៣. កម្មដ្ឋានគ្គហណនិទ្ទេសោ

៣៨. ឥទានិ យស្មា ឯវំ ធុតង្គបរិហរណសម្បាទិតេហិ អប្បិច្ឆតាទីហិ គុណេហិ បរិយោទាតេ ឥមស្មិំ សីលេ បតិដ្ឋិតេន ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ វចនតោ ចិត្តសីសេន និទ្ទិដ្ឋោ សមាធិ ភាវេតព្ពោ. សោ ច អតិសង្ខេបទេសិតត្តា វិញ្ញាតុម្បិ តាវ ន សុករោ, បគេវ ភាវេតុំ, តស្មា តស្ស វិត្ថារញ្ច ភាវនានយញ្ច ទស្សេតុំ ឥទំ បញ្ហាកម្មំ ហោតិ.

កោ សមាធិ? កេនដ្ឋេន សមាធិ? កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ? កតិវិធោ សមាធិ? កោ ចស្ស សំកិលេសោ? កិំ វោទានំ? កថំ ភាវេតព្ពោ? សមាធិភាវនាយ កោ អានិសំសោតិ?

តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ. កោ សមាធីតិ សមាធិ ពហុវិធោ នានប្បការកោ. តំ សព្ពំ វិភាវយិតុំ អារព្ភមានំ វិស្សជ្ជនំ អធិប្បេតញ្ចេវ អត្ថំ ន សាធេយ្យ, ឧត្តរិ ច វិក្ខេបាយ សំវត្តេយ្យ, តស្មា ឥធាធិប្បេតមេវ សន្ធាយ វទាម, កុសលចិត្តេកគ្គតា សមាធិ.

កេនដ្ឋេន សមាធីតិ សមាធានដ្ឋេន សមាធិ. កិមិទំ សមាធានំ នាម? ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកានំ សមំ សម្មា ច អាធានំ, ឋបនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា យស្ស ធម្មស្សានុភាវេន ឯការម្មណេ ចិត្តចេតសិកា សមំ សម្មា ច អវិក្ខិបមានា អវិប្បកិណ្ណា ច ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឥទំ សមាធានន្តិ វេទិតព្ពំ.

កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានីតិ ឯត្ថ បន អវិក្ខេបលក្ខណោ សមាធិ, វិក្ខេបវិទ្ធំសនរសោ, អវិកម្បនបច្ចុបដ្ឋានោ. ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ វចនតោ បន សុខមស្ស បទដ្ឋានំ.

៣៩. កតិវិធោ សមាធីតិ អវិក្ខេបលក្ខណេន តាវ ឯកវិធោ. ឧបចារអប្បនាវសេន ទុវិធោ, តថា លោកិយលោកុត្តរវសេន សប្បីតិកនិប្បីតិកវសេន សុខសហគតឧបេក្ខាសហគតវសេន ច. តិវិធោ ហីនមជ្ឈិមបណីតវសេន, តថា សវិតក្កសវិចារាទិវសេន បីតិសហគតាទិវសេន បរិត្តមហគ្គតប្បមាណវសេន ច. ចតុព្ពិធោ ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទិវសេន, តថា បរិត្តបរិត្តារម្មណាទិវសេន ចតុឈានង្គវសេន ហានភាគិយាទិវសេន កាមាវចរាទិវសេន អធិបតិវសេន ច. បញ្ចវិធោ បញ្ចកនយេ បញ្ចឈានង្គវសេនាតិ.

សមាធិឯកកទុកវណ្ណនា

តត្ថ ឯកវិធកោដ្ឋាសោ ឧត្តានត្ថោយេវ. ទុវិធកោដ្ឋាសេ ឆន្នំ អនុស្សតិដ្ឋានានំ មរណស្សតិយា ឧបសមានុស្សតិយា អាហារេ បដិកូលសញ្ញាយ ចតុធាតុវវត្ថានស្សាតិ ឥមេសំ វសេន លទ្ធចិត្តេកគ្គតា, យា ច អប្បនាសមាធីនំ បុព្ពភាគេ ឯកគ្គតា, អយំ ឧបចារសមាធិ. ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បរិកម្មំ បឋមស្ស ឈានស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ អាទិវចនតោ បន យា បរិកម្មានន្តរា ឯកគ្គតា, អយំ អប្បនាសមាធីតិ ឯវំ ឧបចារប្បនាវសេន ទុវិធោ.

ទុតិយទុកេ តីសុ ភូមីសុ កុសលចិត្តេកគ្គតា លោកិយោ សមាធិ. អរិយមគ្គសម្បយុត្តា ឯកគ្គតា លោកុត្តរោ សមាធីតិ ឯវំ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធោ.

តតិយទុកេ ចតុក្កនយេ ទ្វីសុ បញ្ចកនយេ តីសុ ឈានេសុ ឯកគ្គតា សប្បីតិកោ សមាធិ. អវសេសេសុ ទ្វីសុ ឈានេសុ ឯកគ្គតា និប្បីតិកោ សមាធិ. ឧបចារសមាធិ បន សិយា សប្បីតិកោ, សិយា និប្បីតិកោតិ ឯវំ សប្បីតិកនិប្បីតិកវសេន ទុវិធោ.

ចតុត្ថទុកេ ចតុក្កនយេ តីសុ បញ្ចកនយេ ចតូសុ ឈានេសុ ឯកគ្គតា សុខសហគតោ សមាធិ. អវសេសស្មិំ ឧបេក្ខាសហគតោ សមាធិ. ឧបចារសមាធិ បន សិយា សុខសហគតោ, សិយា ឧបេក្ខាសហគតោតិ ឯវំ សុខសហគតឧបេក្ខាសហគតវសេន ទុវិធោ.

សមាធិតិកវណ្ណនា

តិកេសុ បឋមត្តិកេ បដិលទ្ធមត្តោ ហីនោ, នាតិសុភាវិតោ មជ្ឈិមោ, សុភាវិតោ វសិប្បត្តោ បណីតោតិ ឯវំ ហីនមជ្ឈិមបណីតវសេន តិវិធោ.

ទុតិយត្តិកេ បឋមជ្ឈានសមាធិ សទ្ធិំ ឧបចារសមាធិនា សវិតក្កសវិចារោ. បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តោ. យោ ហិ វិតក្កមត្តេយេវ អាទីនវំ ទិស្វា វិចារេ អទិស្វា កេវលំ វិតក្កប្បហានមត្តំ អាកង្ខមានោ បឋមជ្ឈានំ អតិក្កមតិ, សោ អវិតក្កវិចារមត្តំ សមាធិំ បដិលភតិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ចតុក្កនយេ បន ទុតិយាទីសុ បញ្ចកនយេ តតិយាទីសុ តីសុ ឈានេសុ ឯកគ្គតា អវិតក្កាវិចារោ សមាធីតិ ឯវំ សវិតក្កសវិចារាទិវសេន តិវិធោ.

តតិយត្តិកេ ចតុក្កនយេ អាទិតោ ទ្វីសុ បញ្ចកនយេ ច តីសុ ឈានេសុ ឯកគ្គតា បីតិសហគតោ សមាធិ. តេស្វេវ តតិយេ ច ចតុត្ថេ ច ឈានេ ឯកគ្គតា សុខសហគតោ សមាធិ. អវសានេ ឧបេក្ខាសហគតោ. ឧបចារសមាធិ បន បីតិសុខសហគតោ វា ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតោ វាតិ ឯវំ បីតិសហគតាទិវសេន តិវិធោ.

ចតុត្ថត្តិកេ ឧបចារភូមិយំ ឯកគ្គតា បរិត្តោ សមាធិ. រូបាវចរារូបាវចរកុសលេ ឯកគ្គតា មហគ្គតោ សមាធិ. អរិយមគ្គសម្បយុត្តា ឯកគ្គតា អប្បមាណោ សមាធីតិ ឯវំ បរិត្តមហគ្គតប្បមាណវសេន តិវិធោ.

សមាធិចតុក្កវណ្ណនា

ចតុក្កេសុ បឋមចតុក្កេ អត្ថិ សមាធិ ទុក្ខាបដិបទោ ទន្ធាភិញ្ញោ, អត្ថិ ទុក្ខាបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោ, អត្ថិ សុខាបដិបទោ ទន្ធាភិញ្ញោ, អត្ថិ សុខាបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោតិ.

តត្ថ បឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ យាវ តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារំ ឧប្បជ្ជតិ, តាវ បវត្តា សមាធិភាវនា បដិបទាតិ វុច្ចតិ. ឧបចារតោ បន បដ្ឋាយ យាវ អប្បនា, តាវ បវត្តា បញ្ញា អភិញ្ញាតិ វុច្ចតិ. សា បនេសា បដិបទា ឯកច្ចស្ស ទុក្ខា ហោតិ, នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មសមុទាចារគហណតាយ កិច្ឆា អសុខាសេវនាតិ អត្ថោ. ឯកច្ចស្ស តទភាវេន សុខា. អភិញ្ញាបិ ឯកច្ចស្ស ទន្ធា ហោតិ មន្ទា អសីឃប្បវត្តិ. ឯកច្ចស្ស ខិប្បា អមន្ទា សីឃប្បវត្តិ.

តត្ថ យានិ បរតោ សប្បាយាសប្បាយានិ ច បលិពោធុបច្ឆេទាទីនិ បុព្ពកិច្ចានិ ច អប្បនាកោសល្លានិ ច វណ្ណយិស្សាម, តេសុ យោ អសប្បាយសេវី ហោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធា ច អភិញ្ញា ហោតិ. សប្បាយសេវិនោ សុខា បដិបទា ខិប្បា ច អភិញ្ញា. យោ បន បុព្ពភាគេ អសប្បាយំ សេវិត្វា អបរភាគេ សប្បាយសេវី ហោតិ, បុព្ពភាគេ វា សប្បាយំ សេវិត្វា អបរភាគេ អសប្បាយសេវី, តស្ស វោមិស្សកតា វេទិតព្ពា. តថា បលិពោធុបច្ឆេទាទិកំ បុព្ពកិច្ចំ អសម្បាទេត្វា ភាវនមនុយុត្តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ. វិបរិយាយេន សុខា. អប្បនាកោសល្លានិ បន អសម្បាទេន្តស្ស ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ. សម្បាទេន្តស្ស ខិប្បា.

អបិច តណ្ហាអវិជ្ជាវសេន សមថវិបស្សនាធិការវសេន ចាបិ ឯតាសំ បភេទោ វេទិតព្ពោ. តណ្ហាភិភូតស្ស ហិ ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ. អនភិភូតស្ស សុខា. អវិជ្ជាភិភូតស្ស ច ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ. អនភិភូតស្ស ខិប្បា. យោ ច សមថេ អកតាធិការោ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ. កតាធិការស្ស សុខា. យោ បន វិបស្សនាយ អកតាធិការោ ហោតិ, តស្ស ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ, កតាធិការស្ស ខិប្បា. កិលេសិន្ទ្រិយវសេន ចាបិ ឯតាសំ បភេទោ វេទិតព្ពោ. តិព្ពកិលេសស្ស ហិ មុទិន្ទ្រិយស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ ទន្ធា ច អភិញ្ញា, តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស បន ខិប្បា អភិញ្ញា. មន្ទកិលេសស្ស ច មុទិន្ទ្រិយស្ស សុខា បដិបទា ហោតិ ទន្ធា ច អភិញ្ញា. តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស បន ខិប្បា អភិញ្ញាតិ.

ឥតិ ឥមាសុ បដិបទាអភិញ្ញាសុ យោ បុគ្គលោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាយ ច អភិញ្ញាយ សមាធិំ បាបុណាតិ, តស្ស សោ សមាធិ ទុក្ខាបដិបទោ ទន្ធាភិញ្ញោតិ វុច្ចតិ. ឯស នយោ សេសត្តយេបីតិ ឯវំ ទុក្ខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញាទិវសេន ចតុព្ពិធោ.

ទុតិយចតុក្កេ អត្ថិ សមាធិ បរិត្តោ បរិត្តារម្មណោ, អត្ថិ បរិត្តោ អប្បមាណារម្មណោ, អត្ថិ អប្បមាណោ បរិត្តារម្មណោ, អត្ថិ អប្បមាណោ អប្បមាណារម្មណោតិ. តត្ថ យោ សមាធិ អប្បគុណោ ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, អយំ បរិត្តោ. យោ បន អវឌ្ឍិតេ អារម្មណេ បវត្តោ, អយំ បរិត្តារម្មណោ. យោ បគុណោ សុភាវិតោ, ឧបរិឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, អយំ អប្បមាណោ. យោ ច វឌ្ឍិតេ អារម្មណេ បវត្តោ, អយំ អប្បមាណារម្មណោ. វុត្តលក្ខណវោមិស្សតាយ បន វោមិស្សកនយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បរិត្តបរិត្តារម្មណាទិវសេន ចតុព្ពិធោ.

តតិយចតុក្កេ វិក្ខម្ភិតនីវរណានំ វិតក្កវិចារបីតិសុខសមាធីនំ វសេន បញ្ចង្គិកំ បឋមំ ឈានំ, តតោ វូបសន្តវិតក្កវិចារំ តិវង្គិកំ ទុតិយំ, តតោ វិរត្តបីតិកំ ទុវង្គិកំ តតិយំ, តតោ បហីនសុខំ ឧបេក្ខាវេទនាសហិតស្ស សមាធិនោ វសេន ទុវង្គិកំ ចតុត្ថំ. ឥតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ឈានានំ អង្គភូតា ចត្តារោ សមាធី ហោន្តិ. ឯវំ ចតុឈានង្គវសេន ចតុព្ពិធោ.

ចតុត្ថចតុក្កេ អត្ថិ សមាធិ ហានភាគិយោ, អត្ថិ ឋិតិភាគិយោ, អត្ថិ វិសេសភាគិយោ, អត្ថិ និព្ពេធភាគិយោ. តត្ថ បច្ចនីកសមុទាចារវសេន ហានភាគិយតា, តទនុធម្មតាយ សតិយា សណ្ឋានវសេន ឋិតិភាគិយតា, ឧបរិវិសេសាធិគមវសេន វិសេសភាគិយតា, និព្ពិទាសហគតសញ្ញាមនសិការសមុទាចារវសេន និព្ពេធភាគិយតា ច វេទិតព្ពា. យថាហ, ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិំ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា. តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា. អវិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា. និព្ពិទាសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិរាគូបសញ្ហិតា និព្ពេធភាគិនី បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៩៩). តាយ បន បញ្ញាយ សម្បយុត្តា សមាធីបិ ចត្តារោ ហោន្តីតិ. ឯវំ ហានភាគិយាទិវសេន ចតុព្ពិធោ.

