិយា ច អង្គំ ហោតិ. តស្មា សុវុត្តមិទំ ‘‘នត្ថិ អកុសលំ ធុតង្គ’’ន្តិ.

‘‘យេសម្បិ កុសលត្តិកវិនិមុត្តំ ធុតង្គំ, តេសំ អត្ថតោ ធុតង្គមេវ នត្ថិ. អសន្តំ កស្ស ធុននតោ ធុតង្គំ នាម ភវិស្សតិ. ធុតគុណេ សមាទាយ វត្តតីតិ វចនវិរោធោបិ ច នេសំ អាបជ្ជតិ, តស្មា តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ អយំ តាវ កុសលត្តិកតោ វណ្ណនា.

ធុតាទីនំ វិភាគតោតិ ធុតោ វេទិតព្ពោ. ធុតវាទោ វេទិតព្ពោ. ធុតធម្មា វេទិតព្ពា. ធុតង្គានិ វេទិតព្ពានិ. កស្ស ធុតង្គសេវនា សប្បាយាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ធុតោតិ ធុតកិលេសោ វា បុគ្គលោ កិលេសធុននោ វា ធម្មោ.

ធុតវាទោតិ ឯត្ថ បន អត្ថិ ធុតោ ន ធុតវាទោ, អត្ថិ ន ធុតោ ធុតវាទោ, អត្ថិ នេវ ធុតោ ន ធុតវាទោ, អត្ថិ ធុតោ ចេវ ធុតវាទោ ច.

តត្ថ យោ ធុតង្គេន អត្តនោ កិលេសេ ធុនិ, បរំ បន ធុតង្គេន ន ឱវទតិ, នានុសាសតិ ពាកុលត្ថេរោ វិយ, អយំ ធុតោ ន ធុតវាទោ. យថាហ, ‘‘តយិទំ អាយស្មា ពាកុលោ ធុតោ ន ធុតវាទោ’’តិ. យោ បន ន ធុតង្គេន អត្តនោ កិលេសេ ធុនិ, កេវលំ អញ្ញេ ធុតង្គេន ឱវទតិ អនុសាសតិ ឧបនន្ទត្ថេរោ វិយ, អយំ ន ធុតោ ធុតវាទោ. យថាហ, ‘‘តយិទំ អាយស្មា ឧបនន្ទោ សក្យបុត្តោ ន ធុតោ ធុតវាទោ’’តិ. យោ ឧភយវិបន្នោ លាឡុទាយី វិយ, អយំ នេវ ធុតោ ន ធុតវាទោ. យថាហ, ‘‘តយិទំ អាយស្មា លាឡុទាយី នេវ ធុតោ ន ធុតវាទោ’’តិ. យោ បន ឧភយសម្បន្នោ ធម្មសេនាបតិ វិយ, អយំ ធុតោ ចេវ ធុតវាទោ ច. យថាហ, ‘‘តយិទំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ធុតោ ចេវ ធុតវាទោ ចាតិ.

ធុតធម្មា វេទិតព្ពាតិ អប្បិច្ឆតា, សន្តុដ្ឋិតា, សល្លេខតា, បវិវេកតា, ឥទមត្ថិតាតិ ឥមេ ធុតង្គចេតនាយ បរិវារកា បញ្ច ធម្មា ‘‘អប្បិច្ឆតំយេវ និស្សាយា’’តិអាទិវចនតោ (អ. និ. ៥.១៨១; បរិ. ៣២៥) ធុតធម្មា នាម, តត្ថ អប្បិច្ឆតា ច សន្តុដ្ឋិតា ច អលោភោ. សល្លេខតា ច បវិវេកតា ច ទ្វីសុ ធម្មេសុ អនុបតន្តិ អលោភេ ច អមោហេ ច. ឥទមត្ថិតា ញាណមេវ. តត្ថ ច អលោភេន បដិក្ខេបវត្ថូសុ លោភំ, អមោហេន តេស្វេវ អាទីនវបដិច្ឆាទកំ មោហំ ធុនាតិ. អលោភេន ច អនុញ្ញាតានំ បដិសេវនមុខេន បវត្តំ កាមសុខានុយោគំ, អមោហេន ធុតង្គេសុ អតិសល្លេខមុខេន បវត្តំ អត្តកិលមថានុយោគំ ធុនាតិ. តស្មា ឥមេ ធម្មា ធុតធម្មាតិ វេទិតព្ពា.

