៤. បថវីកសិណនិទ្ទេសោ

៥១. ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘សមាធិភាវនាយ អននុរូបំ វិហារំ បហាយ អនុរូបេ វិហារេ វិហរន្តេនា’’តិ ឯត្ថ យស្ស តាវាចរិយេន សទ្ធិំ ឯកវិហារេ វសតោ ផាសុ ហោតិ, តេន តត្ថេវ កម្មដ្ឋានំ បរិសោធេន្តេន វសិតព្ពំ. សចេ តត្ថ ផាសុ ន ហោតិ, យោ អញ្ញោ គាវុតេ វា អឌ្ឍយោជនេ វា យោជនមត្តេបិ វា សប្បាយោ វិហារោ ហោតិ, តត្ថ វសិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ កម្មដ្ឋានស្ស កិស្មិញ្ចិទេវ ឋានេ សន្ទេហេ វា សតិសម្មោសេ វា ជាតេ កាលស្សេវ វិហារេ វត្តំ កត្វា អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភត្តកិច្ចបរិយោសានេយេវ អាចរិយស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តំទិវសមាចរិយស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា ទុតិយទិវសេ អាចរិយំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា អកិលមន្តោយេវ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាគន្តុំ សក្ខិស្សតិ. យោ បន យោជនប្បមាណេបិ ផាសុកដ្ឋានំ ន លភតិ, តេន កម្មដ្ឋានេ សព្ពំ គណ្ឋិដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា សុវិសុទ្ធំ អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ កម្មដ្ឋានំ កត្វា ទូរម្បិ គន្ត្វា សមាធិភាវនាយ អននុរូបំ វិហារំ បហាយ អនុរូបេ វិហារេ វិហាតព្ពំ.

អននុរូបវិហារោ

៥២. តត្ថ អននុរូបោ នាម អដ្ឋារសន្នំ ទោសានំ អញ្ញតរេន សមន្នាគតោ. តត្រិមេ អដ្ឋារស ទោសា – មហត្តំ, នវត្តំ, ជិណ្ណត្តំ, បន្ថនិស្សិតត្តំ, សោណ្ឌី, បណ្ណំ, បុប្ផំ, ផលំ, បត្ថនីយតា, នគរសន្និស្សិតតា, ទារុសន្និស្សិតតា, ខេត្តសន្និស្សិតតា, វិសភាគានំ បុគ្គលានំ អត្ថិតា, បដ្ដនសន្និស្សិតតា, បច្ចន្តសន្និស្សិតតា, រជ្ជសីមសន្និស្សិតតា, អសប្បាយតា, កល្យាណមិត្តានំ អលាភោតិ ឥមេសំ អដ្ឋារសន្នំ ទោសានំ អញ្ញតរេន ទោសេន សមន្នាគតោ អននុរូបោ នាម. ន តត្ថ វិហាតព្ពំ.

កស្មា? មហាវិហារេ តាវ ពហូ នានាឆន្ទា សន្និបតន្តិ, តេ អញ្ញមញ្ញំ បដិវិរុទ្ធតាយ វត្តំ ន ករោន្តិ. ពោធិយង្គណាទីនិ អសម្មដ្ឋានេវ ហោន្តិ. អនុបដ្ឋាបិតំ បានីយំ បរិភោជនីយំ. តត្រាយំ គោចរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាមីតិ បត្តចីវរមាទាយ និក្ខន្តោ សចេ បស្សតិ វត្តំ វា អកតំ បានីយឃដំ វា រិត្តំ, អថានេន វត្តំ កាតព្ពំ ហោតិ, បានីយំ ឧបដ្ឋាបេតព្ពំ. អករោន្តោ វត្តភេទេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ. ករោន្តស្ស កាលោ អតិក្កមតិ, អតិទិវា បវិដ្ឋោ និដ្ឋិតាយ ភិក្ខាយ កិញ្ចិ ន លភតិ. បដិសល្លានគតោបិ សាមណេរទហរភិក្ខូនំ ឧច្ចាសទ្ទេន សង្ឃកម្មេហិ ច វិក្ខិបតិ. យត្ថ បន សព្ពំ វត្តំ កតមេវ ហោតិ, អវសេសាបិ ច សង្ឃដ្ដនា នត្ថិ. ឯវរូបេ មហាវិហារេបិ វិហាតព្ពំ.

នវវិហារេ ពហុ នវកម្មំ ហោតិ, អករោន្តំ ឧជ្ឈាយន្តិ. យត្ថ បន ភិក្ខូ ឯវំ វទន្តិ ‘‘អាយស្មា យថាសុខំ សមណធម្មំ ករោតុ, មយំ នវកម្មំ ករិស្សាមា’’តិ ឯវរូបេ វិហាតព្ពំ.

ជិណ្ណវិហារេ បន ពហុ បដិជគ្គិតព្ពំ ហោតិ, អន្តមសោ អត្តនោ សេនាសនមត្តម្បិ អប្បដិជគ្គន្តំ ឧជ្ឈាយន្តិ, បដិជគ្គន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ បរិហាយតិ.

បន្ថនិស្សិតេ មហាបថវិហារេ រត្តិន្ទិវំ អាគន្តុកា សន្និបតន្តិ. វិកាលេ អាគតានំ អត្តនោ សេនាសនំ ទត្វា រុក្ខមូលេ វា បាសាណបិដ្ឋេ វា វសិតព្ពំ ហោតិ. បុនទិវសេបិ ឯវមេវាតិ កម្មដ្ឋានស្ស ឱកាសោ ន ហោតិ. យត្ថ បន ឯវរូបោ អាគន្តុកសម្ពាធោ ន ហោតិ, តត្ថ វិហាតព្ពំ.

សោណ្ឌី នាម បាសាណបោក្ខរណី ហោតិ, តត្ថ បានីយត្ថំ មហាជនោ សមោសរតិ, នគរវាសីនំ រាជកុលូបកត្ថេរានំ អន្តេវាសិកា រជនកម្មត្ថាយ អាគច្ឆន្តិ, តេសំ ភាជនទារុទោណិកាទីនិ បុច្ឆន្តានំ អសុកេ ច អសុកេ ច ឋានេតិ ទស្សេតព្ពានិ ហោន្តិ, ឯវំ សព្ពកាលម្បិ និច្ចព្យាវដោ ហោតិ.

យត្ថ នានាវិធំ សាកបណ្ណំ ហោតិ, តត្ថស្ស កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ទិវាវិហារំ និសិន្នស្សាបិ សន្តិកេ សាកហារិកា គាយមានា បណ្ណំ ឧច្ចិនន្តិយោ វិសភាគសទ្ទសង្ឃដ្ដនេន កម្មដ្ឋានន្តរាយំ ករោន្តិ.

យត្ថ បន នានាវិធា មាលាគច្ឆា សុបុប្ផិតា ហោន្តិ, តត្រាបិ តាទិសោយេវ ឧបទ្ទវោ.

យត្ថ នានាវិធំ អម្ពជម្ពុបនសាទិផលំ ហោតិ, តត្ថ ផលត្ថិកា អាគន្ត្វា យាចន្តិ, អទេន្តស្ស កុជ្ឈន្តិ, ពលក្ការេន វា គណ្ហន្តិ, សាយន្ហសមយេ វិហារមជ្ឈេ ចង្កមន្តេន តេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឧបាសកា ឯវំ ករោថា’’តិ វុត្តា យថារុចិ អក្កោសន្តិ. អវាសាយបិស្ស បរក្កមន្តិ.

បត្ថនីយេ បន លេណសម្មតេ ទក្ខិណគិរិហត្ថិកុច្ឆិចេតិយគិរិចិត្តលបព្ពតសទិសេ វិហារេ វិហរន្តំ អយមរហាតិ សម្ភាវេត្វា វន្ទិតុកាមា មនុស្សា សមន្តា ឱសរន្តិ, តេនស្ស ន ផាសុ ហោតិ, យស្ស បន តំ សប្បាយំ ហោតិ, តេន ទិវា អញ្ញត្រ គន្ត្វា រត្តិំ វសិតព្ពំ.

នគរសន្និស្សិតេ វិសភាគារម្មណានិ អាបាថមាគច្ឆន្តិ, កុម្ភទាសិយោបិ ឃដេហិ និឃំសន្តិយោ គច្ឆន្តិ, ឱក្កមិត្វា មគ្គំ ន ទេន្តិ, ឥស្សរមនុស្សាបិ វិហារមជ្ឈេ សាណិំ បរិក្ខិបិត្វា និសីទន្តិ.

ទារុសន្និស្សយេ បន យត្ថ កដ្ឋានិ ច ទព្ពុបករណរុក្ខា ច សន្តិ, តត្ថ កដ្ឋហារិកា បុព្ពេ វុត្តសាកបុប្ផហារិកា វិយ អផាសុំ ករោន្តិ, វិហារេ រុក្ខា សន្តិ, តេ ឆិន្ទិត្វា ឃរានិ ករិស្សាមាតិ មនុស្សា អាគន្ត្វា ឆិន្ទន្តិ. សចេ សាយន្ហសមយំ បធានឃរា និក្ខមិត្វា វិហារមជ្ឈេ ចង្កមន្តោ តេ ទិស្វា ‘‘កិំ ឧបាសកា ឯវំ ករោថា’’តិ វទតិ, យថារុចិ អក្កោសន្តិ, អវាសាយបិស្ស បរក្កមន្តិ.