បញ្ចមចតុក្កេ កាមាវចរោ សមាធិ, រូបាវចរោ សមាធិ, អរូបាវចរោ សមាធិ, អបរិយាបន្នោ សមាធីតិ ឯវំ ចត្តារោ សមាធី. តត្ថ សព្ពាបិ ឧបចារេកគ្គតា កាមាវចរោ សមាធិ. តថា រូបាវចរាទិកុសលចិត្តេកគ្គតា ឥតរេ តយោតិ ឯវំ កាមាវចរាទិវសេន ចតុព្ពិធោ.

ឆដ្ឋចតុក្កេ ‘‘ឆន្ទំ ចេ ភិក្ខុ អធិបតិំ ករិត្វា លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្សេកគ្គតំ, អយំ វុច្ចតិ ឆន្ទសមាធិ…បេ… វីរិយំ ចេ ភិក្ខុ…បេ… ចិត្តំ ចេ ភិក្ខុ…បេ… វីមំសំ ចេ ភិក្ខុ អធិបតិំ ករិត្វា លភតិ សមាធិំ, លភតិ ចិត្តស្សេកគ្គតំ, អយំ វុច្ចតិ វីមំសាសមាធី’’តិ (វិភ. ៤៣២; សំ. និ. ៣.៨២៥) ឯវំ អធិបតិវសេន ចតុព្ពិធោ.

បញ្ចកេ យំ ចតុក្កភេទេ វុត្តំ ទុតិយំ ឈានំ, តំ វិតក្កមត្តាតិក្កមេន ទុតិយំ, វិតក្កវិចារាតិក្កមេន តតិយន្តិ ឯវំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា បញ្ច ឈានានិ វេទិតព្ពានិ. តេសំ អង្គភូតា ច បញ្ច សមាធីតិ ឯវំ បញ្ចឈានង្គវសេន បញ្ចវិធតា វេទិតព្ពា.

៤០. កោ ចស្ស សំកិលេសោ កិំ វោទានន្តិ ឯត្ថ បន វិស្សជ្ជនំ វិភង្គេ វុត្តមេវ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយោ ធម្មោ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយោ ធម្មោ’’តិ (វិភ. ៨២៨). តត្ថ ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស លាភិំ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ ហានភាគិនី បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៩៩) ឥមិនា នយេន ហានភាគិយធម្មោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អវិតក្កសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្តិ វិសេសភាគិនី បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៩៩) ឥមិនា នយេន វិសេសភាគិយធម្មោ វេទិតព្ពោ.

ទសបលិពោធវណ្ណនា

៤១. កថំ ភាវេតព្ពោតិ ឯត្ថ បន យោ តាវ អយំ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធោតិអាទីសុ អរិយមគ្គសម្បយុត្តោ សមាធិ វុត្តោ, តស្ស ភាវនានយោ បញ្ញាភាវនានយេនេវ សង្គហិតោ. បញ្ញាយ ហិ ភាវិតាយ សោ ភាវិតោ ហោតិ. តស្មា តំ សន្ធាយ ឯវំ ភាវេតព្ពោតិ ន កិញ្ចិ វិសុំ វទាម.

យោ បនាយំ លោកិយោ, សោ វុត្តនយេន សីលានិ វិសោធេត្វា សុបរិសុទ្ធេ សីលេ បតិដ្ឋិតេន យ្វាស្ស ទសសុ បលិពោធេសុ បលិពោធោ អត្ថិ, តំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ ចរិយានុកូលំ ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ អញ្ញតរំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សមាធិភាវនាយ អននុរូបំ វិហារំ បហាយ អនុរូបេ វិហារេ វិហរន្តេន ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វា សព្ពំ ភាវនាវិធានំ អបរិហាបេន្តេន ភាវេតព្ពោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ.

អយំ បន វិត្ថារោ, យំ តាវ វុត្តំ ‘‘យ្វាស្ស ទសសុ បលិពោធេសុ បលិពោធោ អត្ថិ, តំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា’’តិ, ឯត្ថ –

អាវាសោ ច កុលំ លាភោ, គណោ កម្មញ្ច បញ្ចមំ;

អទ្ធានំ ញាតិ អាពាធោ, គន្ថោ ឥទ្ធីតិ តេ ទសាតិ. –

ឥមេ ទស បលិពោធា នាម. តត្ថ អាវាសោយេវ អាវាសបលិពោធោ. ឯស នយោ កុលាទីសុ.

តត្ថ អាវាសោតិ ឯកោបិ ឱវរកោ វុច្ចតិ ឯកម្បិ បរិវេណំ សកលោបិ សង្ឃារាមោ. ស្វាយំ ន សព្ពស្សេវ បលិពោធោ ហោតិ. យោ បនេត្ថ នវកម្មាទីសុ ឧស្សុក្កំ វា អាបជ្ជតិ, ពហុភណ្ឌសន្និចយោ វា ហោតិ, យេន កេនចិ វា ការណេន អបេក្ខវា បដិពទ្ធចិត្តោ, តស្សេវ បលិពោធោ ហោតិ, ន ឥតរស្ស.

តត្រិទំ វត្ថុ – ទ្វេ កិរ កុលបុត្តា អនុរាធបុរា និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ថូបារាមេ បព្ពជិំសុ. តេសុ ឯកោ ទ្វេ មាតិកា បគុណា កត្វា បញ្ចវស្សិកោ ហុត្វា បវារេត្វា បាចិនខណ្ឌរាជិំ នាម គតោ. ឯកោ តត្ថេវ វសតិ. បាចិនខណ្ឌរាជិគតោ តត្ថ ចិរំ វសិត្វា ថេរោ ហុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘បដិសល្លានសារុប្បមិទំ ឋានំ, ហន្ទ នំ សហាយកស្សាបិ អារោចេមី’’តិ. តតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ថូបារាមំ បាវិសិ. បវិសន្តំយេវ ច នំ ទិស្វា សមានវស្សិកត្ថេរោ បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តចីវរំ បដិគ្គហេត្វា វត្តំ អកាសិ. អាគន្តុកត្ថេរោ សេនាសនំ បវិសិត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិ មេ សហាយោ សប្បិំ វា ផាណិតំ វា បានកំ វា បេសេស្សតិ. អយញ្ហិ ឥមស្មិំ នគរេ ចិរនិវាសី’’តិ. សោ រត្តិំ អលទ្ធា បាតោ ចិន្តេសិ ‘‘ឥទានិ ឧបដ្ឋាកេហិ គហិតំ យាគុខជ្ជកំ បេសេស្សតី’’តិ. តម្បិ អទិស្វា ‘‘បហិណន្តា នត្ថិ, បវិដ្ឋស្ស មញ្ញេ ទស្សតី’’តិ បាតោវ តេន សទ្ធិំ គាមំ បាវិសិ. តេ ទ្វេ ឯកំ វីថិំ ចរិត្វា ឧឡុង្កមត្តំ យាគុំ លភិត្វា អាសនសាលាយំ និសីទិត្វា បិវិំសុ. តតោ អាគន្តុកោ ចិន្តេសិ ‘‘និពទ្ធយាគុ មញ្ញេ នត្ថិ, ភត្តកាលេ ឥទានិ មនុស្សា បណីតំ ភត្តំ ទស្សន្តី’’តិ, តតោ ភត្តកាលេបិ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធមេវ ភុញ្ជិត្វា ឥតរោ អាហ – ‘‘កិំ, ភន្តេ, សព្ពកាលំ ឯវំ យាបេថា’’តិ? អាមាវុសោតិ. ភន្តេ, បាចិនខណ្ឌរាជិ ផាសុកា, តត្ថ គច្ឆាមាតិ. ថេរោ នគរតោ ទក្ខិណទ្វារេន និក្ខមន្តោ កុម្ភការគាមមគ្គំ បដិបជ្ជិ. ឥតរោ អាហ – ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, ឥមំ មគ្គំ បដិបន្នត្ថា’’តិ? ននុ ត្វមាវុសោ, បាចិនខណ្ឌរាជិយា វណ្ណំ អភាសីតិ? កិំ បន, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ឯត្តកំ កាលំ វសិតដ្ឋានេ ន កោចិ អតិរេកបរិក្ខារោ អត្ថីតិ? អាមាវុសោ មញ្ចបីឋំ សង្ឃិកំ, តំ បដិសាមិតមេវ, អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ. មយ្ហំ បន, ភន្តេ, កត្តរទណ្ឌោ តេលនាឡិ ឧបាហនត្ថវិកា ច តត្ថេវាតិ. តយាវុសោ, ឯកទិវសំ វសិត្វា ឯត្តកំ ឋបិតន្តិ? អាម, ភន្តេ. សោ បសន្នចិត្តោ ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘តុម្ហាទិសានំ, ភន្តេ, សព្ពត្ថ អរញ្ញវាសោយេវ. ថូបារាមោ ចតុន្នំ ពុទ្ធានំ ធាតុនិធានដ្ឋានំ, លោហបាសាទេ សប្បាយំ ធម្មស្សវនំ មហាចេតិយទស្សនំ ថេរទស្សនញ្ច លព្ភតិ, ពុទ្ធកាលោ វិយ បវត្តតិ. ឥធេវ តុម្ហេ វសថា’’តិ ទុតិយទិវសេ បត្តចីវរំ គហេត្វា សយមេវ អគមាសីតិ. ឦទិសស្ស អាវាសោ ន បលិពោធោ ហោតិ.

កុលន្តិ ញាតិកុលំ វា ឧបដ្ឋាកកុលំ វា. ឯកច្ចស្ស ហិ ឧបដ្ឋាកកុលម្បិ ‘‘សុខិតេសុ សុខិតោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៨៨៨; សំ. និ. ៤.២៤១) នយេន សំសដ្ឋស្ស វិហរតោ បលិពោធោ ហោតិ, សោ កុលមានុសកេហិ វិនា ធម្មស្សវនាយ សាមន្តវិហារម្បិ ន គច្ឆតិ. ឯកច្ចស្ស មាតាបិតរោបិ បលិពោធា ន ហោន្តិ, កោរណ្ឌកវិហារវាសិត្ថេរស្ស ភាគិនេយ្យទហរភិក្ខុនោ វិយ.

សោ កិរ ឧទ្ទេសត្ថំ រោហណំ អគមាសិ. ថេរភគិនីបិ ឧបាសិកា សទា ថេរំ តស្ស បវត្តិំ បុច្ឆតិ. ថេរោ ឯកទិវសំ ទហរំ អានេស្សាមីតិ រោហណាភិមុខោ បាយាសិ. ទហរោបិ ‘‘ចិរំ មេ ឥធ វុត្ថំ, ឧបជ្ឈាយំ ទានិ បស្សិត្វា ឧបាសិកាយ ច បវត្តិំ ញត្វា អាគមិស្សាមី’’តិ រោហណតោ និក្ខមិ. តេ ឧភោបិ គង្គាតីរេ សមាគច្ឆិំសុ. សោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ថេរស្ស វត្តំ កត្វា ‘‘កុហិំ យាសី’’តិ បុច្ឆិតោ តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរោ សុដ្ឋុ តេ កតំ, ឧបាសិកាបិ សទា បុច្ឆតិ, អហម្បិ ឯតទត្ថមេវ អាគតោ, គច្ឆ ត្វំ, អហំ បន ឥធេវ ឥមំ វស្សំ វសិស្សាមីតិ តំ ឧយ្យោជេសិ. សោ វស្សូបនាយិកទិវសេយេវ តំ វិហារំ បត្តោ. សេនាសនម្បិស្ស បិតរា ការិតមេវ បត្តំ.

អថស្ស បិតា ទុតិយទិវសេ អាគន្ត្វា ‘‘កស្ស, ភន្តេ, អម្ហាកំ សេនាសនំ បត្ត’’ន្តិ បុច្ឆន្តោ ‘‘អាគន្តុកស្ស ទហរស្សា’’តិ សុត្វា តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា អាហ – ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ សេនាសនេ វស្សំ ឧបគតស្ស វត្តំ អត្ថី’’តិ. កិំ ឧបាសកាតិ? តេមាសំ អម្ហាកំយេវ ឃរេ ភិក្ខំ គហេត្វា បវារេត្វា គមនកាលេ អាបុច្ឆិតព្ពន្តិ. សោ តុណ្ហិភាវេន អធិវាសេសិ. ឧបាសកោបិ ឃរំ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ អាវាសេ ឯកោ អាគន្តុកោ អយ្យោ ឧបគតោ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋាតព្ពោ’’តិ អាហ. ឧបាសិកា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា បណីតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បដិយាទេសិ. ទហរោបិ ភត្តកាលេ ញាតិឃរំ អគមាសិ. ន នំ កោចិ សញ្ជានិ.

សោ តេមាសម្បិ តត្ថ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា វស្សំវុត្ថោ ‘‘អហំ គច្ឆាមី’’តិ អាបុច្ឆិ. អថស្ស ញាតកា ‘‘ស្វេ, ភន្តេ, គច្ឆថា’’តិ ទុតិយទិវសេ ឃរេយេវ ភោជេត្វា តេលនាឡិំ បូរេត្វា ឯកំ គុឡបិណ្ឌំ នវហត្ថញ្ច សាដកំ ទត្វា ‘‘គច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. សោ អនុមោទនំ កត្វា រោហណាភិមុខោ បាយាសិ.

ឧបជ្ឈាយោបិស្ស បវារេត្វា បដិបថំ អាគច្ឆន្តោ បុព្ពេ ទិដ្ឋដ្ឋានេយេវ តំ អទ្ទស. សោ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ថេរស្ស វត្តំ អកាសិ. អថ នំ ថេរោ បុច្ឆិ ‘‘កិំ, ភទ្ទមុខ, ទិដ្ឋា តេ ឧបាសិកា’’តិ? សោ ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ សព្ពំ បវត្តិំ អារោចេត្វា តេន តេលេន ថេរស្ស បាទេ មក្ខេត្វា គុឡេន បានកំ កត្វា តម្បិ សាដកំ ថេរស្សេវ ទត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, រោហណំយេវ សប្បាយ’’ន្តិ អគមាសិ. ថេរោបិ វិហារំ អាគន្ត្វា ទុតិយទិវសេ កោរណ្ឌកគាមំ បាវិសិ.

ឧបាសិកាបិ ‘‘មយ្ហំ ភាតា មម បុត្តំ គហេត្វា ឥទានិ អាគច្ឆតី’’តិ សទា មគ្គំ ឱលោកយមានាវ តិដ្ឋតិ. សា តំ ឯកកមេវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘មតោ មេ មញ្ញេ បុត្តោ, អយំ ថេរោ ឯកកោវ អាគច្ឆតី’’តិ ថេរស្ស បាទមូលេ និបតិត្វា បរិទេវមានា រោទិ. ថេរោ ‘‘នូន ទហរោ អប្បិច្ឆតាយ អត្តានំ អជានាបេត្វាវ គតោ’’តិ តំ សមស្សាសេត្វា សព្ពំ បវត្តិំ អារោចេត្វា បត្តត្ថវិកតោ តំ សាដកំ នីហរិត្វា ទស្សេតិ.