ធុតង្គានិ វេទិតព្ពានីតិ តេរស ធុតង្គានិ វេទិតព្ពានិ បំសុកូលិកង្គំ…បេ… នេសជ្ជិកង្គន្តិ. តានិ អត្ថតោ លក្ខណាទីហិ ច វុត្តានេវ.

កស្ស ធុតង្គសេវនា សប្បាយាតិ រាគចរិតស្ស ចេវ មោហចរិតស្ស ច. កស្មា? ធុតង្គសេវនា ហិ ទុក្ខាបដិបទា ចេវ សល្លេខវិហារោ ច. ទុក្ខាបដិបទញ្ច និស្សាយ រាគោ វូបសម្មតិ. សល្លេខំ និស្សាយ អប្បមត្តស្ស មោហោ បហីយតិ. អារញ្ញិកង្គរុក្ខមូលិកង្គបដិសេវនា វា ឯត្ថ ទោសចរិតស្សាបិ សប្បាយា. តត្ថ ហិស្ស អសង្ឃដ្ដិយមានស្ស វិហរតោ ទោសោបិ វូបសម្មតីតិ អយំ ធុតាទីនំ វិភាគតោ វណ្ណនា.

សមាសព្យាសតោតិ ឥមានិ បន ធុតង្គានិ សមាសតោ តីណិ សីសង្គានិ, បញ្ច អសម្ភិន្នង្គានីតិ អដ្ឋេវ ហោន្តិ. តត្ថ សបទានចារិកង្គំ, ឯកាសនិកង្គំ, អព្ភោកាសិកង្គន្តិ ឥមានិ តីណិ សីសង្គានិ. សបទានចារិកង្គញ្ហិ រក្ខន្តោ បិណ្ឌបាតិកង្គម្បិ រក្ខិស្សតិ. ឯកាសនិកង្គញ្ច រក្ខតោ បត្តបិណ្ឌិកង្គខលុបច្ឆាភត្តិកង្គានិបិ សុរក្ខនីយានិ ភវិស្សន្តិ. អព្ភោកាសិកង្គំ រក្ខន្តស្ស កិំ អត្ថិ រុក្ខមូលិកង្គយថាសន្ថតិកង្គេសុ រក្ខិតព្ពំ នាម. ឥតិ ឥមានិ តីណិ សីសង្គានិ, អារញ្ញិកង្គំ, បំសុកូលិកង្គំ, តេចីវរិកង្គំ, នេសជ្ជិកង្គំ, សោសានិកង្គន្តិ ឥមានិ បញ្ច អសម្ភិន្នង្គានិ ចាតិ អដ្ឋេវ ហោន្តិ.

បុន ទ្វេ ចីវរបដិសំយុត្តានិ, បញ្ច បិណ្ឌបាតបដិសំយុត្តានិ, បញ្ច សេនាសនបដិសំយុត្តានិ, ឯកំ វីរិយបដិសំយុត្តន្តិ ឯវំ ចត្តារោវ ហោន្តិ. តត្ថ នេសជ្ជិកង្គំ វីរិយបដិសំយុត្តំ. ឥតរានិ បាកដានេវ.