យោ បន ខេត្តសន្និស្សិតោ ហោតិ សមន្តា ខេត្តេហិ បរិវារិតោ, តត្ថ មនុស្សា វិហារមជ្ឈេយេវ ខលំ កត្វា ធញ្ញំ មទ្ទន្តិ, បមុខេសុ សយន្តិ, អញ្ញម្បិ ពហុំ អផាសុំ ករោន្តិ. យត្រាបិ មហាសង្ឃភោគោ ហោតិ, អារាមិកា កុលានំ គាវោ រុន្ធន្តិ, ឧទកវារំ បដិសេធេន្តិ, មនុស្សា វីហិសីសំ គហេត្វា ‘‘បស្សថ តុម្ហាកំ អារាមិកានំ កម្ម’’ន្តិ សង្ឃស្ស ទស្សេន្តិ. តេន តេន ការណេន រាជរាជមហាមត្តានំ ឃរទ្វារំ គន្តព្ពំ ហោតិ, អយម្បិ ខេត្តសន្និស្សិតេនេវ សង្គហិតោ.

វិសភាគានំ បុគ្គលានំ អត្ថិតាតិ យត្ថ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគវេរី ភិក្ខូ វិហរន្តិ, យេ កលហំ ករោន្តា មា, ភន្តេ, ឯវំ ករោថាតិ វារិយមានា ឯតស្ស បំសុកូលិកស្ស អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ នដ្ឋាម្ហាតិ វត្តារោ ភវន្តិ.

យោបិ ឧទកបដ្ដនំ វា ថលបដ្ដនំ វា និស្សិតោ ហោតិ, តត្ថ អភិណ្ហំ នាវាហិ ច សត្ថេហិ ច អាគតមនុស្សា ឱកាសំ ទេថ, បានីយំ ទេថ, លោណំ ទេថាតិ ឃដ្ដយន្តា អផាសុំ ករោន្តិ.

បច្ចន្តសន្និស្សិតេ បន មនុស្សា ពុទ្ធាទីសុ អប្បសន្នា ហោន្តិ.

រជ្ជសីមសន្និស្សិតេ រាជភយំ ហោតិ. តញ្ហិ បទេសំ ឯកោ រាជា ន មយ្ហំ វសេ វត្តតីតិ បហរតិ, ឥតរោបិ ន មយ្ហំ វសេ វត្តតីតិ. តត្រាយំ ភិក្ខុ កទាចិ ឥមស្ស រញ្ញោ វិជិតេ វិចរតិ, កទាចិ ឯតស្ស. អថ នំ ‘‘ចរបុរិសោ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានា អនយព្យសនំ បាបេន្តិ.

អសប្បាយតាតិ វិសភាគរូបាទិអារម្មណសមោសរណេន វា អមនុស្សបរិគ្គហិតតាយ វា អសប្បាយតា. តត្រិទំ វត្ថុ. ឯកោ កិរ ថេរោ អរញ្ញេ វសតិ. អថស្ស ឯកា យក្ខិនី បណ្ណសាលទ្វារេ ឋត្វា គាយិ. សោ និក្ខមិត្វា ទ្វារេ អដ្ឋាសិ, សា គន្ត្វា ចង្កមនសីសេ គាយិ. ថេរោ ចង្កមនសីសំ អគមាសិ. សា សតបោរិសេ បបាតេ ឋត្វា គាយិ. ថេរោ បដិនិវត្តិ. អថ នំ សា វេគេនាគន្ត្វា គហេត្វា ‘‘មយា, ភន្តេ, ន ឯកោ ន ទ្វេ តុម្ហាទិសា ខាទិតា’’តិ អាហ.

កល្យាណមិត្តានំ អលាភោតិ យត្ថ ន សក្កា ហោតិ អាចរិយំ វា អាចរិយសមំ វា ឧបជ្ឈាយំ វា ឧបជ្ឈាយសមំ វា កល្យាណមិត្តំ លទ្ធុំ. តត្ថ សោ កល្យាណមិត្តានំ អលាភោ មហាទោសោយេវាតិ ឥមេសំ អដ្ឋារសន្នំ ទោសានំ អញ្ញតរេន សមន្នាគតោ អននុរូបោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តម្បិ ចេតំ អដ្ឋកថាសុ –

មហាវាសំ នវាវាសំ, ជរាវាសញ្ច បន្ថនិំ;

សោណ្ឌិំ បណ្ណញ្ច បុប្ផញ្ច, ផលំ បត្ថិតមេវ ច.

នគរំ ទារុនា ខេត្តំ, វិសភាគេន បដ្ដនំ;

បច្ចន្តសីមាសប្បាយំ, យត្ថ មិត្តោ ន លព្ភតិ.

អដ្ឋារសេតានិ ឋានានិ, ឥតិ វិញ្ញាយ បណ្ឌិតោ;

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, មគ្គំ សប្បដិភយំ យថាតិ.

អនុរូបវិហារោ

៥៣. យោ បន គោចរគាមតោ នាតិទូរនាច្ចាសន្នតាទីហិ បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតោ, អយំ អនុរូបោ នាម. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ នាតិទូរំ ហោតិ នាច្ចាសន្នំ គមនាគមនសម្បន្នំ, ទិវា អប្បាកិណ្ណំ រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោសំ, អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សំ, តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស អប្បកសិរេនេវ ឧប្បជ្ជន្តិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា ភិក្ខូ វិហរន្តិ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា, តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ, តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានីករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខដ្ឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សេនាសនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ១០.១១).

អយំ ‘‘សមាធិភាវនាយ អននុរូបំ វិហារំ បហាយ អនុរូបេ វិហារេ វិហរន្តេនា’’តិ ឯត្ថ វិត្ថារោ.

ខុទ្ទកបលិពោធា

៥៤. ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វាតិ ឯវំ បតិរូបេ វិហារេ វិហរន្តេន យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ខុទ្ទកបលិពោធា, តេបិ ឧបច្ឆិន្ទិតព្ពា. សេយ្យថិទំ, ទីឃានិ កេសនខលោមានិ ឆិន្ទិតព្ពានិ. ជិណ្ណចីវរេសុ ទឡ្ហីកម្មំ វា តុន្នកម្មំ វា កាតព្ពំ. កិលិដ្ឋានិ វា រជិតព្ពានិ. សចេ បត្តេ មលំ ហោតិ, បត្តោ បចិតព្ពោ. មញ្ចបីឋាទីនិ សោធេតព្ពានីតិ. ‘‘អយំ ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វា’’តិ ឯត្ថ វិត្ថារោ.

ភាវនាវិធានំ

៥៥. ឥទានិ សព្ពំ ភាវនាវិធានំ អបរិហាបេន្តេន ភាវេតព្ពោតិ ឯត្ថ អយំ បថវីកសិណំ អាទិំ កត្វា សព្ពកម្មដ្ឋានវសេន វិត្ថារកថា ហោតិ.

ឯវំ ឧបច្ឆិន្នខុទ្ទកបលិពោធេន ហិ ភិក្ខុនា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តេន ភត្តសម្មទំ បដិវិនោទេត្វា បវិវិត្តេ ឱកាសេ សុខនិសិន្នេន កតាយ វា អកតាយ វា បថវិយា និមិត្តំ គណ្ហិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘បថវីកសិណំ ឧគ្គណ្ហន្តោ បថវិយំ និមិត្តំ គណ្ហាតិ កតេ វា អកតេ វា សាន្តកេ, នោ អនន្តកេ, សកោដិយេ, នោ អកោដិយេ, សវដ្ដុមេ, នោ អវដ្ដុមេ, សបរិយន្តេ, នោ អបរិយន្តេ, សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា. សោ តំ និមិត្តំ សុគ្គហិតំ ករោតិ, សូបធារិតំ ឧបធារេតិ, សុវវត្ថិតំ វវត្ថបេតិ. សោ តំ និមិត្តំ សុគ្គហិតំ កត្វា សូបធារិតំ ឧបធារេត្វា សុវវត្ថិតំ វវត្ថបេត្វា អានិសំសទស្សាវី រតនសញ្ញី ហុត្វា ចិត្តីការំ ឧបដ្ឋបេត្វា សម្បិយាយមានោ តស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតិ ‘អទ្ធា ឥមាយ បដិបទាយ ជរាមរណម្ហា មុច្ចិស្សាមី’តិ. សោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ.

តត្ថ យេន អតីតភវេបិ សាសនេ វា ឥសិបព្ពជ្ជាយ វា បព្ពជិត្វា បថវីកសិណេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ និព្ពត្តិតបុព្ពានិ, ឯវរូបស្ស បុញ្ញវតោ ឧបនិស្សយសម្បន្នស្ស អកតាយ បថវិយា កសិតដ្ឋានេ វា ខលមណ្ឌលេ វា និមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, មល្លកត្ថេរស្ស វិយ. តស្ស កិរាយស្មតោ កសិតដ្ឋានំ ឱលោកេន្តស្ស តំឋានប្បមាណមេវ និមិត្តំ ឧទបាទិ. សោ តំ វឌ្ឍេត្វា បញ្ចកជ្ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ.