ឧបាសិកា បសីទិត្វា បុត្តេន គតទិសាភិមុខា ឧរេន និបជ្ជិត្វា នមស្សមានា អាហ – ‘‘មយ្ហំ បុត្តសទិសំ វត មញ្ញេ ភិក្ខុំ កាយសក្ខិំ កត្វា ភគវា រថវិនីតបដិបទំ (ម. និ. ១.២៥២ អាទយោ), នាលកបដិបទំ (សុ. និ. ៦៨៤ អាទយោ), តុវដ្ដកបដិបទំ (សុ. និ. ៩២១ អាទយោ), ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមតាទីបកំ មហាអរិយវំសបដិបទញ្ច (អ. និ. ៤.២៨; ទី. និ. ៣.៣០៩) ទេសេសិ. វិជាតមាតុយា នាម គេហេ តេមាសំ ភុញ្ជមានោបិ ‘អហំ បុត្តោ ត្វំ មាតា’តិ ន វក្ខតិ, អហោ អច្ឆរិយមនុស្សោ’’តិ. ឯវរូបស្ស មាតាបិតរោបិ បលិពោធា ន ហោន្តិ, បគេវ អញ្ញំ ឧបដ្ឋាកកុល’’ន្តិ.

លាភោតិ ចត្តារោ បច្ចយា. តេ កថំ បលិពោធា ហោន្តិ? បុញ្ញវន្តស្ស ហិ ភិក្ខុនោ គតគតដ្ឋានេ មនុស្សា មហាបរិវារេ បច្ចយេ ទេន្តិ. សោ តេសំ អនុមោទេន្តោ ធម្មំ ទេសេន្តោ សមណធម្មំ កាតុំ ន ឱកាសំ លភតិ. អរុណុគ្គមនតោ យាវ បឋមយាមោ, តាវ មនុស្សសំសគ្គោ ន ឧបច្ឆិជ្ជតិ. បុន ពលវបច្ចូសេយេវ ពាហុល្លិកបិណ្ឌបាតិកា អាគន្ត្វា ‘‘ភន្តេ, អសុកោ ឧបាសកោ ឧបាសិកា អមច្ចោ អមច្ចធីតា តុម្ហាកំ ទស្សនកាមា’’តិ វទន្តិ, សោ គណ្ហាវុសោ, បត្តចីវរន្តិ គមនសជ្ជោវ ហោតីតិ និច្ចព្យាវដោ, តស្សេវ តេ បច្ចយា បលិពោធា ហោន្តិ. តេន គណំ បហាយ យត្ថ នំ ន ជានន្តិ, តត្ថ ឯកកេន ចរិតព្ពំ. ឯវំ សោ បលិពោធោ ឧបច្ឆិជ្ជតីតិ.

គណោតិ សុត្តន្តិកគណោ វា អាភិធម្មិកគណោ វា, យោ តស្ស ឧទ្ទេសំ វា បរិបុច្ឆំ វា ទេន្តោ សមណធម្មស្ស ឱកាសំ ន លភតិ, តស្សេវ គណោ បលិពោធោ ហោតិ, តេន សោ ឯវំ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ. សចេ តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុ គហិតំ ហោតិ, អប្បំ អវសិដ្ឋំ, តំ និដ្ឋបេត្វា អរញ្ញំ បវិសិតព្ពំ. សចេ អប្បំ គហិតំ, ពហុ អវសិដ្ឋំ, យោជនតោ បរំ អគន្ត្វា អន្តោយោជនបរិច្ឆេទេ អញ្ញំ គណវាចកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ឥមេ អាយស្មា ឧទ្ទេសាទីហិ សង្គណ្ហតូ’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ អលភមានេន ‘‘មយ្ហមាវុសោ, ឯកំ កិច្ចំ អត្ថិ, តុម្ហេ យថាផាសុកដ្ឋានានិ គច្ឆថា’’តិ គណំ បហាយ អត្តនោ កម្មំ កត្តព្ពន្តិ.

កម្មន្តិ នវកម្មំ. តំ ករោន្តេន វឌ្ឍកីអាទីហិ លទ្ធាលទ្ធំ ជានិតព្ពំ, កតាកតេ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិតព្ពន្តិ សព្ពទា បលិពោធោ ហោតិ. សោបិ ឯវំ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ, សចេ អប្បំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ និដ្ឋបេតព្ពំ. សចេ ពហុ, សង្ឃិកញ្ចេ នវកម្មំ, សង្ឃស្ស វា សង្ឃភារហារកភិក្ខូនំ វា និយ្យាទេតព្ពំ. អត្តនោ សន្តកញ្ចេ, អត្តនោ ភារហារកានំ និយ្យាទេតព្ពំ. តាទិសេ អលភន្តេន សង្ឃស្ស បរិច្ចជិត្វា គន្តព្ពន្តិ.

អទ្ធានន្តិ មគ្គគមនំ. យស្ស ហិ កត្ថចិ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ វា ហោតិ, បច្ចយជាតំ វា កិញ្ចិ លទ្ធព្ពំ ហោតិ. សចេ តំ អលភន្តោ ន សក្កោតិ អធិវាសេតុំ, អរញ្ញំ បវិសិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តស្សបិ គមិកចិត្តំ នាម ទុប្បដិវិនោទនីយំ ហោតិ, តស្មា គន្ត្វា តំ កិច្ចំ តីរេត្វាវ សមណធម្មេ ឧស្សុក្កំ កាតព្ពន្តិ.

ញាតីតិ វិហារេ អាចរិយុបជ្ឈាយសទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកសមានុបជ្ឈាយកសមានាចរិយកា, ឃរេ មាតា បិតា ភាតាតិ ឯវមាទិកា. តេ គិលានា ឥមស្ស បលិពោធា ហោន្តិ, តស្មា សោ បលិពោធោ ឧបដ្ឋហិត្វា តេសំ បាកតិកករណេន ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ.

តត្ថ ឧបជ្ឈាយោ តាវ គិលានោ សចេ លហុំ ន វុដ្ឋាតិ, យាវជីវម្បិ បដិជគ្គិតព្ពោ. តថា បព្ពជ្ជាចរិយោ ឧបសម្បទាចរិយោ សទ្ធិវិហារិកោ ឧបសម្បាទិតបព្ពាជិតអន្តេវាសិកសមានុបជ្ឈាយកា ច. និស្សយាចរិយឧទ្ទេសាចរិយនិស្សយន្តេវាសិកឧទ្ទេសន្តេវាសិកសមានាចរិយកា បន យាវ និស្សយឧទ្ទេសា អនុបច្ឆិន្នា, តាវ បដិជគ្គិតព្ពា. បហោន្តេន តតោ ឧទ្ធម្បិ បដិជគ្គិតព្ពា ឯវ. មាតាបិតូសុ ឧបជ្ឈាយេ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពំ. សចេបិ ហិ តេ រជ្ជេ ឋិតា ហោន្តិ, បុត្តតោ ច ឧបដ្ឋានំ បច្ចាសីសន្តិ, កាតព្ពមេវ. អថ តេសំ ភេសជ្ជំ នត្ថិ, អត្តនោ សន្តកំ ទាតព្ពំ. អសតិ ភិក្ខាចរិយាយ បរិយេសិត្វាបិ ទាតព្ពមេវ. ភាតុភគិនីនំ បន តេសំ សន្តកមេវ យោជេត្វា ទាតព្ពំ. សចេ នត្ថិ អត្តនោ សន្តកំ តាវកាលិកំ ទត្វា បច្ឆា លភន្តេន គណ្ហិតព្ពំ. អលភន្តេន ន ចោទេតព្ពា. អញ្ញាតកស្ស ភគិនិសាមិកស្ស ភេសជ្ជំ នេវ កាតុំ ន ទាតុំ វដ្ដតិ. ‘‘តុយ្ហំ សាមិកស្ស ទេហី’’តិ វត្វា បន ភគិនិយា ទាតព្ពំ. ភាតុជាយាយបិ ឯសេវ នយោ. តេសំ បន បុត្តា ឥមស្ស ញាតកា ឯវាតិ តេសំ កាតុំ វដ្ដតីតិ.

អាពាធោតិ យោកោចិ រោគោ. សោ ពាធយមានោ បលិពោធោ ហោតិ, តស្មា ភេសជ្ជករណេន ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ. សចេ បន កតិបាហំ ភេសជ្ជំ ករោន្តស្សបិ ន វូបសម្មតិ, នាហំ តុយ្ហំ ទាសោ, ន ភដកោ, តំយេវ ហិ បោសេន្តោ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ ទុក្ខំ បត្តោតិ អត្តភាវំ គរហិត្វា សមណធម្មោ កាតព្ពោតិ.

គន្ថោតិ បរិយត្តិហរណំ. តំ សជ្ឈាយាទីហិ និច្ចព្យាវដស្ស បលិពោធោ ហោតិ, ន ឥតរស្ស. តត្រិមានិ វត្ថូនិ –

មជ្ឈិមភាណកទេវត្ថេរោ កិរ មលយវាសិទេវត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា កម្មដ្ឋានំ យាចិ. ថេរោ កីទិសោសិ, អាវុសោ, បរិយត្តិយន្តិ បុច្ឆិ. មជ្ឈិមោ មេ, ភន្តេ, បគុណោតិ. អាវុសោ, មជ្ឈិមោ នាមេសោ ទុប្បរិហារោ, មូលបណ្ណាសំ សជ្ឈាយន្តស្ស មជ្ឈិមបណ្ណាសកោ អាគច្ឆតិ, តំ សជ្ឈាយន្តស្ស ឧបរិបណ្ណាសកោ. កុតោ តុយ្ហំ កម្មដ្ឋានន្តិ? ភន្តេ, តុម្ហាកំ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ លភិត្វា បុន ន ឱលោកេស្សាមីតិ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឯកូនវីសតិវស្សានិ សជ្ឈាយំ អកត្វា វីសតិមេ វស្សេ អរហត្តំ បត្វា សជ្ឈាយត្ថាយ អាគតានំ ភិក្ខូនំ ‘‘វីសតិ មេ, អាវុសោ, វស្សានិ បរិយត្តិំ អនោលោកេន្តស្ស, អបិច ខោ កតបរិចយោ អហមេត្ថ អារភថា’’តិ វត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា ឯកព្យញ្ជនេបិស្ស កង្ខា នាហោសិ.

ករុឡិយគិរិវាសីនាគត្ថេរោបិ អដ្ឋារសវស្សានិ បរិយត្តិំ ឆឌ្ឌេត្វា ភិក្ខូនំ ធាតុកថំ ឧទ្ទិសិ. តេសំ គាមវាសិកត្ថេរេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទេន្តានំ ឯកបញ្ហោបិ ឧប្បដិបាដិយា អាគតោ នាហោសិ.

មហាវិហារេបិ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ នាម អដ្ឋកថំ អនុគ្គហេត្វាវ បញ្ចនិកាយមណ្ឌលេ តីណិ បិដកានិ បរិវត្តេស្សាមីតិ សុវណ្ណភេរិំ បហរាបេសិ. ភិក្ខុសង្ឃោ កតមាចរិយានំ ឧគ្គហោ, អត្តនោ អាចរិយុគ្គហញ្ញេវ វទតុ, ឥតរថា វត្តុំ ន ទេមាតិ អាហ. ឧបជ្ឈាយោបិ នំ អត្តនោ ឧបដ្ឋានមាគតំ បុច្ឆិ ‘‘ត្វមាវុសោ, ភេរិំ បហរាបេសី’’តិ? អាម, ភន្តេ. កិំ ការណាតិ? បរិយត្តិំ, ភន្តេ, បរិវត្តេស្សាមីតិ. អាវុសោ អភយ, អាចរិយា ឥទំ បទំ កថំ វទន្តីតិ? ឯវំ វទន្តិ, ភន្តេតិ. ថេរោ ហុន្តិ បដិពាហិ. បុន សោ អញ្ញេន អញ្ញេន បរិយាយេន ឯវំ វទន្តិ ភន្តេតិ តិក្ខត្តុំ អាហ. ថេរោ សព្ពំ ហុន្តិ បដិពាហិត្វា ‘‘អាវុសោ, តយា បឋមំ កថិតោ ឯវ អាចរិយមគ្គោ, អាចរិយមុខតោ បន អនុគ្គហិតត្តា ‘ឯវំ អាចរិយា វទន្តី’តិ សណ្ឋាតុំ នាសក្ខិ. គច្ឆ អត្តនោ អាចរិយានំ សន្តិកេ សុណាហី’’តិ. កុហិំ, ភន្តេ, គច្ឆាមីតិ? គង្គាយ បរតោ រោហណជនបទេ តុលាធារបព្ពតវិហារេ សព្ពបរិយត្តិកោ មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរោ នាម វសតិ, តស្ស សន្តិកំ គច្ឆាតិ. សាធុ, ភន្តេតិ ថេរំ វន្ទិត្វា បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិ សទ្ធិំ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា និសីទិ. ថេរោ កស្មា អាគតោសីតិ បុច្ឆិ. ធម្មំ សោតុំ, ភន្តេតិ. អាវុសោ អភយ, ទីឃមជ្ឈិមេសុ មំ កាលេន កាលំ បុច្ឆន្តិ. អវសេសំ បន មេ តិំសមត្តានិ វស្សានិ ន ឱលោកិតបុព្ពំ. អបិច ត្វំ រត្តិំ មម សន្តិកេ បរិវត្តេហិ. អហំ តេ ទិវា កថយិស្សាមីតិ. សោ សាធុ, ភន្តេតិ តថា អកាសិ. បរិវេណទ្វារេ មហាមណ្ឌបំ ការេត្វា គាមវាសិនោ ទិវសេ ទិវសេ ធម្មស្សវនត្ថាយ អាគច្ឆន្តិ. ថេរោ រត្តិំ បរិវត្តិ. តំ ទិវា កថយន្តោ អនុបុព្ពេន ទេសនំ និដ្ឋបេត្វា អភយត្ថេរស្ស សន្តិកេ តដ្ដិកាយ និសីទិត្វា ‘‘អាវុសោ, មយ្ហំ កម្មដ្ឋានំ កថេហី’’តិ អាហ. ភន្តេ, កិំ ភណថ, ននុ មយា តុម្ហាកមេវ សន្តិកេ សុតំ? កិមហំ តុម្ហេហិ អញ្ញាតំ កថេស្សាមីតិ? តតោ នំ ថេរោ អញ្ញោ ឯស, អាវុសោ, គតកស្ស មគ្គោ នាមាតិ អាហ. អភយថេរោ កិរ តទា សោតាបន្នោ ហោតិ. អថស្ស សោ កម្មដ្ឋានំ ទត្វា អាគន្ត្វា លោហបាសាទេ ធម្មំ បរិវត្តេន្តោ ថេរោ បរិនិព្ពុតោតិ អស្សោសិ. សុត្វា ‘‘អាហរថាវុសោ, ចីវរ’’ន្តិ ចីវរំ បារុបិត្វា ‘‘អនុច្ឆវិកោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ អាចរិយស្ស អរហត្តមគ្គោ. អាចរិយោ នោ, អាវុសោ, ឧជុ អាជានីយោ. សោ អត្តនោ ធម្មន្តេវាសិកស្ស សន្តិកេ តដ្ដិកាយ និសីទិត្វា ‘មយ្ហំ កម្មដ្ឋានំ កថេហី’តិ អាហ. អនុច្ឆវិកោ, អាវុសោ, ថេរស្ស អរហត្តមគ្គោ’’តិ. ឯវរូបានំ គន្ថោ បលិពោធោ ន ហោតីតិ.