បុន សព្ពានេវ និស្សយវសេន ទ្វេ ហោន្តិ បច្ចយនិស្សិតានិ ទ្វាទស, វីរិយនិស្សិតំ ឯកន្តិ. សេវិតព្ពាសេវិតព្ពវសេនបិ ទ្វេយេវ ហោន្តិ. យស្ស ហិ ធុតង្គំ សេវន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ វឌ្ឍតិ, តេន សេវិតព្ពានិ. យស្ស សេវតោ ហាយតិ, តេន ន សេវិតព្ពានិ. យស្ស បន សេវតោបិ អសេវតោបិ វឌ្ឍតេវ, ន ហាយតិ, តេនាបិ បច្ឆិមំ ជនតំ អនុកម្បន្តេន សេវិតព្ពានិ. យស្សាបិ សេវតោបិ អសេវតោបិ ន វឌ្ឍតិ, តេនាបិ សេវិតព្ពានិយេវ អាយតិំ វាសនត្ថាយាតិ.

ឯវំ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពវសេន ទុវិធានិបិ សព្ពានេវ ចេតនាវសេន ឯកវិធានិ ហោន្តិ. ឯកមេវ ហិ ធុតង្គំ សមាទានចេតនាតិ. អដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តំ ‘‘យា ចេតនា, តំ ធុតង្គន្តិ វទន្តី’’តិ.

ព្យាសតោ បន ភិក្ខូនំ តេរស, ភិក្ខុនីនំ អដ្ឋ, សាមណេរានំ ទ្វាទស, សិក្ខមានសាមណេរីនំ សត្ត, ឧបាសកឧបាសិកានំ ទ្វេតិ ទ្វាចត្តាលីស ហោន្តិ. សចេ បន អព្ភោកាសេ អារញ្ញិកង្គសម្បន្នំ សុសានំ ហោតិ, ឯកោបិ ភិក្ខុ ឯកប្បហារេន សព្ពធុតង្គានិ បរិភុញ្ជិតុំ សក្កោតិ. ភិក្ខុនីនំ បន អារញ្ញិកង្គំ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គញ្ច ទ្វេបិ សិក្ខាបទេនេវ បដិក្ខិត្តានិ, អព្ភោកាសិកង្គំ, រុក្ខមូលិកង្គំ, សោសានិកង្គន្តិ ឥមានិ តីណិ ទុប្បរិហារានិ. ភិក្ខុនិយា ហិ ទុតិយិកំ វិនា វសិតុំ ន វដ្ដតិ. ឯវរូបេ ច ឋានេ សមានច្ឆន្ទា ទុតិយិកា ទុល្លភា. សចេបិ លភេយ្យ សំសដ្ឋវិហារតោ ន មុច្ចេយ្យ. ឯវំ សតិ យស្សត្ថាយ ធុតង្គំ សេវេយ្យ, ស្វេវស្សា អត្ថោ ន សម្បជ្ជេយ្យ. ឯវំ បរិភុញ្ជិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ បញ្ច ហាបេត្វា ភិក្ខុនីនំ អដ្ឋេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. យថាវុត្តេសុ បន ឋបេត្វា តេចីវរិកង្គំ សេសានិ ទ្វាទស សាមណេរានំ, សត្ត សិក្ខមានសាមណេរីនំ វេទិតព្ពានិ. ឧបាសកឧបាសិកានំ បន ឯកាសនិកង្គំ, បត្តបិណ្ឌិកង្គន្តិ ឥមានិ ទ្វេ បតិរូបានិ ចេវ សក្កា ច បរិភុញ្ជិតុន្តិ ទ្វេ ធុតង្គានីតិ ឯវំ ព្យាសតោ ទ្វេចត្តាលីស ហោន្តីតិ អយំ សមាសព្យាសតោ វណ្ណនា.

ឯត្តាវតា ច ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ ឥមិស្សា គាថាយ សីលសមាធិបញ្ញាមុខេន ទេសិតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ យេហិ អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតាទីហិ គុណេហិ វុត្តប្បការស្ស សីលស្ស វោទានំ ហោតិ, តេសំ សម្បាទនត្ថំ សមាទាតព្ពធុតង្គកថា ភាសិតា ហោតិ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ

ធុតង្គនិទ្ទេសោ នាម ទុតិយោ បរិច្ឆេទោ.