យោ បនេវំ អកតាធិការោ ហោតិ, តេន អាចរិយសន្តិកេ ឧគ្គហិតកម្មដ្ឋានវិធានំ អវិរាធេត្វា ចត្តារោ កសិណទោសេ បរិហរន្តេន កសិណំ កាតព្ពំ. នីលបីតលោហិតឱទាតសម្ភេទវសេន ហិ ចត្តារោ បថវីកសិណទោសា. តស្មា នីលាទិវណ្ណំ មត្តិកំ អគ្គហេត្វា គង្គាវហេ មត្តិកាសទិសាយ អរុណវណ្ណាយ មត្តិកាយ កសិណំ កាតព្ពំ. តញ្ច ខោ វិហារមជ្ឈេ សាមណេរាទីនំ សញ្ចរណដ្ឋានេ ន កាតព្ពំ. វិហារបច្ចន្តេ បន បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ បព្ភារេ វា បណ្ណសាលាយ វា សំហារិមំ វា តត្រដ្ឋកំ វា កាតព្ពំ. តត្រ សំហារិមំ ចតូសុ ទណ្ឌកេសុ បិលោតិកំ វា ចម្មំ វា កដសារកំ វា ពន្ធិត្វា តត្ថ អបនីតតិណមូលសក្ខរកថលិកាយ សុមទ្ទិតាយ មត្តិកាយ វុត្តប្បមាណំ វដ្ដំ លិម្បេត្វា កាតព្ពំ. តំ បរិកម្មកាលេ ភូមិយំ អត្ថរិត្វា ឱលោកេតព្ពំ. តត្រដ្ឋកំ ភូមិយំ បទុមកណ្ណិកាការេន ខាណុកេ អាកោដេត្វា វល្លីហិ វិនន្ធិត្វា កាតព្ពំ. យទិ សា មត្តិកា នប្បហោតិ, អធោ អញ្ញំ បក្ខិបិត្វា ឧបរិភាគេ សុបរិសោធិតាយ អរុណវណ្ណាយ មត្តិកាយ វិទត្ថិចតុរង្គុលវិត្ថារំ វដ្ដំ កាតព្ពំ. ឯតទេវ ហិ បមាណំ សន្ធាយ ‘‘សុប្បមត្តំ វា សរាវមត្តំ វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘សាន្តកេ នោ អនន្តកេ’’តិអាទិ បនស្ស បរិច្ឆេទត្ថាយ វុត្តំ.

៥៦. តស្មា ឯវំ វុត្តប្បមាណបរិច្ឆេទំ កត្វា រុក្ខបាណិកា វិសភាគវណ្ណំ សមុដ្ឋបេតិ. តស្មា តំ អគ្គហេត្វា បាសាណបាណិកាយ ឃំសេត្វា សមំ ភេរីតលសទិសំ កត្វា តំ ឋានំ សម្មជ្ជិត្វា ន្ហត្វា អាគន្ត្វា កសិណមណ្ឌលតោ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថន្តរេ បទេសេ បញ្ញត្តេ វិទត្ថិចតុរង្គុលបាទកេ សុអត្ថតេ បីឋេ និសីទិតព្ពំ. តតោ ទូរតរេ និសិន្នស្ស ហិ កសិណំ ន ឧបដ្ឋាតិ, អាសន្នតរេ កសិណទោសា បញ្ញាយន្តិ. ឧច្ចតរេ និសិន្នេន គីវំ ឱនមិត្វា ឱលោកេតព្ពំ ហោតិ, នីចតរេ ជណ្ណុកានិ រុជន្តិ. តស្មា វុត្តនយេនេវ និសីទិត្វា ‘‘អប្បស្សាទា កាមា’’តិអាទិនា នយេន កាមេសុ អាទីនវំ បច្ចវេក្ខិត្វា កាមនិស្សរណេ សព្ពទុក្ខសមតិក្កមុបាយភូតេ នេក្ខម្មេ ជាតាភិលាសេន ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណានុស្សរណេន បីតិបាមោជ្ជំ ជនយិត្វា ‘‘អយំ ទានិ សា សព្ពពុទ្ធ បច្ចេកពុទ្ធ អរិយសាវកេហិ បដិបន្នា នេក្ខម្មបដិបទា’’តិ បដិបត្តិយា សញ្ជាតគារវេន ‘‘អទ្ធា ឥមាយ បដិបទាយ បវិវេកសុខរសស្ស ភាគី ភវិស្សាមី’’តិ ឧស្សាហំ ជនយិត្វា សមេន អាការេន ចក្ខូនិ ឧម្មីលេត្វា និមិត្តំ គណ្ហន្តេន ភាវេតព្ពំ.

អតិឧម្មីលយតោ ហិ ចក្ខុ កិលមតិ, មណ្ឌលញ្ច អតិវិភូតំ ហោតិ, តេនស្ស និមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ. អតិមន្ទំ ឧម្មីលយតោ មណ្ឌលមវិភូតំ ហោតិ, ចិត្តញ្ច លីនំ ហោតិ, ឯវម្បិ និមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ. តស្មា អាទាសតលេ មុខនិមិត្តទស្សិនា វិយ សមេនាការេន ចក្ខូនិ ឧម្មីលេត្វា និមិត្តំ គណ្ហន្តេន ភាវេតព្ពំ, ន វណ្ណោ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ, ន លក្ខណំ មនសិកាតព្ពំ. អបិច វណ្ណំ អមុញ្ចិត្វា និស្សយសវណ្ណំ កត្វា ឧស្សទវសេន បណ្ណត្តិធម្មេ ចិត្តំ បដ្ឋបេត្វា មនសិ កាតព្ពំ. បថវី មហី, មេទិនី, ភូមិ, វសុធា, វសុន្ធរាតិអាទីសុ បថវីនាមេសុ យមិច្ឆតិ, យទស្ស សញ្ញានុកូលំ ហោតិ, តំ វត្តព្ពំ. អបិច បថវីតិ ឯតទេវ នាមំ បាកដំ, តស្មា បាកដវសេនេវ បថវី បថវីតិ ភាវេតព្ពំ. កាលេន ឧម្មីលេត្វា កាលេន និមីលេត្វា អាវជ្ជិតព្ពំ. យាវ ឧគ្គហនិមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, តាវ កាលសតម្បិ កាលសហស្សម្បិ តតោ ភិយ្យោបិ ឯតេនេវ នយេន ភាវេតព្ពំ.

៥៧. តស្សេវំ ភាវយតោ យទា និមីលេត្វា អាវជ្ជន្តស្ស ឧម្មីលិតកាលេ វិយ អាបាថមាគច្ឆតិ, តទា ឧគ្គហនិមិត្តំ ជាតំ នាម ហោតិ. តស្ស ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ ន តស្មិំ ឋានេ និសីទិតព្ពំ. អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា តត្ថ និសិន្នេន ភាវេតព្ពំ. បាទធោវនបបញ្ចបរិហារត្ថំ បនស្ស ឯកបដលិកុបាហនា ច កត្តរទណ្ឌោ ច ឥច្ឆិតព្ពោ. អថានេន សចេ តរុណោ សមាធិ កេនចិទេវ អសប្បាយការណេន នស្សតិ, ឧបាហនា អារុយ្ហ កត្តរទណ្ឌំ គហេត្វា តំ ឋានំ គន្ត្វា និមិត្តំ អាទាយ អាគន្ត្វា សុខនិសិន្នេន ភាវេតព្ពំ, បុនប្បុនំ សមន្នាហរិតព្ពំ, តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ កាតព្ពំ. តស្សេវំ ករោន្តស្ស អនុក្កមេន នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តិ, កិលេសា សន្និសីទន្តិ, ឧបចារសមាធិនា ចិត្តំ សមាធិយតិ, បដិភាគនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

តត្រាយំ បុរិមស្ស ច ឧគ្គហនិមិត្តស្ស ឥមស្ស ច វិសេសោ, ឧគ្គហនិមិត្តេ កសិណទោសោ បញ្ញាយតិ, បដិភាគនិមិត្តំ ថវិកតោ និហតាទាសមណ្ឌលំ វិយ សុធោតសង្ខថាលំ វិយ វលាហកន្តរា និក្ខន្តចន្ទមណ្ឌលំ វិយ មេឃមុខេ ពលាកា វិយ ឧគ្គហនិមិត្តំ បទាលេត្វា និក្ខន្តមិវ តតោ សតគុណំ សហស្សគុណំ សុបរិសុទ្ធំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ. តញ្ច ខោ នេវ វណ្ណវន្តំ, ន សណ្ឋានវន្តំ. យទិ ហិ តំ ឦទិសំ ភវេយ្យ, ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ សិយា ឱឡារិកំ សម្មសនុបគំ តិលក្ខណព្ភាហតំ, ន បនេតំ តាទិសំ. កេវលញ្ហិ សមាធិលាភិនោ ឧបដ្ឋានាការមត្តំ សញ្ញជមេតន្តិ.