ឥទ្ធីតិ បោថុជ្ជនិកា ឥទ្ធិ. សា ហិ ឧត្តានសេយ្យកទារកោ វិយ តរុណសស្សំ វិយ ច ទុប្បរិហារា ហោតិ. អប្បមត្តកេនេវ ភិជ្ជតិ. សា បន វិបស្សនាយ បលិពោធោ ហោតិ, ន សមាធិស្ស, សមាធិំ បត្វា បត្តព្ពតោ. តស្មា វិបស្សនត្ថិកេន ឥទ្ធិបលិពោធោ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ឥតរេន អវសេសាតិ អយំ តាវ បលិពោធកថាយ វិត្ថារោ.

កម្មដ្ឋានទាយកវណ្ណនា

៤២. កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វាតិ ឯត្ថ បន ទុវិធំ កម្មដ្ឋានំ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ បារិហារិយកម្មដ្ឋានញ្ច. តត្ថ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ នាម ភិក្ខុសង្ឃាទីសុ មេត្តា មរណស្សតិ ច. អសុភសញ្ញាតិបិ ឯកេ.

កម្មដ្ឋានិកេន ហិ ភិក្ខុនា បឋមំ តាវ បរិច្ឆិន្ទិត្វា សីមដ្ឋកភិក្ខុសង្ឃេ សុខិតា ហោន្តុ អព្យាបជ្ជាតិ មេត្តា ភាវេតព្ពា. តតោ សីមដ្ឋកទេវតាសុ. តតោ គោចរគាមម្ហិ ឥស្សរជនេ. តតោ តត្ថ មនុស្សេ ឧបាទាយ សព្ពសត្តេសុ. សោ ហិ ភិក្ខុសង្ឃេ មេត្តាយ សហវាសីនំ មុទុចិត្តតំ ជនេតិ. អថស្ស តេ សុខសំវាសា ហោន្តិ. សីមដ្ឋកទេវតាសុ មេត្តាយ មុទុកតចិត្តាហិ ទេវតាហិ ធម្មិកាយ រក្ខាយ សុសំវិហិតរក្ខោ ហោតិ. គោចរគាមម្ហិ ឥស្សរជនេ មេត្តាយ មុទុកតចិត្តសន្តានេហិ ឥស្សរេហិ ធម្មិកាយ រក្ខាយ សុរក្ខិតបរិក្ខារោ ហោតិ. តត្ថ មនុស្សេសុ មេត្តាយ បសាទិតចិត្តេហិ តេហិ អបរិភូតោ ហុត្វា វិចរតិ. សព្ពសត្តេសុ មេត្តាយ សព្ពត្ថ អប្បដិហតចារោ ហោតិ. មរណស្សតិយា បន អវស្សំ មយា មរិតព្ពន្តិ ចិន្តេន្តោ អនេសនំ បហាយ ឧបរូបរិ វឌ្ឍមានសំវេគោ អនោលីនវុត្តិកោ ហោតិ. អសុភសញ្ញាបរិចិតចិត្តស្ស បនស្ស ទិព្ពានិបិ អារម្មណានិ លោភវសេន ចិត្តំ ន បរិយាទិយន្តិ.

ឯវំ ពហូបការត្តា សព្ពត្ថ អត្ថយិតព្ពំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ច អធិប្បេតស្ស យោគានុយោគកម្មស្ស ឋានញ្ចាតិ សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ.

ចត្តាលីសាយ បន កម្មដ្ឋានេសុ យំ យស្ស ចរិយានុកូលំ, តំ តស្ស និច្ចំ បរិហរិតព្ពត្តា ឧបរិមស្ស ច ឧបរិមស្ស ភាវនាកម្មស្ស បទដ្ឋានត្តា បារិហារិយកម្មដ្ឋានន្តិ វុច្ចតិ. ឥតិ ឥមំ ទុវិធម្បិ កម្មដ្ឋានំ យោ ទេតិ, អយំ កម្មដ្ឋានទាយកោ នាម. តំ កម្មដ្ឋានទាយកំ.

កល្យាណមិត្តន្តិ –

បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោ ចដ្ឋានេ និយោជកោតិ. (អ. និ. ៧.៣៧);

ឯវមាទិគុណសមន្នាគតំ ឯកន្តេន ហិតេសិំ វុទ្ធិបក្ខេ ឋិតំ កល្យាណមិត្តំ.

‘‘មមំ ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២) អាទិវចនតោ បន សម្មាសម្ពុទ្ធោយេវ សព្ពាការសម្បន្នោ កល្យាណមិត្តោ. តស្មា តស្មិំ សតិ តស្សេវ ភគវតោ សន្តិកេ គហិតកម្មដ្ឋានំ សុគហិតំ ហោតិ. បរិនិព្ពុតេ បន តស្មិំ អសីតិយា មហាសាវកេសុ យោ ធរតិ, តស្ស សន្តិកេ គហេតុំ វដ្ដតិ. តស្មិំ អសតិ យំ កម្មដ្ឋានំ គហេតុកាមោ ហោតិ, តស្សេវ វសេន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អាសវក្ខយប្បត្តស្ស ខីណាសវស្ស សន្តិកេ គហេតព្ពំ.

កិំ បន ខីណាសវោ អហំ ខីណាសវោតិ អត្តានំ បកាសេតីតិ? កិំ វត្តព្ពំ, ការកភាវំ ហិ ជានិត្វា បកាសេតិ. ននុ អស្សគុត្តត្ថេរោ អារទ្ធកម្មដ្ឋានស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘កម្មដ្ឋានការកោ អយ’’ន្តិ ជានិត្វា អាកាសេ ចម្មខណ្ឌំ បញ្ញាបេត្វា តត្ថ បល្លង្កេន និសិន្នោ កម្មដ្ឋានំ កថេសីតិ.

តស្មា សចេ ខីណាសវំ លភតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ លភតិ, អនាគាមិសកទាគាមិសោតាបន្នឈានលាភីបុថុជ្ជនតិបិដកធរទ្វិបិដកធរឯកបិដកធរេសុ បុរិមស្ស បុរិមស្ស សន្តិកេ. ឯកបិដកធរេបិ អសតិ យស្ស ឯកសង្គីតិបិ អដ្ឋកថាយ សទ្ធិំ បគុណា, អយញ្ច លជ្ជី ហោតិ, តស្ស សន្តិកេ គហេតព្ពំ. ឯវរូបោ ហិ តន្តិធរោ វំសានុរក្ខកោ បវេណីបាលកោ អាចរិយោ អាចរិយមតិកោវ ហោតិ, ន អត្តនោមតិកោ ហោតិ. តេនេវ បោរាណកត្ថេរា ‘‘លជ្ជី រក្ខិស្សតិ លជ្ជី រក្ខិស្សតី’’តិ តិក្ខត្តុំ អាហំសុ.

បុព្ពេ វុត្តខីណាសវាទយោ ចេត្ថ អត្តនា អធិគតមគ្គមេវ អាចិក្ខន្តិ. ពហុស្សុតោ បន តំ តំ អាចរិយំ ឧបសង្កមិត្វា ឧគ្គហបរិបុច្ឆានំ វិសោធិតត្តា ឥតោ ចិតោ ច សុត្តញ្ច ការណញ្ច សល្លក្ខេត្វា សប្បាយាសប្បាយំ យោជេត្វា គហនដ្ឋានេ គច្ឆន្តោ មហាហត្ថី វិយ មហាមគ្គំ ទស្សេន្តោ កម្មដ្ឋានំ កថេស្សតិ. តស្មា ឯវរូបំ កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស វត្តបដិបត្តិំ កត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេតព្ពំ.

សចេ បនេតំ ឯកវិហារេយេវ លភតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ, នោ ចេ លភតិ, យត្ថ សោ វសតិ, តត្ថ គន្តព្ពំ. គច្ឆន្តេន ច ន ធោតមក្ខិតេហិ បាទេហិ ឧបាហនា អារូហិត្វា ឆត្តំ គហេត្វា តេលនាឡិមធុផាណិតាទីនិ គាហាបេត្វា អន្តេវាសិកបរិវុតេន គន្តព្ពំ. គមិកវត្តំ បន បូរេត្វា អត្តនោ បត្តចីវរំ សយមេវ គហេត្វា អន្តរាមគ្គេ យំ យំ វិហារំ បវិសតិ សព្ពត្ថ វត្តបដិបត្តិំ កុរុមានេន សល្លហុកបរិក្ខារេន បរមសល្លេខវុត្តិនា ហុត្វា គន្តព្ពំ.

តំ វិហារំ បវិសន្តេន អន្តរាមគ្គេយេវ ទន្តកដ្ឋំ កប្បិយំ ការាបេត្វា គហេត្វា បវិសិតព្ពំ, ន ច ‘‘មុហុត្តំ វិស្សមេត្វា បាទធោវនមក្ខនាទីនិ កត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ គមិស្សាមី’’តិ អញ្ញំ បរិវេណំ បវិសិតព្ពំ. កស្មា? សចេ ហិស្ស តត្រ អាចរិយស្ស វិសភាគា ភិក្ខូ ភវេយ្យុំ, តេ អាគមនការណំ បុច្ឆិត្វា អាចរិយស្ស អវណ្ណំ បកាសេត្វា ‘‘នដ្ឋោសិ, សចេ តស្ស សន្តិកំ អាគតោ’’តិ វិប្បដិសារំ ឧប្បាទេយ្យុំ, យេន តតោវ បដិនិវត្តេយ្យ, តស្មា អាចរិយស្ស វសនដ្ឋានំ បុច្ឆិត្វា ឧជុកំ តត្ថេវ គន្តព្ពំ.

សចេ អាចរិយោ ទហរតរោ ហោតិ, បត្តចីវរបដិគ្គហណាទីនិ ន សាទិតព្ពានិ. សចេ វុឌ្ឍតរោ ហោតិ, គន្ត្វា អាចរិយំ វន្ទិត្វា ឋាតព្ពំ. ‘‘និក្ខិបាវុសោ, បត្តចីវរ’’ន្តិ វុត្តេន និក្ខិបិតព្ពំ. ‘‘បានីយំ បិវា’’តិ វុត្តេន សចេ ឥច្ឆតិ បាតព្ពំ. ‘‘បាទេ ធោវាហី’’តិ វុត្តេន ន តាវ បាទា ធោវិតព្ពា. សចេ ហិ អាចរិយេន អាភតំ ឧទកំ ភវេយ្យ, ន សារុប្បំ សិយា. ‘‘ធោវាហាវុសោ, ន មយា អាភតំ, អញ្ញេហិ អាភត’’ន្តិ វុត្តេន បន យត្ថ អាចរិយោ ន បស្សតិ, ឯវរូបេ បដិច្ឆន្នេ វា ឱកាសេ, អព្ភោកាសេ វិហារស្សាបិ វា ឯកមន្តេ និសីទិត្វា បាទា ធោវិតព្ពា.

សចេ អាចរិយោ តេលនាឡិំ អាហរតិ ឧដ្ឋហិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ សក្កច្ចំ គហេតព្ពា. សចេ ហិ ន គណ្ហេយ្យ, ‘‘អយំ ភិក្ខុ ឥតោ ឯវ បដ្ឋាយ សម្ភោគំ កោបេតី’’តិ អាចរិយស្ស អញ្ញថត្តំ ភវេយ្យ. គហេត្វា បន ន អាទិតោវ បាទា មក្ខេតព្ពា. សចេ ហិ តំ អាចរិយស្ស គត្តព្ភញ្ជនតេលំ ភវេយ្យ, ន សារុប្បំ សិយា. តស្មា សីសំ មក្ខេត្វា ខន្ធាទីនិ មក្ខេតព្ពានិ. ‘‘សព្ពបារិហារិយតេលមិទំ, អាវុសោ, បាទេបិ មក្ខេហី’’តិ វុត្តេន បន ថោកំ សីសេ កត្វា បាទេ មក្ខេត្វា ‘‘ឥមំ តេលនាឡិំ ឋបេមិ, ភន្តេ’’តិ វត្វា អាចរិយេ គណ្ហន្តេ ទាតព្ពា.

អាគតទិវសតោ បដ្ឋាយ កម្មដ្ឋានំ មេ, ភន្តេ, កថេថ ឥច្ចេវំ ន វត្តព្ពំ. ទុតិយទិវសតោ បន បដ្ឋាយ សចេ អាចរិយស្ស បកតិឧបដ្ឋាកោ អត្ថិ, តំ យាចិត្វា វត្តំ កាតព្ពំ. សចេ យាចិតោបិ ន ទេតិ, ឱកាសេ លទ្ធេយេវ កាតព្ពំ. ករោន្តេន ខុទ្ទកមជ្ឈិមមហន្តានិ តីណិ ទន្តកដ្ឋានិ ឧបនាមេតព្ពានិ. សីតំ ឧណ្ហន្តិ ទុវិធំ មុខធោវនឧទកញ្ច ន្ហានោទកញ្ច បដិយាទេតព្ពំ. តតោ យំ អាចរិយោ តីណិ ទិវសានិ បរិភុញ្ជតិ, តាទិសមេវ និច្ចំ ឧបនាមេតព្ពំ. និយមំ អកត្វា យំ វា តំ វា បរិភុញ្ជន្តស្ស យថាលទ្ធំ ឧបនាមេតព្ពំ. កិំ ពហុនា វុត្តេន? យំ តំ ភគវតា ‘‘អន្តេវាសិកេន, ភិក្ខវេ, អាចរិយម្ហិ សម្មា វត្តិតព្ពំ. តត្រាយំ សម្មា វត្តនា, កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ទន្តកដ្ឋំ ទាតព្ពំ, មុខោទកំ ទាតព្ពំ, អាសនំ បញ្ញបេតព្ពំ. សចេ យាគុ ហោតិ, ភាជនំ ធោវិត្វា យាគុ ឧបនាមេតព្ពា’’តិ (មហាវ. ៧៨) អាទិកំ ខន្ធកេ សម្មាវត្តំ បញ្ញត្តំ, តំ សព្ពម្បិ កាតព្ពំ.