៥៨. ឧប្បន្នកាលតោ ច បនស្ស បដ្ឋាយ នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានេវ ហោន្តិ, កិលេសា សន្និសិន្នាវ, ឧបចារសមាធិនា ចិត្តំ សមាហិតមេវាតិ.

ទុវិធោ ហិ សមាធិ ឧបចារសមាធិ ច អប្បនាសមាធិ ច. ទ្វីហាការេហិ ចិត្តំ សមាធិយតិ ឧបចារភូមិយំ វា បដិលាភភូមិយំ វា. តត្ថ ឧបចារភូមិយំ នីវរណប្បហានេន ចិត្តំ សមាហិតំ ហោតិ. បដិលាភភូមិយំ អង្គបាតុភាវេន.

ទ្វិន្នំ បន សមាធីនំ ឥទំ នានាការណំ, ឧបចារេ អង្គានិ ន ថាមជាតានិ ហោន្តិ, អង្គានំ អថាមជាតត្តា, យថា នាម ទហរោ កុមារកោ ឧក្ខិបិត្វា ឋបិយមានោ បុនប្បុនំ ភូមិយំ បតតិ, ឯវមេវ ឧបចារេ ឧប្បន្នេ ចិត្តំ កាលេន និមិត្តមារម្មណំ ករោតិ, កាលេន ភវង្គមោតរតិ. អប្បនាយំ បន អង្គានិ ថាមជាតានិ ហោន្តិ, តេសំ ថាមជាតត្តា, យថា នាម ពលវា បុរិសោ អាសនា វុដ្ឋាយ ទិវសម្បិ តិដ្ឋេយ្យ, ឯវមេវ អប្បនាសមាធិម្ហិ ឧប្បន្នេ ចិត្តំ សកិំ ភវង្គវារំ ឆិន្ទិត្វា កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវសំ តិដ្ឋតិ, កុសលជវនបដិបាដិវសេនេវ បវត្តតីតិ.

តត្រ យទេតំ ឧបចារសមាធិនា សទ្ធិំ បដិភាគនិមិត្តំ ឧប្បន្នំ, តស្ស ឧប្បាទនំ នាម អតិទុក្ករំ. តស្មា សចេ តេនេវ បល្លង្កេន តំ និមិត្តំ វឌ្ឍេត្វា អប្បនំ អធិគន្តុំ សក្កោតិ, សុន្ទរំ. នោ ចេ សក្កោតិ, អថានេន តំ និមិត្តំ អប្បមត្តេន ចក្កវត្តិគព្ភោ វិយ រក្ខិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ –

និមិត្តំ រក្ខតោ លទ្ធ-បរិហានិ ន វិជ្ជតិ;

អារក្ខម្ហិ អសន្តម្ហិ, លទ្ធំ លទ្ធំ វិនស្សតិ.

សត្តសប្បាយា

៥៩. តត្រាយំ រក្ខណវិធិ –

អាវាសោ គោចរោ ភស្សំ, បុគ្គលោ ភោជនំ ឧតុ;

ឥរិយាបថោតិ សត្តេតេ, អសប្បាយេ វិវជ្ជយេ.

សប្បាយេ សត្ត សេវេថ, ឯវញ្ហិ បដិបជ្ជតោ;

នចិរេនេវ កាលេន, ហោតិ កស្សចិ អប្បនា.

តត្រស្ស យស្មិំ អាវាសេ វសន្តស្ស អនុប្បន្នំ វា និមិត្តំ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នំ វា វិនស្សតិ, អនុបដ្ឋិតា ច សតិ ន ឧបដ្ឋាតិ, អសមាហិតញ្ច ចិត្តំ ន សមាធិយតិ, អយំ អសប្បាយោ. យត្ថ និមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ ថាវរញ្ច ហោតិ, សតិ ឧបដ្ឋាតិ, ចិត្តំ សមាធិយតិ នាគបព្ពតវាសីបធានិយតិស្សត្ថេរស្ស វិយ, អយំ សប្បាយោ. តស្មា យស្មិំ វិហារេ ពហូ អាវាសា ហោន្តិ, តត្ថ ឯកមេកស្មិំ តីណិ តីណិ ទិវសានិ វសិត្វា យត្ថស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ, តត្ថ វសិតព្ពំ. អាវាសសប្បាយតាយ ហិ តម្ពបណ្ណិទីបម្ហិ ចូឡនាគលេណេ វសន្តា តត្ថេវ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា បញ្ចសតា ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សោតាបន្នាទីនំ បន អញ្ញត្ថ អរិយភូមិំ បត្វា តត្ថ អរហត្តប្បត្តានញ្ច គណនា នត្ថិ. ឯវមញ្ញេសុបិ ចិត្តលបព្ពតវិហារាទីសុ.

គោចរគាមោ បន យោ សេនាសនតោ ឧត្តរេន វា ទក្ខិណេន វា នាតិទូរេ ទិយឌ្ឍកោសព្ភន្តរេ ហោតិ សុលភសម្បន្នភិក្ខោ, សោ សប្បាយោ. វិបរីតោ អសប្បាយោ.

ភស្សន្តិ ទ្វត្តិំសតិរច្ឆានកថាបរិយាបន្នំ អសប្បាយំ, តញ្ហិស្ស និមិត្តន្តរធានាយ សំវត្តតិ. ទសកថាវត្ថុនិស្សិតំ សប្បាយំ, តម្បិ មត្តាយ ភាសិតព្ពំ.

បុគ្គលោបិ អតិរច្ឆានកថិកោ សីលាទិគុណសម្បន្នោ, យំ និស្សាយ អសមាហិតំ វា ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតំ វា ចិត្តំ ថិរតរំ ហោតិ, ឯវរូបោ សប្បាយោ. កាយទឡ្ហីពហុលោ បន តិរច្ឆានកថិកោ អសប្បាយោ. សោ ហិ តំ កទ្ទមោទកមិវ អច្ឆំ ឧទកំ មលីនមេវ ករោតិ, តាទិសញ្ច អាគម្ម កោដបព្ពតវាសីទហរស្សេវ សមាបត្តិបិ នស្សតិ, បគេវ និមិត្តំ.

ភោជនំ បន កស្សចិ មធុរំ, កស្សចិ អម្ពិលំ សប្បាយំ ហោតិ. ឧតុបិ កស្សចិ សីតោ, កស្សចិ ឧណ្ហោ សប្បាយោ ហោតិ. តស្មា យំ ភោជនំ វា ឧតុំ វា សេវន្តស្ស ផាសុ ហោតិ, អសមាហិតំ វា ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតំ វា ថិរតរំ ហោតិ, តំ ភោជនំ សោ ច ឧតុ សប្បាយោ. ឥតរំ ភោជនំ ឥតរោ ច ឧតុ អសប្បាយោ.

ឥរិយាបថេសុបិ កស្សចិ ចង្កមោ សប្បាយោ ហោតិ, កស្សចិ សយនដ្ឋាននិសជ្ជានំ អញ្ញតរោ. តស្មា តំ អាវាសំ វិយ តីណិ ទិវសានិ ឧបបរិក្ខិត្វា យស្មិំ ឥរិយាបថេ អសមាហិតំ វា ចិត្តំ សមាធិយតិ, សមាហិតំ វា ថិរតរំ ហោតិ, សោ សប្បាយោ. ឥតរោ អសប្បាយោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ឥមំ សត្តវិធំ អសប្បាយំ វជ្ជេត្វា សប្បាយំ សេវិតព្ពំ. ឯវំ បដិបន្នស្ស ហិ និមិត្តាសេវនពហុលស្ស នចិរេនេវ កាលេន ហោតិ កស្សចិ អប្បនា.

ទសវិធអប្បនាកោសល្លំ

៦០. យស្ស បន ឯវម្បិ បដិបជ្ជតោ ន ហោតិ, តេន ទសវិធំ អប្បនាកោសល្លំ សម្បាទេតព្ពំ. តត្រាយំ នយោ, ទសាហាការេហិ អប្បនាកោសល្លំ ឥច្ឆិតព្ពំ, វត្ថុវិសទកិរិយតោ, ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនតោ, និមិត្តកុសលតោ, យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គហេតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ, យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គហេតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គណ្ហាតិ, យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសិតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសេតិ, យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, អសមាហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនតោ, សមាហិតបុគ្គលសេវនតោ, តទធិមុត្តតោតិ.

៦១. តត្ថ វត្ថុវិសទកិរិយា នាម អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ វត្ថូនំ វិសទភាវករណំ. យទា ហិស្ស កេសនខលោមានិ ទីឃានិ ហោន្តិ, សរីរំ វា សេទមលគ្គហិតំ, តទា អជ្ឈត្តិកវត្ថុ អវិសទំ ហោតិ អបរិសុទ្ធំ. យទា បនស្ស ចីវរំ ជិណ្ណំ កិលិដ្ឋំ ទុគ្គន្ធំ ហោតិ, សេនាសនំ វា ឧក្លាបំ ហោតិ, តទា ពាហិរវត្ថុ អវិសទំ ហោតិ អបរិសុទ្ធំ. អជ្ឈត្តិកពាហិរេ ច វត្ថុម្ហិ អវិសទេ ឧប្បន្នេសុ ចិត្តចេតសិកេសុ ញាណម្បិ អបរិសុទ្ធំ ហោតិ, អបរិសុទ្ធានិ ទីបកបល្លិកវដ្ដិតេលានិ និស្សាយ ឧប្បន្នទីបសិខាយ ឱភាសោ វិយ. អបរិសុទ្ធេន ញាណេន សង្ខារេ សម្មសតោ សង្ខារាបិ អវិភូតា ហោន្តិ, កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជតោ កម្មដ្ឋានម្បិ វុឌ្ឍិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ ន គច្ឆតិ. វិសទេ បន អជ្ឈត្តិកពាហិរេ វត្ថុម្ហិ ឧប្បន្នេសុ ចិត្តចេតសិកេសុ ញាណម្បិ វិសទំ ហោតិ បរិសុទ្ធំ, បរិសុទ្ធានិ ទីបកបល្លិកវដ្ដិតេលានិ និស្សាយ ឧប្បន្នទីបសិខាយ ឱភាសោ វិយ. បរិសុទ្ធេន ច ញាណេន សង្ខារេ សម្មសតោ សង្ខារាបិ វិភូតា ហោន្តិ, កម្មដ្ឋានមនុយុញ្ជតោ កម្មដ្ឋានម្បិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ គច្ឆតិ.

៦២. ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនំ នាម សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ សមភាវករណំ. សចេ ហិស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ ឥតរានិ មន្ទានិ, តតោ វីរិយិន្ទ្រិយំ បគ្គហកិច្ចំ, សតិន្ទ្រិយំ ឧបដ្ឋានកិច្ចំ, សមាធិន្ទ្រិយំ អវិក្ខេបកិច្ចំ, បញ្ញិន្ទ្រិយំ ទស្សនកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា តំ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន វា យថា វា មនសិករោតោ ពលវំ ជាតំ, តថា អមនសិការេន ហាបេតព្ពំ. វក្កលិត្ថេរវត្ថុ ចេត្ថ និទស្សនំ. សចេ បន វីរិយិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ, អថ នេវ សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមោក្ខកិច្ចំ កាតុំ សក្កោតិ, ន ឥតរានិ ឥតរកិច្ចភេទំ, តស្មា តំ បស្សទ្ធាទិភាវនាយ ហាបេតព្ពំ. តត្រាបិ សោណត្ថេរវត្ថុ ទស្សេតព្ពំ. ឯវំ សេសេសុបិ ឯកស្ស ពលវភាវេ សតិ ឥតរេសំ អត្តនោ កិច្ចេសុ អសមត្ថតា វេទិតព្ពា. វិសេសតោ បនេត្ថ សទ្ធាបញ្ញានំ សមាធិវីរិយានញ្ច សមតំ បសំសន្តិ. ពលវសទ្ធោ ហិ មន្ទបញ្ញោ មុទ្ធប្បសន្នោ ហោតិ, អវត្ថុស្មិំ បសីទតិ. ពលវបញ្ញោ មន្ទសទ្ធោ កេរាដិកបក្ខំ ភជតិ, ភេសជ្ជសមុដ្ឋិតោ វិយ រោគោ អតេកិច្ឆោ ហោតិ. ឧភិន្នំ សមតាយ វត្ថុស្មិំយេវ បសីទតិ. ពលវសមាធិំ បន មន្ទវីរិយំ សមាធិស្ស កោសជ្ជបក្ខត្តា កោសជ្ជំ អភិភវតិ. ពលវវីរិយំ មន្ទសមាធិំ វីរិយស្ស ឧទ្ធច្ចបក្ខត្តា ឧទ្ធច្ចំ អភិភវតិ. សមាធិ បន វីរិយេន សំយោជិតោ កោសជ្ជេ បតិតុំ ន លភតិ. វីរិយំ សមាធិនា សំយោជិតំ ឧទ្ធច្ចេ បតិតុំ ន លភតិ, តស្មា តទុភយំ សមំ កាតព្ពំ. ឧភយសមតាយ ហិ អប្បនា ហោតិ. អបិច សមាធិកម្មិកស្ស ពលវតីបិ សទ្ធា វដ្ដតិ. ឯវំ សទ្ទហន្តោ ឱកប្បេន្តោ អប្បនំ បាបុណិស្សតិ. សមាធិបញ្ញាសុ បន សមាធិកម្មិកស្ស ឯកគ្គតា ពលវតី វដ្ដតិ. ឯវញ្ហិ សោ អប្បនំ បាបុណាតិ. វិបស្សនាកម្មិកស្ស បញ្ញា ពលវតី វដ្ដតិ. ឯវញ្ហិ សោ លក្ខណបដិវេធំ បាបុណាតិ. ឧភិន្នំ បន សមតាយបិ អប្បនា ហោតិយេវ. សតិ បន សព្ពត្ថ ពលវតី វដ្ដតិ. សតិ ហិ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានំ សទ្ធាវីរិយបញ្ញានំ វសេន ឧទ្ធច្ចបាតតោ កោសជ្ជបក្ខេន ច សមាធិនា កោសជ្ជបាតតោ រក្ខតិ, តស្មា សា លោណធូបនំ វិយ សព្ពព្យញ្ជនេសុ, សព្ពកម្មិកអមច្ចោ វិយ ច សព្ពរាជកិច្ចេសុ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពា. តេនាហ – ‘‘សតិ ច បន សព្ពត្ថិកា វុត្តា ភគវតា. កិំ ការណា? ចិត្តញ្ហិ សតិបដិសរណំ, អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា ច សតិ, ន វិនា សតិយា ចិត្តស្ស បគ្គហនិគ្គហោ ហោតី’’តិ.

៦៣. និមិត្តកោសល្លំ នាម បថវីកសិណាទិកស្ស ចិត្តេកគ្គតានិមិត្តស្ស អកតស្ស ករណកោសល្លំ, កតស្ស ច ភាវនាកោសល្លំ, ភាវនាយ លទ្ធស្ស រក្ខណកោសល្លញ្ច, តំ ឥធ អធិប្បេតំ.

៦៤. កថញ្ច យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គហេតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ? យទាស្ស អតិសិថិលវីរិយតាទីហិ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, តទា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ តយោ អភាវេត្វា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ភាវេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ អល្លានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ, អល្លានិ ច គោមយានិ បក្ខិបេយ្យ, អល្លានិ ច កដ្ឋានិ បក្ខិបេយ្យ, ឧទកវាតញ្ច ទទេយ្យ, បំសុកេន ច ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុន្តិ? នោ ហេតំ, ភន្តេ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ សមយេ លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, អកាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, អកាលោ សមាធិ…បេ… អកាលោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? លីនំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ ទុសមុដ្ឋាបយំ ហោតិ. យស្មិំ ច ខោ, ភិក្ខវេ, លីនំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? លីនំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុសមុដ្ឋាបយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ ច គោមយានិ បក្ខិបេយ្យ, សុក្ខានិ ច កដ្ឋានិ បក្ខិបេយ្យ, មុខវាតញ្ច ទទេយ្យ, ន ច បំសុកេន ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ បរិត្តំ អគ្គិំ ឧជ្ជាលេតុន្តិ? ឯវំ ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថ ច យថាសកមាហារវសេន ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កុសលាកុសលា ធម្មា សាវជ្ជានវជ្ជា ធម្មា ហីនប្បណីតា ធម្មា កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោ មនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អារម្ភធាតុ និក្កមធាតុ បរក្កមធាតុ. តត្ថ យោនិសោ មនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោ មនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

តត្ថ សភាវសាមញ្ញលក្ខណបដិវេធវសេន បវត្តមនសិការោ កុសលាទីសុ យោនិសោ មនសិការោ នាម. អារម្ភធាតុអាទីនំ ឧប្បាទនវសេន បវត្តមនសិការោ អារម្ភធាតុអាទីសុ យោនិសោ មនសិការោ នាម. តត្ថ អារម្ភធាតូតិ បឋមវីរិយំ វុច្ចតិ. និក្កមធាតូតិ កោសជ្ជតោ និក្ខន្តត្តា តតោ ពលវតរំ. បរក្កមធាតូតិ បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរំ. បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយា ធម្មាតិ បន បីតិយា ឯវ ឯតំ នាមំ. តស្សាបិ ឧប្បាទកមនសិការោវ យោនិសោ មនសិការោ នាម.

អបិច សត្ត ធម្មា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ បរិបុច្ឆកតា, វត្ថុវិសទកិរិយា, ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា, ទុប្បញ្ញបុគ្គលបរិវជ្ជនា, បញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនា, គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណា, តទធិមុត្តតាតិ.