ឯវំ វត្តសម្បត្តិយា គរុំ អារាធយមានេន សាយំ វន្ទិត្វា យាហីតិ វិស្សជ្ជិតេន គន្តព្ពំ, យទា សោ កិស្សាគតោសីតិ បុច្ឆតិ, តទា អាគមនការណំ កថេតព្ពំ. សចេ សោ នេវ បុច្ឆតិ, វត្តំ បន សាទិយតិ, ទសាហេ វា បក្ខេ វា វីតិវត្តេ ឯកទិវសំ វិស្សជ្ជិតេនាបិ អគន្ត្វា ឱកាសំ ការេត្វា អាគមនការណំ អារោចេតព្ពំ. អកាលេ វា គន្ត្វា កិមត្ថមាគតោសីតិ បុដ្ឋេន អារោចេតព្ពំ. សចេ សោ បាតោវ អាគច្ឆាតិ វទតិ, បាតោវ គន្តព្ពំ.

សចេ បនស្ស តាយ វេលាយ បិត្តាពាធេន វា កុច្ឆិ បរិឌយ្ហតិ, អគ្គិមន្ទតាយ វា ភត្តំ ន ជីរតិ, អញ្ញោ វា កោចិ រោគោ ពាធតិ, តំ យថាភូតំ អាវិកត្វា អត្តនោ សប្បាយវេលំ អារោចេត្វា តាយ វេលាយ ឧបសង្កមិតព្ពំ. អសប្បាយវេលាយ ហិ វុច្ចមានម្បិ កម្មដ្ឋានំ ន សក្កា ហោតិ មនសិកាតុន្តិ. អយំ កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វាតិ ឯត្ថ វិត្ថារោ.

ចរិយាវណ្ណនា

៤៣. ឥទានិ អត្តនោ ចរិយានុកូលន្តិ ឯត្ថ ចរិយាតិ ឆ ចរិយា រាគចរិយា, ទោសចរិយា, មោហចរិយា, សទ្ធាចរិយា, ពុទ្ធិចរិយា, វិតក្កចរិយាតិ. កេចិ បន រាគាទីនំ សំសគ្គសន្និបាតវសេន អបរាបិ ចតស្សោ, តថា សទ្ធាទីនន្តិ ឥមាហិ អដ្ឋហិ សទ្ធិំ ចុទ្ទស ឥច្ឆន្តិ. ឯវំ បន ភេទេ វុច្ចមានេ រាគាទីនំ សទ្ធាទីហិបិ សំសគ្គំ កត្វា អនេកា ចរិយា ហោន្តិ, តស្មា សង្ខេបេន ឆឡេវ ចរិយា វេទិតព្ពា. ចរិយា, បកតិ, ឧស្សន្នតាតិ អត្ថតោ ឯកំ. តាសំ វសេន ឆឡេវ បុគ្គលា ហោន្តិ រាគចរិតោ, ទោសចរិតោ, មោហចរិតោ, សទ្ធាចរិតោ, ពុទ្ធិចរិតោ, វិតក្កចរិតោតិ.

តត្ថ យស្មា រាគចរិតស្ស កុសលប្បវត្តិសមយេ សទ្ធា ពលវតី ហោតិ, រាគស្ស អាសន្នគុណត្តា. យថា ហិ អកុសលបក្ខេ រាគោ សិនិទ្ធោ នាតិលូខោ, ឯវំ កុសលបក្ខេ សទ្ធា. យថា រាគោ វត្ថុកាមេ បរិយេសតិ, ឯវំ សទ្ធា សីលាទិគុណេ. យថា រាគោ អហិតំ ន បរិច្ចជតិ, ឯវំ សទ្ធា ហិតំ ន បរិច្ចជតិ, តស្មា រាគចរិតស្ស សទ្ធាចរិតោ សភាគោ.

យស្មា បន ទោសចរិតស្ស កុសលប្បវត្តិសមយេ បញ្ញា ពលវតី ហោតិ, ទោសស្ស អាសន្នគុណត្តា. យថា ហិ អកុសលបក្ខេ ទោសោ និស្សិនេហោ ន អារម្មណំ អល្លីយតិ, ឯវំ កុសលបក្ខេ បញ្ញា. យថា ច ទោសោ អភូតម្បិ ទោសមេវ បរិយេសតិ, ឯវំ បញ្ញា ភូតំ ទោសមេវ. យថា ទោសោ សត្តបរិវជ្ជនាការេន បវត្តតិ, ឯវំ បញ្ញា សង្ខារបរិវជ្ជនាការេន, តស្មា ទោសចរិតស្ស ពុទ្ធិចរិតោ សភាគោ.

យស្មា បន មោហចរិតស្ស អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ វាយមមានស្ស យេភុយ្យេន អន្តរាយករា វិតក្កា ឧប្បជ្ជន្តិ, មោហស្ស អាសន្នលក្ខណត្តា. យថា ហិ មោហោ បរិព្យាកុលតាយ អនវដ្ឋិតោ, ឯវំ វិតក្កោ នានប្បការវិតក្កនតាយ. យថា ច មោហោ អបរិយោគាហណតាយ ចញ្ចលោ. តថា វិតក្កោ លហុបរិកប្បនតាយ, តស្មា មោហចរិតស្ស វិតក្កចរិតោ សភាគោតិ.

អបរេ តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន អបរាបិ តិស្សោ ចរិយា វទន្តិ. តត្ថ តណ្ហា រាគោយេវ, មានោ ច តំសម្បយុត្តោតិ តទុភយំ រាគចរិយំ នាតិវត្តតិ. មោហនិទានត្តា ច ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិចរិយា មោហចរិយមេវ អនុបតតិ.

៤៤. តា បនេតា ចរិយា កិន្និទានា? កថញ្ច ជានិតព្ពំ ‘‘អយំ បុគ្គលោ រាគចរិតោ, អយំ បុគ្គលោ ទោសាទីសុ អញ្ញតរចរិតោ’’តិ? កិំ ចរិតស្ស បុគ្គលស្ស កិំ សប្បាយន្តិ?

តត្រ បុរិមា តាវ តិស្សោ ចរិយា បុព្ពាចិណ្ណនិទានា, ធាតុទោសនិទានា ចាតិ ឯកច្ចេ វទន្តិ. បុព្ពេ កិរ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលោ រាគចរិតោ ហោតិ, សគ្គា វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ. បុព្ពេ ឆេទនវធពន្ធនវេរកម្មពហុលោ ទោសចរិតោ ហោតិ, និរយនាគយោនីហិ វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ. បុព្ពេ មជ្ជបានពហុលោ សុតបរិបុច្ឆាវិហីនោ ច មោហចរិតោ ហោតិ, តិរច្ឆានយោនិយា វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោតិ ឯវំ បុព្ពាចិណ្ណនិទានាតិ វទន្តិ. ទ្វិន្នំ បន ធាតូនំ ឧស្សន្នត្តា បុគ្គលោ មោហចរិតោ ហោតិ បថវីធាតុយា ច អាបោធាតុយា ច. ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ឧស្សន្នត្តា ទោសចរិតោ. សព្ពាសំ សមត្តា បន រាគចរិតោតិ. ទោសេសុ ច សេម្ហាធិកោ រាគចរិតោ ហោតិ. វាតាធិកោ មោហចរិតោ. សេម្ហាធិកោ វា មោហចរិតោ. វាតាធិកោ រាគចរិតោតិ ឯវំ ធាតុទោសនិទានាតិ វទន្តិ.

តត្ថ យស្មា បុព្ពេ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលាបិ សគ្គា ចវិត្វា ឥធូបបន្នាបិ ច ន សព្ពេ រាគចរិតាយេវ ហោន្តិ, ន ឥតរេ វា ទោសមោហចរិតា. ឯវំ ធាតូនញ្ច យថាវុត្តេនេវ នយេន ឧស្សទនិយមោ នាម នត្ថិ. ទោសនិយមេ ច រាគមោហទ្វយមេវ វុត្តំ, តម្បិ ច បុព្ពាបរវិរុទ្ធមេវ. សទ្ធាចរិយាទីសុ ច ឯកិស្សាបិ និទានំ ន វុត្តមេវ. តស្មា សព្ពមេតំ អបរិច្ឆិន្នវចនំ.

អយំ បនេត្ថ អដ្ឋកថាចរិយានំ មតានុសារេន វិនិច្ឆយោ, វុត្តញ្ហេតំ ឧស្សទកិត្តនេ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨) ‘‘ឥមេ សត្តា បុព្ពហេតុនិយាមេន លោភុស្សទា ទោសុស្សទា មោហុស្សទា អលោភុស្សទា អទោសុស្សទា អមោហុស្សទា ច ហោន្តិ.

យស្ស ហិ កម្មាយូហនក្ខណេ លោភោ ពលវា ហោតិ អលោភោ មន្ទោ, អទោសាមោហា ពលវន្តោ ទោសមោហា មន្ទា, តស្ស មន្ទោ អលោភោ លោភំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ. អទោសាមោហា បន ពលវន្តោ ទោសមោហេ បរិយាទាតុំ សក្កោតិ. តស្មា សោ តេន កម្មេន ទិន្នបដិសន្ធិវសេន និព្ពត្តោ លុទ្ធោ ហោតិ សុខសីលោ អក្កោធនោ បញ្ញវា វជិរូបមញាណោ.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ លោភទោសា ពលវន្តោ ហោន្តិ អលោភាទោសា មន្ទា, អមោហោ ពលវា មោហោ មន្ទោ, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទុដ្ឋោ ច. បញ្ញវា បន ហោតិ វជិរូបមញាណោ ទត្តាភយត្ថេរោ វិយ.

យស្ស កម្មាយូហនក្ខណេ លោភាទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទន្ធោ ច, សីលកោ បន ហោតិ អក្កោធនោ (ពាកុលត្ថេរោ វិយ).

តថា យស្ស កម្មាយូហនក្ខណេ តយោបិ លោភទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ អលោភាទយោ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទុដ្ឋោ ច មូឡ្ហោ ច.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អលុទ្ធោ អប្បកិលេសោ ហោតិ ទិព្ពារម្មណម្បិ ទិស្វា និច្ចលោ, ទុដ្ឋោ បន ហោតិ ទន្ធបញ្ញោ ច.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភាទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អលុទ្ធោ ចេវ ហោតិ អទុដ្ឋោ សីលកោ ច, ទន្ធោ បន ហោតិ.

តថា យស្ស កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភទោសាមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អលុទ្ធោ ចេវ ហោតិ បញ្ញវា ច, ទុដ្ឋោ ច បន ហោតិ កោធនោ.

យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ តយោបិ អលោភាទោសាមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ លោភាទយោ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ វិយ អលុទ្ធោ អទុដ្ឋោ បញ្ញវា ច ហោតី’’តិ.

ឯត្ថ ច យោ លុទ្ធោតិ វុត្តោ, អយំ រាគចរិតោ. ទុដ្ឋទន្ធា ទោសមោហចរិតា. បញ្ញវា ពុទ្ធិចរិតោ. អលុទ្ធអទុដ្ឋា បសន្នបកតិតាយ សទ្ធាចរិតា. យថា វា អមោហបរិវារេន កម្មុនា និព្ពត្តោ ពុទ្ធិចរិតោ, ឯវំ ពលវសទ្ធាបរិវារេន កម្មុនា និព្ពត្តោ សទ្ធាចរិតោ. កាមវិតក្កាទិបរិវារេន កម្មុនា និព្ពត្តោ វិតក្កចរិតោ. លោភាទិនា វោមិស្សបរិវារេន កម្មុនា និព្ពត្តោ វោមិស្សចរិតោតិ. ឯវំ លោភាទីសុ អញ្ញតរញ្ញតរបរិវារំ បដិសន្ធិជនកំ កម្មំ ចរិយានំ និទានន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤៥. យំ បន វុត្តំ កថញ្ច ជានិតព្ពំ អយំ បុគ្គលោ រាគចរិតោតិអាទិ. តត្រាយំ នយោ.

ឥរិយាបថតោ កិច្ចា, ភោជនា ទស្សនាទិតោ;

ធម្មប្បវត្តិតោ ចេវ, ចរិយាយោ វិភាវយេតិ.

តត្ថ ឥរិយាបថតោតិ រាគចរិតោ ហិ បកតិគមនេន គច្ឆន្តោ ចាតុរិយេន គច្ឆតិ, សណិកំ បាទំ និក្ខិបតិ, សមំ និក្ខិបតិ, សមំ ឧទ្ធរតិ, ឧក្កុដិកញ្ចស្ស បទំ ហោតិ. ទោសចរិតោ បាទគ្គេហិ ខណន្តោ វិយ គច្ឆតិ, សហសា បាទំ និក្ខិបតិ, សហសា ឧទ្ធរតិ, អនុកឌ្ឍិតញ្ចស្ស បទំ ហោតិ. មោហចរិតោ បរិព្យាកុលាយ គតិយា គច្ឆតិ, ឆម្ភិតោ វិយ បទំ និក្ខិបតិ, ឆម្ភិតោ វិយ ឧទ្ធរតិ, សហសានុបីឡិតញ្ចស្ស បទំ ហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ មាគណ្ឌិយសុត្តុប្បត្តិយំ –

‘‘រត្តស្ស ហិ ឧក្កុដិកំ បទំ ភវេ,

ទុដ្ឋស្ស ហោតិ អនុកឌ្ឍិតំ បទំ;

មូឡ្ហស្ស ហោតិ សហសានុបីឡិតំ,

វិវដ្ដច្ឆទស្ស ឥទមីទិសំ បទ’’ន្តិ.

ឋានម្បិ រាគចរិតស្ស បាសាទិកំ ហោតិ មធុរាការំ, ទោសចរិតស្ស ថទ្ធាការំ, មោហចរិតស្ស អាកុលាការំ. និសជ្ជាយបិ ឯសេវ នយោ. រាគចរិតោ ច អតរមានោ សមំ សេយ្យំ បញ្ញបេត្វា សណិកំ និបជ្ជិត្វា អង្គបច្ចង្គានិ សមោធាយ បាសាទិកេន អាការេន សយតិ, វុដ្ឋាបិយមានោ ច សីឃំ អវុដ្ឋាយ សង្កិតោ វិយ សណិកំ បដិវចនំ ទេតិ. ទោសចរិតោ តរមានោ យថា វា តថា វា សេយ្យំ បញ្ញបេត្វា បក្ខិត្តកាយោ ភាកុដិំ កត្វា សយតិ, វុដ្ឋាបិយមានោ ច សីឃំ វុដ្ឋាយ កុបិតោ វិយ បដិវចនំ ទេតិ. មោហចរិតោ ទុស្សណ្ឋានំ សេយ្យំ បញ្ញបេត្វា វិក្ខិត្តកាយោ ពហុលំ អធោមុខោ សយតិ, វុដ្ឋាបិយមានោ ច ហុង្ការំ ករោន្តោ ទន្ធំ វុដ្ឋាតិ. សទ្ធាចរិតាទយោ បន យស្មា រាគចរិតាទីនំ សភាគា, តស្មា តេសម្បិ តាទិសោវ ឥរិយាបថោ ហោតីតិ. ឯវំ តាវ ឥរិយាបថតោ ចរិយាយោ វិភាវយេ.