ឯកាទសធម្មា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ អបាយាទិភយបច្ចវេក្ខណតា, វីរិយាយត្តលោកិយលោកុត្តរវិសេសាធិគមានិសំសទស្សិតា, ‘‘ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធមហាសាវកេហិ គតមគ្គោ មយា គន្តព្ពោ, សោ ច ន សក្កា កុសីតេន គន្តុ’’ន្តិ ឯវំ គមនវីថិបច្ចវេក្ខណតា, ទាយកានំ មហប្ផលភាវករណេន បិណ្ឌាបចាយនតា, ‘‘វីរិយារម្ភស្ស វណ្ណវាទី មេ សត្ថា, សោ ច អនតិក្កមនីយសាសនោ អម្ហាកញ្ច ពហូបការោ បដិបត្តិយា ច បូជិយមានោ បូជិតោ ហោតិ ន ឥតរថា’’តិ ឯវំ សត្ថុ មហត្តបច្ចវេក្ខណតា, ‘‘សទ្ធម្មសង្ខាតំ មេ មហាទាយជ្ជំ គហេតព្ពំ, តញ្ច ន សក្កា កុសីតេន គហេតុ’’ន្តិ ឯវំ ទាយជ្ជមហត្តបច្ចវេក្ខណតា, អាលោកសញ្ញាមនសិការឥរិយាបថបរិវត្តនអព្ភោកាសសេវនាទីហិ ថិនមិទ្ធវិនោទនតា, កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនតា, អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនតា, សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណតា, តទធិមុត្តតាតិ.

ឯកាទសធម្មា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ ពុទ្ធានុស្សតិ, ធម្ម… សង្ឃ… សីល… ចាគ… ទេវតានុស្សតិ, ឧបសមានុស្សតិ, លូខបុគ្គលបរិវជ្ជនតា, សិនិទ្ធបុគ្គលសេវនតា, បសាទនិយសុត្តន្តបច្ចវេក្ខណតា, តទធិមុត្តតាតិ. ឥតិ ឥមេហិ អាការេហិ ឯតេ ធម្មេ ឧប្បាទេន្តោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ភាវេតិ នាម. ឯវំ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គហេតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ.

៦៥. កថំ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គហេតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គណ្ហាតិ? យទាស្ស អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហិ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, តទា ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ តយោ អភាវេត្វា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ភាវេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ សុក្ខានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ…បេ… ន ច បំសុកេន ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុន្តិ? នោ ហេតំ, ភន្តេ. ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, អកាលោ តស្មិំ សមយេ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, អកាលោ វីរិយ…បេ… អកាលោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឧទ្ធតំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ ទុវូបសមយំ ហោតិ. យស្មិំ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សមយេ ឧទ្ធតំ ចិត្តំ ហោតិ, កាលោ តស្មិំ សមយេ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ, កាលោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភាវនាយ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឧទ្ធតំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តំ ឯតេហិ ធម្មេហិ សុវូបសមយំ ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុកាមោ អស្ស, សោ តត្ថ អល្លានិ ចេវ តិណានិ បក្ខិបេយ្យ…បេ… បំសុកេន ច ឱកិរេយ្យ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ មហន្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេតុន្តិ? ឯវំ, ភន្តេ’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤).

ឯត្ថាបិ យថាសកំ អាហារវសេន បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទីនំ ភាវនា វេទិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កាយបស្សទ្ធិ ចិត្តបស្សទ្ធិ. តត្ថ យោនិសោ មនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សមថនិមិត្តំ អព្យគ្គនិមិត្តំ. តត្ថ យោនិសោ មនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

តថា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយា ធម្មា. តត្ថ យោនិសោ មនសិការពហុលីការោ, អយមាហារោ អនុប្បន្នស្ស វា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នស្ស វា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣២).

តត្ថ យថាស្ស បស្សទ្ធិអាទយោ ឧប្បន្នបុព្ពា, តំ អាការំ សល្លក្ខេត្វា តេសំ ឧប្បាទនវសេន បវត្តមនសិការោវ តីសុបិ បទេសុ យោនិសោ មនសិការោ នាម. សមថនិមិត្តន្តិ ច សមថស្សេវេតមធិវចនំ. អវិក្ខេបដ្ឋេន ច តស្សេវ អព្យគ្គនិមិត្តន្តិ.

អបិច សត្ត ធម្មា បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ បណីតភោជនសេវនតា, ឧតុសុខសេវនតា, ឥរិយាបថសុខសេវនតា, មជ្ឈត្តបយោគតា, សារទ្ធកាយបុគ្គលបរិវជ្ជនតា, បស្សទ្ធកាយបុគ្គលសេវនតា, តទធិមុត្តតាតិ.

ឯកាទស ធម្មា សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ វត្ថុវិសទតា, និមិត្តកុសលតា, ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនតា, សមយេ ចិត្តស្ស និគ្គហណតា, សមយេ ចិត្តស្ស បគ្គហណតា, និរស្សាទស្ស ចិត្តស្ស សទ្ធាសំវេគវសេន សម្បហំសនតា, សម្មាបវត្តស្ស អជ្ឈុបេក្ខនតា, អសមាហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនតា, សមាហិតបុគ្គលសេវនតា, ឈានវិមោក្ខបច្ចវេក្ខណតា, តទធិមុត្តតាតិ.

បញ្ច ធម្មា ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទាយ សំវត្តន្តិ សត្តមជ្ឈត្តតា, សង្ខារមជ្ឈត្តតា, សត្តសង្ខារកេលាយនបុគ្គលបរិវជ្ជនតា, សត្តសង្ខារមជ្ឈត្តបុគ្គលសេវនតា, តទធិមុត្តតាតិ. ឥតិ ឥមេហាការេហិ ឯតេ ធម្មេ ឧប្បាទេន្តោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ភាវេតិ នាម. ឯវំ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គហេតព្ពំ តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ និគ្គណ្ហាតិ.

៦៦. កថំ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសិតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសេតិ? យទាស្ស បញ្ញាបយោគមន្ទតាយ វា ឧបសមសុខានធិគមេន វា និរស្សាទំ ចិត្តំ ហោតិ, តទា នំ អដ្ឋសំវេគវត្ថុបច្ចវេក្ខណេន សំវេជេតិ. អដ្ឋ សំវេគវត្ថូនិ នាម ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ ចត្តារិ, អបាយទុក្ខំ បញ្ចមំ, អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកំ ទុក្ខន្តិ. ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណានុស្សរណេន ចស្ស បសាទំ ជនេតិ. ឯវំ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសិតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ សម្បហំសេតិ.

កថំ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ? យទាស្ស ឯវំ បដិបជ្ជតោ អលីនំ អនុទ្ធតំ អនិរស្សាទំ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ សមថវីថិបដិបន្នំ ចិត្តំ ហោតិ, តទាស្ស បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ ន ព្យាបារំ អាបជ្ជតិ, សារថិ វិយ សមប្បវត្តេសុ អស្សេសុ. ឯវំ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពំ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតិ.

អសមាហិតបុគ្គលបរិវជ្ជនតា នាម នេក្ខម្មបដិបទំ អនារុឡ្ហបុព្ពានំ អនេកកិច្ចបសុតានំ វិក្ខិត្តហទយានំ បុគ្គលានំ អារកា បរិច្ចាគោ.

សមាហិតបុគ្គលសេវនតា នាម នេក្ខម្មបដិបទំ បដិបន្នានំ សមាធិលាភីនំ បុគ្គលានំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមនំ.

តទធិមុត្តតា នាម សមាធិអធិមុត្តតា សមាធិគរុសមាធិនិន្នសមាធិបោណសមាធិបព្ភារតាតិ អត្ថោ.

ឯវមេតំ ទសវិធំ អប្បនាកោសល្លំ សម្បាទេតព្ពំ.

៦៧. ឯវញ្ហិ សម្បាទយតោ, អប្បនាកោសល្លំ ឥមំ;

បដិលទ្ធេ និមិត្តស្មិំ, អប្បនា សម្បវត្តតិ.

ឯវញ្ហិ បដិបន្នស្ស, សចេ សា នប្បវត្តតិ;

តថាបិ ន ជហេ យោគំ, វាយមេថេវ បណ្ឌិតោ.

ហិត្វា ហិ សម្មាវាយាមំ, វិសេសំ នាម មាណវោ;

អធិគច្ឆេ បរិត្តម្បិ, ឋានមេតំ ន វិជ្ជតិ.

ចិត្តប្បវត្តិអាការំ, តស្មា សល្លក្ខយំ ពុធោ;

សមតំ វីរិយស្សេវ, យោជយេថ បុនប្បុនំ.

ឦសកម្បិ លយំ យន្តំ, បគ្គណ្ហេថេវ មានសំ;

អច្ចារទ្ធំ និសេធេត្វា, សមមេវ បវត្តយេ.

រេណុម្ហិ ឧប្បលទលេ, សុត្តេ នាវាយ នាឡិយា;

យថា មធុករាទីនំ, បវត្តិ សម្មវណ្ណិតា.

លីនឧទ្ធតភាវេហិ, មោចយិត្វាន សព្ពសោ;

ឯវំ និមិត្តាភិមុខំ, មានសំ បដិបាទយេតិ.