កិច្ចាតិ សម្មជ្ជនាទីសុ ច កិច្ចេសុ រាគចរិតោ សាធុកំ សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា អតរមានោ វាលិកំ អវិប្បកិរន្តោ សិន្ទុវារកុសុមសន្ថរមិវ សន្ថរន្តោ សុទ្ធំ សមំ សម្មជ្ជតិ. ទោសចរិតោ គាឡ្ហំ សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា តរមានរូបោ ឧភតោ វាលិកំ ឧស្សារេន្តោ ខរេន សទ្ទេន អសុទ្ធំ វិសមំ សម្មជ្ជតិ. មោហចរិតោ សិថិលំ សម្មជ្ជនិំ គហេត្វា សម្បរិវត្តកំ អាឡោលយមានោ អសុទ្ធំ វិសមំ សម្មជ្ជតិ.

យថា សម្មជ្ជនេ, ឯវំ ចីវរធោវនរជនាទីសុបិ សព្ពកិច្ចេសុ និបុណមធុរសមសក្កច្ចការី រាគចរិតោ. គាឡ្ហថទ្ធវិសមការី ទោសចរិតោ. អនិបុណព្យាកុលវិសមាបរិច្ឆិន្នការី មោហចរិតោ. ចីវរធារណម្បិ ច រាគចរិតស្ស នាតិគាឡ្ហំ នាតិសិថិលំ ហោតិ បាសាទិកំ បរិមណ្ឌលំ. ទោសចរិតស្ស អតិគាឡ្ហំ អបរិមណ្ឌលំ. មោហចរិតស្ស សិថិលំ បរិព្យាកុលំ. សទ្ធាចរិតាទយោ តេសំយេវានុសារេន វេទិតព្ពា, តំ សភាគត្តាតិ. ឯវំ កិច្ចតោ ចរិយាយោ វិភាវយេ.

ភោជនាតិ រាគចរិតោ សិនិទ្ធមធុរភោជនប្បិយោ ហោតិ, ភុញ្ជមានោ ច នាតិមហន្តំ បរិមណ្ឌលំ អាលោបំ កត្វា រសបដិសំវេទី អតរមានោ ភុញ្ជតិ, កិញ្ចិទេវ ច សាទុំ លភិត្វា សោមនស្សំ អាបជ្ជតិ. ទោសចរិតោ លូខអម្ពិលភោជនប្បិយោ ហោតិ, ភុញ្ជមានោ ច មុខបូរកំ អាលោបំ កត្វា អរសបដិសំវេទី តរមានោ ភុញ្ជតិ, កិញ្ចិទេវ ច អសាទុំ លភិត្វា ទោមនស្សំ អាបជ្ជតិ. មោហចរិតោ អនិយតរុចិកោ ហោតិ, ភុញ្ជមានោ ច អបរិមណ្ឌលំ បរិត្តំ អាលោបំ កត្វា ភាជនេ ឆឌ្ឌេន្តោ មុខំ មក្ខេន្តោ វិក្ខិត្តចិត្តោ តំ តំ វិតក្កេន្តោ ភុញ្ជតិ. សទ្ធាចរិតាទយោបិ តេសំយេវានុសារេន វេទិតព្ពា, តំសភាគត្តាតិ. ឯវំ ភោជនតោ ចរិយាយោ វិភាវយេ.

ទស្សនាទិតោតិ រាគចរិតោ ឦសកម្បិ មនោរមំ រូបំ ទិស្វា វិម្ហយជាតោ វិយ ចិរំ ឱលោកេតិ, បរិត្តេបិ គុណេ សជ្ជតិ, ភូតម្បិ ទោសំ ន គណ្ហាតិ, បក្កមន្តោបិ អមុញ្ចិតុកាមោវ ហុត្វា សាបេក្ខោ បក្កមតិ. ទោសចរិតោ ឦសកម្បិ អមនោរមំ រូបំ ទិស្វា កិលន្តរូបោ វិយ ន ចិរំ ឱលោកេតិ, បរិត្តេបិ ទោសេ បដិហញ្ញតិ, ភូតម្បិ គុណំ ន គណ្ហាតិ, បក្កមន្តោបិ មុញ្ចិតុកាមោវ ហុត្វា អនបេក្ខោ បក្កមតិ. មោហចរិតោ យំកិញ្ចិ រូបំ ទិស្វា បរបច្ចយិកោ ហោតិ, បរំ និន្ទន្តំ សុត្វា និន្ទតិ, បសំសន្តំ សុត្វា បសំសតិ, សយំ បន អញ្ញាណុបេក្ខាយ ឧបេក្ខកោវ ហោតិ. ឯស នយោ សទ្ទសវនាទីសុបិ. សទ្ធាចរិតាទយោ បន តេសំយេវានុសារេន វេទិតព្ពា, តំសភាគត្តាតិ. ឯវំ ទស្សនាទិតោ ចរិយាយោ វិភាវយេ.

ធម្មប្បវត្តិតោ ចេវាតិ រាគចរិតស្ស ច មាយា, សាឋេយ្យំ, មានោ, បាបិច្ឆតា, មហិច្ឆតា, អសន្តុដ្ឋិតា, សិង្គំ, ចាបល្យន្តិ ឯវមាទយោ ធម្មា ពហុលំ បវត្តន្តិ. ទោសចរិតស្ស កោធោ, ឧបនាហោ, មក្ខោ, បឡាសោ, ឥស្សា, មច្ឆរិយន្តិ ឯវមាទយោ. មោហចរិតស្ស ថិនំ, មិទ្ធំ, ឧទ្ធច្ចំ, កុក្កុច្ចំ, វិចិកិច្ឆា, អាធានគ្គាហិតា, ទុប្បដិនិស្សគ្គិតាតិ ឯវមាទយោ. សទ្ធាចរិតស្ស មុត្តចាគតា, អរិយានំ ទស្សនកាមតា, សទ្ធម្មំ សោតុកាមតា, បាមោជ្ជពហុលតា, អសឋតា, អមាយាវិតា, បសាទនីយេសុ ឋានេសុ បសាទោតិ ឯវមាទយោ. ពុទ្ធិចរិតស្ស សោវចស្សតា, កល្យាណមិត្តតា, ភោជនេមត្តញ្ញុតា, សតិសម្បជញ្ញំ, ជាគរិយានុយោគោ, សំវេជនីយេសុ ឋានេសុ សំវេគោ, សំវិគ្គស្ស ច យោនិសោ បធានន្តិ ឯវមាទយោ. វិតក្កចរិតស្ស ភស្សពហុលតា, គណារាមតា, កុសលានុយោគេ អរតិ, អនវដ្ឋិតកិច្ចតា, រត្តិំ ធូមាយនា, ទិវា បជ្ជលនា, ហុរាហុរំ ធាវនាតិ ឯវមាទយោ ធម្មា ពហុលំ បវត្តន្តីតិ. ឯវំ ធម្មប្បវត្តិតោ ចរិយាយោ វិភាវយេ.

យស្មា បន ឥទំ ចរិយាវិភាវនវិធានំ សព្ពាការេន នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាយំ អាគតំ, កេវលំ អាចរិយមតានុសារេន វុត្តំ, តស្មា ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ. រាគចរិតស្ស ហិ វុត្តានិ ឥរិយាបថាទីនិ ទោសចរិតាទយោបិ អប្បមាទវិហារិនោ កាតុំ សក្កោន្តិ. សំសដ្ឋចរិតស្ស ច បុគ្គលស្ស ឯកស្សេវ ភិន្នលក្ខណា ឥរិយាបថាទយោ ន ឧបបជ្ជន្តិ. យំ បនេតំ អដ្ឋកថាសុ ចរិយាវិភាវនវិធានំ វុត្តំ, តទេវ សារតោ បច្ចេតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ចេតោបរិយញាណស្ស លាភី អាចរិយោ ចរិយំ ញត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេស្សតិ, ឥតរេន អន្តេវាសិកោ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិ. តស្មា ចេតោបរិយញាណេន វា តំ វា បុគ្គលំ បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពំ. អយំ បុគ្គលោ រាគចរិតោ, អយំ ទោសាទីសុ អញ្ញតរចរិតោតិ.

៤៦. កិំ ចរិតស្ស បុគ្គលស្ស កិំ សប្បាយន្តិ ឯត្ថ បន សេនាសនំ តាវ រាគចរិតស្ស អធោតវេទិកំ ភូមដ្ឋកំ អកតបព្ភារកំ តិណកុដិកំ បណ្ណសាលាទីនំ អញ្ញតរំ រជោកិណ្ណំ ជតុកាភរិតំ ឱលុគ្គវិលុគ្គំ អតិឧច្ចំ វា អតិនីចំ វា ឧជ្ជង្គលំ សាសង្កំ អសុចិវិសមមគ្គំ, យត្ថ មញ្ចបីឋម្បិ មង្កុណភរិតំ ទុរូបំ ទុព្ពណ្ណំ, យំ ឱលោកេន្តស្សេវ ជិគុច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, តាទិសំ សប្បាយំ. និវាសនបារុបនំ អន្តច្ឆិន្នំ ឱលម្ពវិលម្ពសុត្តកាកិណ្ណំ ជាលបូវសទិសំ សាណិ វិយ ខរសម្ផស្សំ កិលិដ្ឋំ ភារិកំ កិច្ឆបរិហរណំ សប្បាយំ. បត្តោបិ ទុព្ពណ្ណោ មត្តិកាបត្តោ វា អាណិគណ្ឋិកាហតោ អយោបត្តោ វា គរុកោ ទុស្សណ្ឋានោ សីសកបាលមិវ ជេគុច្ឆោ វដ្ដតិ. ភិក្ខាចារមគ្គោបិ អមនាបោ អនាសន្នគាមោ វិសមោ វដ្ដតិ. ភិក្ខាចារគាមោបិ យត្ថ មនុស្សា អបស្សន្តា វិយ ចរន្តិ, យត្ថ ឯកកុលេបិ ភិក្ខំ អលភិត្វា និក្ខមន្តំ ‘‘ឯហិ, ភន្តេ’’តិ អាសនសាលំ បវេសេត្វា យាគុភត្តំ ទត្វា គច្ឆន្តា គាវី វិយ វជេ បវេសេត្វា អនបលោកេន្តា គច្ឆន្តិ, តាទិសោ វដ្ដតិ. បរិវិសកមនុស្សាបិ ទាសា វា កម្មករា វា ទុព្ពណ្ណា ទុទ្ទសិកា កិលិដ្ឋវសនា ទុគ្គន្ធា ជេគុច្ឆា, យេ អចិត្តីការេន យាគុភត្តំ ឆឌ្ឌេន្តា វិយ បរិវិសន្តិ, តាទិសា សប្បាយា. យាគុភត្តខជ្ជកម្បិ លូខំ ទុព្ពណ្ណំ សាមាកកុទ្រូសកកណាជកាទិមយំ បូតិតក្កំ ពិលង្គំ ជិណ្ណសាកសូបេយ្យំ យំកិញ្ចិទេវ កេវលំ ឧទរបូរមត្តំ វដ្ដតិ. ឥរិយាបថោបិស្ស ឋានំ វា ចង្កមោ វា វដ្ដតិ. អារម្មណំ នីលាទីសុ វណ្ណកសិណេសុ យំកិញ្ចិ អបរិសុទ្ធវណ្ណន្តិ ឥទំ រាគចរិតស្ស សប្បាយំ.

ទោសចរិតស្ស សេនាសនំ នាតិឧច្ចំ នាតិនីចំ ឆាយូទកសម្បន្នំ សុវិភត្តភិត្តិថម្ភសោបានំ សុបរិនិដ្ឋិតមាលាកម្មលតាកម្មនានាវិធចិត្តកម្មសមុជ្ជលសមសិនិទ្ធមុទុភូមិតលំ ព្រហ្មវិមានមិវ កុសុមទាមវិចិត្រវណ្ណចេលវិតានសមលង្កតំ សុបញ្ញត្តសុចិមនោរមត្ថរណមញ្ចបីឋំ តត្ថ តត្ថ វាសត្ថាយ និក្ខិត្តកុសុមវាសគន្ធសុគន្ធំ យំ ទស្សនមត្តេនេវ បីតិបាមោជ្ជំ ជនយតិ, ឯវរូបំ សប្បាយំ. តស្ស បន សេនាសនស្ស មគ្គោបិ សព្ពបរិស្សយវិមុត្តោ សុចិសមតលោ អលង្កតបដិយត្តោវ វដ្ដតិ. សេនាសនបរិក្ខារោបេត្ថ កីដមង្កុណទីឃជាតិមូសិកានំ និស្សយបរិច្ឆិន្ទនត្ថំ នាតិពហុកោ, ឯកមញ្ចបីឋមត្តមេវ វដ្ដតិ. និវាសនបារុបនម្បិស្ស ចីនបដ្ដសោមារបដ្ដកោសេយ្យកប្បាសិកសុខុមខោមាទីនំ យំ យំ បណីតំ, តេន តេន ឯកបដ្ដំ វា ទុបដ្ដំ វា សល្លហុកំ សមណសារុប្បេន សុរត្តំ សុទ្ធវណ្ណំ វដ្ដតិ. បត្តោ ឧទកបុប្ផុឡមិវ សុសណ្ឋានោ មណិ វិយ សុមដ្ឋោ និម្មលោ សមណសារុប្បេន សុបរិសុទ្ធវណ្ណោ អយោមយោ វដ្ដតិ. ភិក្ខាចារមគ្គោ បរិស្សយវិមុត្តោ សមោ មនាបោ នាតិទូរនាច្ចាសន្នគាមោ វដ្ដតិ. ភិក្ខាចារគាមោបិ យត្ថ មនុស្សា ‘‘ឥទានិ អយ្យោ អាគមិស្សតី’’តិ សិត្តសម្មដ្ឋេ បទេសេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា បច្ចុគ្គន្ត្វា បត្តំ អាទាយ ឃរំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទាបេត្វា សក្កច្ចំ សហត្ថា បរិវិសន្តិ, តាទិសោ វដ្ដតិ. បរិវេសកា បនស្ស យេ ហោន្តិ អភិរូបា បាសាទិកា សុន្ហាតា សុវិលិត្តា ធូបវាសកុសុមគន្ធសុរភិនោ នានាវិរាគសុចិមនុញ្ញវត្ថាភរណបដិមណ្ឌិតា សក្កច្ចការិនោ, តាទិសា សប្បាយា. យាគុភត្តខជ្ជកម្បិ វណ្ណគន្ធរសសម្បន្នំ ឱជវន្តំ មនោរមំ សព្ពាការបណីតំ យាវទត្ថំ វដ្ដតិ. ឥរិយាបថោបិស្ស សេយ្យា វា និសជ្ជា វា វដ្ដតិ, អារម្មណំ នីលាទីសុ វណ្ណកសិណេសុ យំកិញ្ចិ សុបរិសុទ្ធវណ្ណន្តិ ឥទំ ទោសចរិតស្ស សប្បាយំ.