និមិត្តាភិមុខបដិបាទនំ

៦៨. តត្រាយមត្ថទីបនា – យថា ហិ អឆេកោ មធុករោ អសុកស្មិំ រុក្ខេ បុប្ផំ បុប្ផិតន្តិ ញត្វា តិក្ខេន វេគេន បក្ខន្ទោ តំ អតិក្កមិត្វា បដិនិវត្តេន្តោ ខីណេ រេណុម្ហិ សម្បាបុណាតិ. អបរោ អឆេកោ មន្ទេន ជវេន បក្ខន្ទោ ខីណេយេវ សម្បាបុណាតិ. ឆេកោ បន សមេន ជវេន បក្ខន្ទោ សុខេន បុប្ផរាសិំ សម្បត្វា យាវទិច្ឆកំ រេណុំ អាទាយ មធុំ សម្បាទេត្វា មធុរសមនុភវតិ.

យថា ច សល្លកត្តអន្តេវាសិកេសុ ឧទកថាលគតេ ឧប្បលបត្តេ សត្ថកម្មំ សិក្ខន្តេសុ ឯកោ អឆេកោ វេគេន សត្ថំ បាតេន្តោ ឧប្បលបត្តំ ទ្វិធា វា ឆិន្ទតិ, ឧទកេ វា បវេសេតិ. អបរោ អឆេកោ ឆិជ្ជនបវេសនភយា សត្ថកេន ផុសិតុម្បិ ន វិសហតិ. ឆេកោ បន សមេន បយោគេន តត្ថ សត្ថបហារំ ទស្សេត្វា បរិយោទាតសិប្បោ ហុត្វា តថារូបេសុ ឋានេសុ កម្មំ កត្វា លាភំ លភតិ.

យថា ច យោ ចតុព្យាមប្បមាណំ មក្កដសុត្តមាហរតិ, សោ ចត្តារិ សហស្សានិ លភតីតិ រញ្ញា វុត្តេ ឯកោ អឆេកបុរិសោ វេគេន មក្កដសុត្តមាកឌ្ឍន្តោ តហិំ តហិំ ឆិន្ទតិយេវ. អបរោ អឆេកោ ឆេទនភយា ហត្ថេន ផុសិតុម្បិ ន វិសហតិ. ឆេកោ បន កោដិតោ បដ្ឋាយ សមេន បយោគេន ទណ្ឌកេ វេធេត្វា អាហរិត្វា លាភំ លភតិ.

យថា ច អឆេកោ និយាមកោ ពលវវាតេ លង្ការំ បូរេន្តោ នាវំ វិទេសំ បក្ខន្ទាបេតិ. អបរោ អឆេកោ មន្ទវាតេ លង្ការំ ឱរោបេន្តោ នាវំ តត្ថេវ ឋបេតិ. ឆេកោ បន មន្ទវាតេ លង្ការំ បូរេត្វា ពលវវាតេ អឌ្ឍលង្ការំ កត្វា សោត្ថិនា ឥច្ឆិតដ្ឋានំ បាបុណាតិ.

យថា ច យោ តេលេន អឆឌ្ឌេន្តោ នាឡិំ បូរេតិ, សោ លាភំ លភតីតិ អាចរិយេន អន្តេវាសិកានំ វុត្តេ ឯកោ អឆេកោ លាភលុទ្ធោ វេគេន បូរេន្តោ តេលំ ឆឌ្ឌេតិ. អបរោ អឆេកោ តេលឆឌ្ឌនភយា អាសិញ្ចិតុម្បិ ន វិសហតិ. ឆេកោ បន សមេន បយោគេន បូរេត្វា លាភំ លភតិ.

ឯវមេវ ឯកោ ភិក្ខុ ឧប្បន្នេ និមិត្តេ សីឃមេវ អប្បនំ បាបុណិស្សាមីតិ គាឡ្ហំ វីរិយំ ករោតិ, តស្ស ចិត្តំ អច្ចារទ្ធវីរិយត្តា ឧទ្ធច្ចេ បតតិ, សោ ន សក្កោតិ អប្បនំ បាបុណិតុំ. ឯកោ អច្ចារទ្ធវីរិយតាយ ទោសំ ទិស្វា កិំ ទានិមេ អប្បនាយាតិ វីរិយំ ហាបេតិ, តស្ស ចិត្តំ អតិលីនវីរិយត្តា កោសជ្ជេ បតតិ, សោបិ ន សក្កោតិ អប្បនំ បាបុណិតុំ. យោ បន ឦសកម្បិ លីនំ លីនភាវតោ ឧទ្ធតំ ឧទ្ធច្ចតោ មោចេត្វា សមេន បយោគេន និមិត្តាភិមុខំ បវត្តេតិ, សោ អប្បនំ បាបុណាតិ, តាទិសេន ភវិតព្ពំ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ឯតំ វុត្តំ –

រេណុម្ហិ ឧប្បលទលេ, សុត្តេ នាវាយ នាឡិយា;

យថា មធុករាទីនំ, បវត្តិ សម្មវណ្ណិតា.

លីនឧទ្ធតភាវេហិ, មោចយិត្វាន សព្ពសោ;

ឯវំ និមិត្តាភិមុខំ, មានសំ បដិបាទយេតិ.

បឋមជ្ឈានកថា

៦៩. ឥតិ ឯវំ និមិត្តាភិមុខំ មានសំ បដិបាទយតោ បនស្ស ឥទានិ អប្បនា ឥជ្ឈិស្សតីតិ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា បថវី បថវីតិ អនុយោគវសេន ឧបដ្ឋិតំ តទេវ បថវីកសិណំ អារម្មណំ កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនមុប្បជ្ជតិ. តតោ តស្មិំយេវារម្មណេ ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តិ. តេសុ អវសានេ ឯកំ រូបាវចរំ, សេសានិ កាមាវចរានិ. បកតិចិត្តេហិ ពលវតរវិតក្កវិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតានិ យានិ អប្បនាយ បរិកម្មត្តា បរិកម្មានីតិបិ, យថា គាមាទីនំ អាសន្នបទេសោ គាមូបចារោ នគរូបចារោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ អប្បនាយ អាសន្នត្តា សមីបចារត្តា វា ឧបចារានីតិបិ, ឥតោ បុព្ពេ បរិកម្មានំ, ឧបរិ អប្បនាយ ច អនុលោមតោ អនុលោមានីតិបិ វុច្ចន្តិ. យញ្ចេត្ថ សព្ពន្តិមំ, តំ បរិត្តគោត្តាភិភវនតោ, មហគ្គតគោត្តភាវនតោ ច គោត្រភូតិបិ វុច្ចតិ. អគហិតគ្គហណេន បនេត្ថ បឋមំ បរិកម្មំ, ទុតិយំ ឧបចារំ, តតិយំ អនុលោមំ, ចតុត្ថំ គោត្រភុ. បឋមំ វា ឧបចារំ, ទុតិយំ អនុលោមំ, តតិយំ គោត្រភុ, ចតុត្ថំ បញ្ចមំ វា អប្បនាចិត្តំ. ចតុត្ថមេវ ហិ បញ្ចមំ វា អប្បេតិ, តញ្ច ខោ ខិប្បាភិញ្ញទន្ធាភិញ្ញវសេន. តតោ បរំ ជវនំ បតតិ. ភវង្គស្ស វារោ ហោតិ.

អាភិធម្មិកគោទត្តត្ថេរោ បន ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា បច្ឆិមានំ បច្ឆិមានំ កុសលានំ ធម្មានំ អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១២) ឥមំ សុត្តំ វត្វា អាសេវនបច្ចយេន បច្ឆិមោ បច្ឆិមោ ធម្មោ ពលវា ហោតិ, តស្មា ឆដ្ឋេបិ សត្តមេបិ អប្បនា ហោតីតិ អាហ, តំ អដ្ឋកថាសុ ‘‘អត្តនោ មតិមត្តំ ថេរស្សេត’’ន្តិ វត្វា បដិក្ខិត្តំ. ចតុត្ថបញ្ចមេសុយេវ បន អប្បនា ហោតិ. បរតោ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ, ភវង្គស្ស អាសន្នត្តាតិ វុត្តំ. តមេវ វិចារេត្វា វុត្តត្តា ន សក្កា បដិក្ខិបិតុំ. យថា ហិ បុរិសោ ឆិន្នបបាតាភិមុខោ ធាវន្តោ ឋាតុកាមោបិ បរិយន្តេ បាទំ កត្វា ឋាតុំ ន សក្កោតិ បបាតេ ឯវ បតតិ, ឯវំ ឆដ្ឋេ វា សត្តមេ វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ, ភវង្គស្ស អាសន្នត្តា. តស្មា ចតុត្ថបញ្ចមេសុយេវ អប្បនា ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

សា ច បន ឯកចិត្តក្ខណិកាយេវ. សត្តសុ ហិ ឋានេសុ អទ្ធានបរិច្ឆេទោ នាម នត្ថិ បឋមប្បនាយំ, លោកិយាភិញ្ញាសុ, ចតូសុ មគ្គេសុ, មគ្គានន្តរផលេ, រូបារូបភវេសុ ភវង្គជ្ឈានេ, និរោធស្ស បច្ចយេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ, និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ផលសមាបត្តិយន្តិ. ឯត្ថ មគ្គានន្តរផលំ តិណ្ណំ ឧបរិ ន ហោតិ. និរោធស្ស បច្ចយោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ទ្វិន្នមុបរិ ន ហោតិ. រូបារូបេសុ ភវង្គស្ស បរិមាណំ នត្ថិ, សេសដ្ឋានេសុ ឯកមេវ ចិត្តន្តិ. ឥតិ ឯកចិត្តក្ខណិកាយេវ អប្បនា. តតោ ភវង្គបាតោ. អថ ភវង្គំ វោច្ឆិន្ទិត្វា ឈានបច្ចវេក្ខណត្ថាយ អាវជ្ជនំ, តតោ ឈានបច្ចវេក្ខណន្តិ.