មោហចរិតស្ស សេនាសនំ ទិសាមុខំ អសម្ពាធំ វដ្ដតិ, យត្ថ និសិន្នស្ស វិវដា ទិសា ខាយន្តិ, ឥរិយាបថេសុ ចង្កមោ វដ្ដតិ. អារម្មណំ បនស្ស បរិត្តំ សុប្បមត្តំ សរាវមត្តំ វា (ខុទ្ទកំ) ន វដ្ដតិ. សម្ពាធស្មិញ្ហិ ឱកាសេ ចិត្តំ ភិយ្យោ សម្មោហមាបជ្ជតិ, តស្មា វិបុលំ មហាកសិណំ វដ្ដតិ. សេសំ ទោសចរិតស្ស វុត្តសទិសមេវាតិ ឥទំ មោហចរិតស្ស សប្បាយំ.

សទ្ធាចរិតស្ស សព្ពម្បិ ទោសចរិតម្ហិ វុត្តវិធានំ សប្បាយំ. អារម្មណេសុ ចស្ស អនុស្សតិដ្ឋានម្បិ វដ្ដតិ.

ពុទ្ធិចរិតស្ស សេនាសនាទីសុ ឥទំ នាម អសប្បាយន្តិ នត្ថិ.

វិតក្កចរិតស្ស សេនាសនំ វិវដំ ទិសាមុខំ យត្ថ និសិន្នស្ស អារាមវនបោក្ខរណីរាមណេយ្យកានិ គាមនិគមជនបទបដិបាដិយោ នីលោភាសា ច បព្ពតា បញ្ញាយន្តិ, តំ ន វដ្ដតិ, តញ្ហិ វិតក្កវិធាវនស្សេវ បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា គម្ភីរេ ទរីមុខេ វនប្បដិច្ឆន្នេ ហត្ថិកុច្ឆិបព្ភារមហិន្ទគុហាសទិសេ សេនាសនេ វសិតព្ពំ. អារម្មណម្បិស្ស វិបុលំ ន វដ្ដតិ. តាទិសញ្ហិ វិតក្កវសេន សន្ធាវនស្ស បច្ចយោ ហោតិ. បរិត្តំ បន វដ្ដតិ.

សេសំ រាគចរិតស្ស វុត្តសទិសមេវាតិ ឥទំ វិតក្កចរិតស្ស សប្បាយំ. អយំ អត្តនោ ចរិយានុកូលន្តិ ឯត្ថ អាគតចរិយានំ បភេទនិទានវិភាវនសប្បាយបរិច្ឆេទតោ វិត្ថារោ. ន ច តាវ ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ សព្ពាការេន អាវិកតំ. តញ្ហិ អនន្តរស្ស មាតិកាបទស្ស វិត្ថារេ សយមេវ អាវិភវិស្សតិ.

ចត្តាលីសកម្មដ្ឋានវណ្ណនា

៤៧. តស្មា យំ វុត្តំ ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ អញ្ញតរំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ សង្ខាតនិទ្ទេសតោ, ឧបចារប្បនាវហតោ, ឈានប្បភេទតោ, សមតិក្កមតោ, វឌ្ឍនាវឌ្ឍនតោ, អារម្មណតោ, ភូមិតោ, គហណតោ, បច្ចយតោ, ចរិយានុកូលតោតិ ឥមេហិ តាវ ទសហាការេហិ កម្មដ្ឋានវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សង្ខាតនិទ្ទេសតោតិ ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសូតិ ហិ វុត្តំ, តត្រិមានិ ចត្តាលីស កម្មដ្ឋានានិ ទស កសិណា, ទស អសុភា, ទស អនុស្សតិយោ, ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា, ចត្តារោ អារុប្បា, ឯកា សញ្ញា, ឯកំ វវត្ថានន្តិ.

តត្ថ បថវីកសិណំ, អាបោកសិណំ, តេជោកសិណំ, វាយោកសិណំ, នីលកសិណំ, បីតកសិណំ, លោហិតកសិណំ, ឱទាតកសិណំ, អាលោកកសិណំ, បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណន្តិ ឥមេ ទស កសិណា.

ឧទ្ធុមាតកំ, វិនីលកំ, វិបុព្ពកំ, វិច្ឆិទ្ទកំ, វិក្ខាយិតកំ, វិក្ខិត្តកំ, ហតវិក្ខិត្តកំ, លោហិតកំ, បុឡុវកំ, អដ្ឋិកន្តិ ឥមេ ទស អសុភា.

ពុទ្ធានុស្សតិ, ធម្មានុស្សតិ, សង្ឃានុស្សតិ, សីលានុស្សតិ, ចាគានុស្សតិ, ទេវតានុស្សតិ, មរណានុស្សតិ, កាយគតាសតិ, អានាបានស្សតិ, ឧបសមានុស្សតីតិ ឥមា ទស អនុស្សតិយោ.

មេត្តា, ករុណា, មុទិតា, ឧបេក្ខាតិ ឥមេ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា.

អាកាសានញ្ចាយតនំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឥមេ ចត្តារោ អារុប្បា. អាហារេ បដិកូលសញ្ញា ឯកា សញ្ញា. ចតុធាតុវវត្ថានំ ឯកំ វវត្ថានន្តិ ឯវំ សង្ខាតនិទ្ទេសតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ឧបចារប្បនាវហតោតិ ឋបេត្វា កាយគតាសតិញ្ច អានាបានស្សតិញ្ច អវសេសា អដ្ឋ អនុស្សតិយោ, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ ឥមានេវ ហេត្ថ ទសកម្មដ្ឋានានិ ឧបចារវហានិ. សេសានិ អប្បនាវហានិ. ឯវំ ឧបចារប្បនាវហតោ.

ឈានប្បភេទតោតិ អប្បនាវហេសុ ចេត្ថ អានាបានស្សតិយា សទ្ធិំ ទស កសិណា ចតុក្កជ្ឈានិកា ហោន្តិ. កាយគតាសតិយា សទ្ធិំ ទស អសុភា បឋមជ្ឈានិកា. បុរិមា តយោ ព្រហ្មវិហារា តិកជ្ឈានិកា. ចតុត្ថព្រហ្មវិហារោ ចត្តារោ ច អារុប្បា ចតុត្ថជ្ឈានិកាតិ ឯវំ ឈានប្បភេទតោ.

សមតិក្កមតោតិ ទ្វេ សមតិក្កមា អង្គសមតិក្កមោ ច អារម្មណសមតិក្កមោ ច. តត្ថ សព្ពេសុបិ តិកចតុក្កជ្ឈានិកេសុ កម្មដ្ឋានេសុ អង្គសមតិក្កមោ ហោតិ វិតក្កវិចារាទីនិ ឈានង្គានិ សមតិក្កមិត្វា តេស្វេវារម្មណេសុ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ បត្តព្ពតោ. តថា ចតុត្ថព្រហ្មវិហារេ. សោបិ ហិ មេត្តាទីនំយេវ អារម្មណេ សោមនស្សំ សមតិក្កមិត្វា បត្តព្ពោតិ. ចតូសុ បន អារុប្បេសុ អារម្មណសមតិក្កមោ ហោតិ. បុរិមេសុ ហិ នវសុ កសិណេសុ អញ្ញតរំ សមតិក្កមិត្វា អាកាសានញ្ចាយតនំ បត្តព្ពំ. អាកាសាទីនិ ច សមតិក្កមិត្វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទីនិ. សេសេសុ សមតិក្កមោ នត្ថីតិ ឯវំ សមតិក្កមតោ.

វឌ្ឍនាវឌ្ឍនតោតិ ឥមេសុ ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ ទស កសិណានេវ វឌ្ឍេតព្ពានិ. យត្តកញ្ហិ ឱកាសំ កសិណេន ផរតិ, តទព្ភន្តរេ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សទ្ទំ សោតុំ ទិព្ពេន ចក្ខុនា រូបានិ បស្សិតុំ បរសត្តានញ្ច ចេតសា ចិត្តមញ្ញាតុំ សមត្ថោ ហោតិ. កាយគតាសតិ បន អសុភានិ ច ន វឌ្ឍេតព្ពានិ. កស្មា? ឱកាសេន បរិច្ឆិន្នត្តា អានិសំសាភាវា ច. សា ច នេសំ ឱកាសេន បរិច្ឆិន្នតា ភាវនានយេ អាវិភវិស្សតិ. តេសុ បន វឌ្ឍិតេសុ កុណបរាសិយេវ វឌ្ឍតិ, ន កោចិ អានិសំសោ អត្ថិ. វុត្តម្បិ ចេតំ សោបាកបញ្ហាព្យាករណេ, ‘‘វិភូតា ភគវា រូបសញ្ញា អវិភូតា អដ្ឋិកសញ្ញា’’តិ. តត្រ ហិ និមិត្តវឌ្ឍនវសេន រូបសញ្ញា វិភូតាតិ វុត្តា. អដ្ឋិកសញ្ញា អវឌ្ឍនវសេន អវិភូតាតិ វុត្តា.

យំ បនេតំ ‘‘កេវលំ អដ្ឋិសញ្ញាយ, អផរី បថវិំ ឥម’’ន្តិ (ថេរគា. ១៨) វុត្តំ, តំ លាភិស្ស សតោ ឧបដ្ឋានាការវសេន វុត្តំ. យថេវ ហិ ធម្មាសោកកាលេ ករវីកសកុណោ សមន្តា អាទាសភិត្តីសុ អត្តនោ ឆាយំ ទិស្វា សព្ពទិសាសុ ករវីកសញ្ញី ហុត្វា មធុរំ គិរំ និច្ឆារេសិ, ឯវំ ថេរោបិ អដ្ឋិកសញ្ញាយ លាភិត្តា សព្ពទិសាសុ ឧបដ្ឋិតំ និមិត្តំ បស្សន្តោ កេវលាបិ បថវី អដ្ឋិកភរិតាតិ ចិន្តេសីតិ.

យទិ ឯវំ យា អសុភជ្ឈានានំ អប្បមាណារម្មណតា វុត្តា, សា វិរុជ្ឈតីតិ. សា ច ន វិរុជ្ឈតិ. ឯកច្ចោ ហិ ឧទ្ធុមាតកេ វា អដ្ឋិកេ វា មហន្តេ និមិត្តំ គណ្ហាតិ. ឯកច្ចោ អប្បកេ. ឥមិនា បរិយាយេន ឯកច្ចស្ស បរិត្តារម្មណំ ឈានំ ហោតិ. ឯកច្ចស្ស អប្បមាណារម្មណន្តិ. យោ វា ឯតំ វឌ្ឍនេ អាទីនវំ អបស្សន្តោ វឌ្ឍេតិ. តំ សន្ធាយ ‘‘អប្បមាណារម្មណ’’ន្តិ វុត្តំ. អានិសំសាភាវា បន ន វឌ្ឍេតព្ពានីតិ.

យថា ច ឯតានិ, ឯវំ សេសានិបិ ន វឌ្ឍេតព្ពានិ. កស្មា? តេសុ ហិ អានាបាននិមិត្តំ តាវ វឌ្ឍយតោ វាតរាសិយេវ វឌ្ឍតិ, ឱកាសេន ច បរិច្ឆិន្នំ. ឥតិ សាទីនវត្តា ឱកាសេន ច បរិច្ឆិន្នត្តា ន វឌ្ឍេតព្ពំ. ព្រហ្មវិហារា សត្តារម្មណា, តេសំ និមិត្តំ វឌ្ឍយតោ សត្តរាសិយេវ វឌ្ឍេយ្យ, ន ច តេន អត្ថោ អត្ថិ, តស្មា តម្បិ ន វឌ្ឍេតព្ពំ. យំ បន វុត្តំ ‘‘មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា’’តិ (ទី. និ. ១.៥៥៦) អាទិ, តំ បរិគ្គហវសេនេវ វុត្តំ. ឯកាវាសទ្វិអាវាសាទិនា ហិ អនុក្កមេន ឯកិស្សា ទិសាយ សត្តេ បរិគ្គហេត្វា ភាវេន្តោ ឯកំ ទិសំ ផរិត្វាតិ វុត្តោ. ន និមិត្តំ វឌ្ឍេន្តោ. បដិភាគនិមិត្តមេវ ចេត្ថ នត្ថិ. យទយំ វឌ្ឍេយ្យ, បរិត្តអប្បមាណារម្មណតាបេត្ថ បរិគ្គហវសេនេវ វេទិតព្ពា. អារុប្បារម្មណេសុបិ អាកាសំ កសិណុគ្ឃាដិមត្តា. តញ្ហិ កសិណាបគមវសេនេវ មនសិ កាតព្ពំ. តតោ បរំ វឌ្ឍយតោបិ ន កិញ្ចិ ហោតិ. វិញ្ញាណំ សភាវធម្មត្តា. ន ហិ សក្កា សភាវធម្មំ វឌ្ឍេតុំ. វិញ្ញាណាបគមោ វិញ្ញាណស្ស អភាវមត្តត្តា. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនារម្មណំ សភាវធម្មត្តាយេវ ន វឌ្ឍេតព្ពំ. សេសានិ អនិមិត្តត្តា. បដិភាគនិមិត្តញ្ហិ វឌ្ឍេតព្ពំ នាម ភវេយ្យ. ពុទ្ធានុស្សតិអាទីនញ្ច នេវ បដិភាគនិមិត្តំ អារម្មណំ ហោតិ, តស្មា តំ ន វឌ្ឍេតព្ពន្តិ ឯវំ វឌ្ឍនាវឌ្ឍនតោ.

អារម្មណតោតិ ឥមេសុ ច ចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេសុ ទសកសិណា, ទសអសុភា, អានាបានស្សតិ, កាយគតាសតីតិ ឥមានិ ទ្វាវីសតិបដិភាគនិមិត្តារម្មណានិ. សេសានិ ន បដិភាគនិមិត្តារម្មណានិ. តថា ទសសុ អនុស្សតីសុ ឋបេត្វា អានាបានស្សតិញ្ច កាយគតាសតិញ្ច អវសេសា អដ្ឋ អនុស្សតិយោ, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, ចតុធាតុវវត្ថានំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឥមានិ ទ្វាទស សភាវធម្មារម្មណានិ. ទស កសិណា, ទស អសុភា, អានាបានស្សតិ, កាយគតាសតីតិ ឥមានិ ទ្វាវីសតិ និមិត្តារម្មណានិ. សេសានិ ឆ ន វត្តព្ពារម្មណានិ. តថា វិបុព្ពកំ, លោហិតកំ, បុឡុវកំ, អានាបានស្សតិ, អាបោកសិណំ, តេជោកសិណំ, វាយោកសិណំ, យញ្ច អាលោកកសិណេ សូរិយាទីនំ ឱភាសមណ្ឌលារម្មណន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ ចលិតារម្មណានិ, តានិ ច ខោ បុព្ពភាគេ, បដិភាគំ បន សន្និសិន្នមេវ ហោតិ. សេសានិ ន ចលិតារម្មណានីតិ ឯវំ អារម្មណតោ.

ភូមិតោតិ ឯត្ថ ច ទស អសុភា, កាយគតាសតិ, អាហារេ បដិកូលសញ្ញាតិ ឥមានិ ទ្វាទស ទេវេសុ នប្បវត្តន្តិ. តានិ ទ្វាទស, អានាបានស្សតិ ចាតិ ឥមានិ តេរស ព្រហ្មលោកេ នប្បវត្តន្តិ. អរូបភវេ បន ឋបេត្វា ចត្តារោ អារុប្បេ អញ្ញំ នប្បវត្តតិ. មនុស្សេសុ សព្ពានិបិ បវត្តន្តីតិ ឯវំ ភូមិតោ.

គហណតោតិ ទិដ្ឋផុដ្ឋសុតគ្គហណតោបេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. តត្រ ឋបេត្វា វាយោកសិណំ សេសា នវ កសិណា, ទស អសុភាតិ ឥមានិ ឯកូនវីសតិ ទិដ្ឋេន គហេតព្ពានិ. បុព្ពភាគេ ចក្ខុនា ឱលោកេត្វា និមិត្តំ នេសំ គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ. កាយគតាសតិយំ តចបញ្ចកំ ទិដ្ឋេន, សេសំ សុតេនាតិ ឯវំ តស្សា អារម្មណំ ទិដ្ឋសុតេន គហេតព្ពំ. អានាបានស្សតិ ផុដ្ឋេន, វាយោកសិណំ ទិដ្ឋផុដ្ឋេន, សេសានិ អដ្ឋារស សុតេន គហេតព្ពានិ. ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោ, ចត្តារោ អារុប្បាតិ ឥមានិ ចេត្ថ ន អាទិកម្មិកេន គហេតព្ពានិ. សេសានិ បញ្ចតិំស គហេតព្ពានីតិ ឯវំ គហណតោ.

បច្ចយតោតិ ឥមេសុ បន កម្មដ្ឋានេសុ ឋបេត្វា អាកាសកសិណំ សេសា នវ កសិណា អារុប្បានំ បច្ចយា ហោន្តិ, ទស កសិណា អភិញ្ញានំ, តយោ ព្រហ្មវិហារា ចតុត្ថព្រហ្មវិហារស្ស, ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ អារុប្បំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ និរោធសមាបត្តិយា, សព្ពានិបិ សុខវិហារវិបស្សនាភវសម្បត្តីនន្តិ ឯវំ បច្ចយតោ.

ចរិយានុកូលតោតិ ចរិយានំ អនុកូលតោបេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សេយ្យថិទំ – រាគចរិតស្ស តាវ ឯត្ថ ទស អសុភា, កាយគតាសតីតិ ឯកាទស កម្មដ្ឋានានិ អនុកូលានិ. ទោសចរិតស្ស ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារា, ចត្តារិ វណ្ណកសិណានីតិ អដ្ឋ. មោហចរិតស្ស, វិតក្កចរិតស្ស ច ឯកំ អានាបានស្សតិ កម្មដ្ឋានមេវ. សទ្ធាចរិតស្ស បុរិមា ឆ អនុស្សតិយោ. ពុទ្ធិចរិតស្ស មរណស្សតិ, ឧបសមានុស្សតិ, ចតុធាតុវវត្ថានំ, អាហារេ បដិកូលសញ្ញាតិ ចត្តារិ. សេសកសិណានិ, ចត្តារោ ច អារុប្បា សព្ពចរិតានំ អនុកូលានិ. កសិណេសុ ច យំកិញ្ចិ បរិត្តំ វិតក្កចរិតស្ស, អប្បមាណំ មោហចរិតស្សាតិ.

ឯវមេត្ថ ចរិយានុកូលតោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ សព្ពញ្ចេតំ ឧជុវិបច្ចនីកវសេន ច អតិសប្បាយវសេន ច វុត្តំ. រាគាទីនំ បន អវិក្ខម្ភិកា សទ្ធាទីនំ វា អនុបការា កុសលភាវនា នាម នត្ថិ. វុត្តម្បិ ចេតំ មេឃិយសុត្តេ –

‘‘ចត្តារោ ធម្មា ឧត្តរិ ភាវេតព្ពា. អសុភា ភាវេតព្ពា រាគស្ស បហានាយ. មេត្តា ភាវេតព្ពា ព្យាបាទស្ស បហានាយ. អានាបានស្សតិ ភាវេតព្ពា វិតក្កុបច្ឆេទាយ. អនិច្ចសញ្ញា ភាវេតព្ពា អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយា’’តិ.

រាហុលសុត្តេបិ ‘‘មេត្តំ, រាហុល, ភាវនំ ភាវេហី’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.១២០) នយេន ឯកស្សេវ សត្ត កម្មដ្ឋានានិ វុត្តានិ. តស្មា វចនមត្តេ អភិនិវេសំ អកត្វា សព្ពត្ថ អធិប្បាយោ បរិយេសិតព្ពោតិ អយំ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ កម្មដ្ឋានកថា វិនិច្ឆយោ.

៤៨. គហេត្វាតិ ឥមស្ស បន បទស្ស អយមត្ថទីបនា. ‘‘តេន យោគិនា កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ វុត្តប្បការំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ពុទ្ធស្ស វា ភគវតោ អាចរិយស្ស វា អត្តានំ និយ្យាតេត្វា សម្បន្នជ្ឈាសយេន សម្បន្នាធិមុត្តិនា ច ហុត្វា កម្មដ្ឋានំ យាចិតព្ពំ.

តត្រ ‘‘ឥមាហំ ភគវា អត្តភាវំ តុម្ហាកំ បរិច្ចជាមី’’តិ ឯវំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តា និយ្យាតេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ អនិយ្យាតេត្វា បន្តេសុ សេនាសនេសុ វិហរន្តោ ភេរវារម្មណេ អាបាថមាគតេ សន្ថម្ភិតុំ អសក្កោន្តោ គាមន្តំ ឱសរិត្វា គិហីហិ សំសដ្ឋោ ហុត្វា អនេសនំ អាបជ្ជិត្វា អនយព្យសនំ បាបុណេយ្យ. និយ្យាតិតត្តភាវស្ស បនស្ស ភេរវារម្មណេ អាបាថមាគតេបិ ភយំ ន ឧប្បជ្ជតិ. ‘‘ននុ តយា, បណ្ឌិត, បុរិមមេវ អត្តា ពុទ្ធានំ និយ្យាតិតោ’’តិ បច្ចវេក្ខតោ បនស្ស សោមនស្សមេវ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ហិ បុរិសស្ស ឧត្តមំ កាសិកវត្ថំ ភវេយ្យ, តស្ស តស្មិំ មូសិកាយ វា កីដេហិ វា ខាទិតេ ឧប្បជ្ជេយ្យ ទោមនស្សំ. សចេ បន តំ អចីវរកស្ស ភិក្ខុនោ ទទេយ្យ, អថស្ស តំ តេន ភិក្ខុនា ខណ្ឌាខណ្ឌំ ករិយមានំ ទិស្វាបិ សោមនស្សមេវ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

អាចរិយស្ស និយ្យាតេន្តេនាបិ ‘‘ឥមាហំ, ភន្តេ, អត្តភាវំ តុម្ហាកំ បរិច្ចជាមី’’តិ វត្តព្ពំ. ឯវំ អនិយ្យាតិតត្តភាវោ ហិ អតជ្ជនីយោ វា ហោតិ, ទុព្ពចោ វា អនោវាទករោ, យេនកាមំគមោ វា អាចរិយំ អនាបុច្ឆាវ យត្ថិច្ឆតិ, តត្ថ គន្តា, តមេនំ អាចរិយោ អាមិសេន វា ធម្មេន វា ន សង្គណ្ហាតិ, គូឡ្ហំ គន្ថំ ន សិក្ខាបេតិ. សោ ឥមំ ទុវិធំ សង្គហំ អលភន្តោ សាសនេ បតិដ្ឋំ ន លភតិ, នចិរស្សេវ ទុស្សីល្យំ វា គិហិភាវំ វា បាបុណាតិ. និយ្យាតិតត្តភាវោ បន នេវ អតជ្ជនីយោ ហោតិ, ន យេនកាមំគមោ, សុវចោ អាចរិយាយត្តវុត្តិយេវ ហោតិ. សោ អាចរិយតោ ទុវិធំ សង្គហំ លភន្តោ សាសនេ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ចូឡបិណ្ឌបាតិកតិស្សត្ថេរស្ស អន្តេវាសិកា វិយ.

ថេរស្ស កិរ សន្តិកំ តយោ ភិក្ខូ អាគមំសុ. តេសុ ឯកោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកមត្ថាយា’’តិ វុត្តេ សតបោរិសេ បបាតេ បតិតុំ ឧស្សហេយ្យន្តិ អាហ. ទុតិយោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកមត្ថាយា’’តិ វុត្តេ ឥមំ អត្តភាវំ បណ្ហិតោ បដ្ឋាយ បាសាណបិដ្ឋេ ឃំសេន្តោ និរវសេសំ ខេបេតុំ ឧស្សហេយ្យន្តិ អាហ. តតិយោ ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហាកមត្ថាយា’’តិ វុត្តេ អស្សាសបស្សាសេ ឧបរុន្ធិត្វា កាលកិរិយំ កាតុំ ឧស្សហេយ្យន្តិ អាហ. ថេរោ ភព្ពាវតិមេ ភិក្ខូតិ កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. តេ តស្ស ឱវាទេ ឋត្វា តយោបិ អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ អយមានិសំសោ អត្តនិយ្យាតនេ. តេន វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធស្ស វា ភគវតោ អាចរិយស្ស វា អត្តានំ និយ្យាតេត្វា’’តិ.

៤៩. សម្បន្នជ្ឈាសយេន សម្បន្នាធិមុត្តិនា ច ហុត្វាតិ ឯត្ថ បន តេន យោគិនា អលោភាទីនំ វសេន ឆហាការេហិ សម្បន្នជ្ឈាសយេន ភវិតព្ពំ. ឯវំ សម្បន្នជ្ឈាសយោ ហិ តិស្សន្នំ ពោធីនំ អញ្ញតរំ បាបុណាតិ. យថាហ, ‘‘ឆ អជ្ឈាសយា ពោធិសត្តានំ ពោធិបរិបាកាយ សំវត្តន្តិ, អលោភជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា លោភេ ទោសទស្សាវិនោ, អទោសជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា ទោសេ ទោសទស្សាវិនោ, អមោហជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា មោហេ ទោសទស្សាវិនោ, នេក្ខម្មជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា ឃរាវាសេ ទោសទស្សាវិនោ, បវិវេកជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សង្គណិកាយ ទោសទស្សាវិនោ, និស្សរណជ្ឈាសយា ច ពោធិសត្តា សព្ពភវគតីសុ ទោសទស្សាវិនោ’’តិ. យេ ហិ កេចិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នា សោតាបន្នសកទាគាមិអនាគាមិខីណាសវបច្ចេកពុទ្ធសម្មាសម្ពុទ្ធា, សព្ពេ តេ ឥមេហេវ ឆហាការេហិ អត្តនា អត្តនា បត្តព្ពំ វិសេសំ បត្តា. តស្មា ឥមេហិ ឆហាការេហិ សម្បន្នជ្ឈាសយេន ភវិតព្ពំ. តទធិមុត្តតាយ បន អធិមុត្តិសម្បន្នេន ភវិតព្ពំ. សមាធាធិមុត្តេន សមាធិគរុកេន សមាធិបព្ភារេន, និព្ពានាធិមុត្តេន និព្ពានគរុកេន និព្ពានបព្ភារេន ច ភវិតព្ពន្តិ អត្ថោ.

៥០. ឯវំ សម្បន្នជ្ឈាសយាធិមុត្តិនោ បនស្ស កម្មដ្ឋានំ យាចតោ ចេតោបរិយញាណលាភិនា អាចរិយេន ចិត្តាចារំ ឱលោកេត្វា ចរិយា ជានិតព្ពា. ឥតរេន កិំ ចរិតោសិ? កេ វា តេ ធម្មា ពហុលំ សមុទាចរន្តិ? កិំ វា តេ មនសិករោតោ ផាសុ ហោតិ? កតរស្មិំ វា តេ កម្មដ្ឋានេ ចិត្តំ នមតីតិ ឯវមាទីហិ នយេហិ បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពា. ឯវំ ញត្វា ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ.

កថេន្តេន ច តិវិធេន កថេតព្ពំ. បកតិយា ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្ស ឯកំ ទ្វេ និសជ្ជានិ សជ្ឈាយំ ការេត្វា ទាតព្ពំ. សន្តិកេ វសន្តស្ស អាគតាគតក្ខណេ កថេតព្ពំ. ឧគ្គហេត្វា អញ្ញត្រ គន្តុកាមស្ស នាតិសំខិត្តំ នាតិវិត្ថារិកំ កត្វា កថេតព្ពំ.

តត្ថ បថវីកសិណំ តាវ កថេន្តេន ចត្តារោ កសិណទោសា, កសិណករណំ, កតស្ស ភាវនានយោ, ទុវិធំ និមិត្តំ, ទុវិធោ សមាធិ, សត្តវិធំ សប្បាយាសប្បាយំ, ទសវិធំ អប្បនាកោសល្លំ, វីរិយសមតា, អប្បនាវិធានន្តិ ឥមេ នវ អាការា កថេតព្ពា. សេសកម្មដ្ឋានេសុបិ តស្ស តស្ស អនុរូបំ កថេតព្ពំ. តំ សព្ពំ តេសំ ភាវនាវិធានេ អាវិភវិស្សតិ.