ឯត្តាវតា ច បនេស វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារំ វិវេកជំ បីតិសុខំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ (ធ. ស. ១៦០; ទី. និ. ១.២២៦). ឯវមនេន បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នំ បឋមំ ឈានំ អធិគតំ ហោតិ បថវីកសិណំ.

៧០. តត្ថ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ កាមេហិ វិវិច្ចិត្វា វិនា ហុត្វា អបក្កមិត្វា. យោ បនាយមេត្ថ ឯវការោ, សោ និយមត្ថោតិ វេទិតព្ពោ. យស្មា ច និយមត្ថោ, តស្មា តស្មិំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណសមយេ អវិជ្ជមានានម្បិ កាមានំ តស្ស បឋមជ្ឈានស្ស បដិបក្ខភាវំ កាមបរិច្ចាគេនេវ ចស្ស អធិគមំ ទីបេតិ.

កថំ? ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិ ឯវញ្ហិ និយមេ ករិយមានេ ឥទំ បញ្ញាយតិ, នូន ឈានស្ស កាមា បដិបក្ខភូតា យេសុ សតិ ឥទំ នប្បវត្តតិ, អន្ធការេ សតិ បទីបោភាសោ វិយ. តេសំ បរិច្ចាគេនេវ ចស្ស អធិគមោ ហោតិ, ឱរិមតីរបរិច្ចាគេន បារិមតីរស្សេវ. តស្មា និយមំ ករោតីតិ.

តត្ថ សិយា, កស្មា បនេស បុព្ពបទេយេវ វុត្តោ, ន ឧត្តរបទេ, កិំ អកុសលេហិ ធម្មេហិ អវិវិច្ចាបិ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យាតិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តំនិស្សរណតោ ហិ បុព្ពបទេ ឯស វុត្តោ. កាមធាតុសមតិក្កមនតោ ហិ កាមរាគបដិបក្ខតោ ច ឥទំ ឈានំ កាមានមេវ និស្សរណំ. យថាហ, ‘‘កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្ម’’ន្តិ (ទី. និ. ៣.៣៥៣). ឧត្តរបទេបិ បន យថា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១) ឯត្ថ ឯវការោ អានេត្វា វុច្ចតិ, ឯវំ វត្តព្ពោ. ន ហិ សក្កា ឥតោ អញ្ញេហិបិ នីវរណសង្ខាតេហិ អកុសលធម្មេហិ អវិវិច្ច ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ. តស្មា ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ចេវ អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ ឯវំ បទទ្វយេបិ ឯស ទដ្ឋព្ពោ. បទទ្វយេបិ ច កិញ្ចាបិ វិវិច្ចាតិ ឥមិនា សាធារណវចនេន តទង្គវិវេកាទយោ, កាយវិវេកាទយោ ច សព្ពេបិ វិវេកា សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តថាបិ កាយវិវេកោ ចិត្តវិវេកោ វិក្ខម្ភនវិវេកោតិ តយោ ឯវ ឥធ ទដ្ឋព្ពា.

កាមេហីតិ ឥមិនា បន បទេន យេ ច និទ្ទេសេ ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា, មនាបិយា រូបា’’តិអាទិនា (មហានិ. ១) នយេន វត្ថុកាមា វុត្តា, យេ ច តត្ថេវ វិភង្គេ ច ‘‘ឆន្ទោ កាមោ, រាគោ កាមោ, ឆន្ទរាគោ កាមោ, សង្កប្បោ កាមោ, រាគោ កាមោ, សង្កប្បរាគោ កាមោ, ឥមេ វុច្ចន្តិ កាមា’’តិ (មហានិ. ១; វិភ. ៥៦៤) ឯវំ កិលេសកាមា វុត្តា, តេ សព្ពេបិ សង្គហិតាឥច្ចេវ ទដ្ឋព្ពា. ឯវញ្ហិ សតិ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ វត្ថុកាមេហិបិ វិវិច្ចេវាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, តេន កាយវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ. វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ កិលេសកាមេហិ សព្ពាកុសលេហិ វា វិវិច្ចាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ, តេន ចិត្តវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ. បុរិមេន ចេត្ថ វត្ថុកាមេហិ វិវេកវចនតោ ឯវ កាមសុខបរិច្ចាគោ, ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ នេក្ខម្មសុខបរិគ្គហោ វិភាវិតោ ហោតិ. ឯវំ វត្ថុកាមកិលេសកាមវិវេកវចនតោយេវ ច ឯតេសំ បឋមេន សំកិលេសវត្ថុប្បហានំ, ទុតិយេន សំកិលេសប្បហានំ. បឋមេន លោលភាវស្ស ហេតុបរិច្ចាគោ, ទុតិយេន ពាលភាវស្ស. បឋមេន ច បយោគសុទ្ធិ, ទុតិយេន អាសយបោសនំ វិភាវិតំ ហោតីតិ វិញ្ញាតព្ពំ. ឯស តាវ នយោ កាមេហីតិ ឯត្ថ វុត្តកាមេសុ វត្ថុកាមបក្ខេ.

កិលេសកាមបក្ខេ បន ឆន្ទោតិ ច រាគោតិ ច ឯវមាទីហិ អនេកភេទោ កាមច្ឆន្ទោយេវ កាមោតិ អធិប្បេតោ. សោ ច អកុសលបរិយាបន្នោបិ សមានោ ‘‘តត្ថ កតមោ កាមោ ឆន្ទោ កាមោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥៦៤) នយេន វិភង្គេ ឈានបដិបក្ខតោ វិសុំ វុត្តោ. កិលេសកាមត្តា វា បុរិមបទេ វុត្តោ, អកុសលបរិយាបន្នត្តា ទុតិយបទេ. អនេកភេទតោ ចស្ស កាមតោតិ អវត្វា កាមេហីតិ វុត្តំ.

អញ្ញេសម្បិ ច ធម្មានំ អកុសលភាវេ វិជ្ជមានេ ‘‘តត្ថ កតមេ អកុសលា ធម្មា, កាមច្ឆន្ទោ’’តិអាទិនា នយេន វិភង្គេ ឧបរិ ឈានង្គានំ បច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោ នីវរណានេវ វុត្តានិ. នីវរណានិ ហិ ឈានង្គបច្ចនីកានិ, តេសំ ឈានង្គានេវ បដិបក្ខានិ វិទ្ធំសកានិ វិឃាតកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ, បីតិ ព្យាបាទស្ស, វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្ស, សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស, វិចារោ វិចិកិច្ឆាយាតិ បេដកេ វុត្តំ.

ឯវមេត្ថ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ ឥមិនា កាមច្ឆន្ទស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ. វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ ឥមិនា បញ្ចន្នម្បិ នីវរណានំ, អគហិតគ្គហណេន បន បឋមេន កាមច្ឆន្ទស្ស, ទុតិយេន សេសនីវរណានំ. តថា បឋមេន តីសុ អកុសលមូលេសុ បញ្ចកាមគុណភេទវិសយស្ស លោភស្ស, ទុតិយេន អាឃាតវត្ថុភេទាទិវិសយានំ ទោសមោហានំ. ឱឃាទីសុ វា ធម្មេសុ បឋមេន កាមោឃកាមយោគកាមាសវកាមុបាទានអភិជ្ឈាកាយគន្ថកាមរាគសំយោជនានំ, ទុតិយេន អវសេសឱឃយោគាសវឧបាទានគន្ថសំយោជនានំ. បឋមេន ច តណ្ហាយ តំសម្បយុត្តកានញ្ច, ទុតិយេន អវិជ្ជាយ តំសម្បយុត្តកានញ្ច. អបិច បឋមេន លោភសម្បយុត្តានំ អដ្ឋន្នំ ចិត្តុប្បាទានំ, ទុតិយេន សេសានំ ចតុន្នំ អកុសលចិត្តុប្បាទានំ វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. អយំ តាវ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ ឯត្ថ អត្ថប្បកាសនា.

៧១. ឯត្តាវតា ច បឋមស្ស ឈានស្ស បហានង្គំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយោគង្គំ ទស្សេតុំ សវិតក្កំ សវិចារន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វិតក្កនំ វិតក្កោ, ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វាយំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិនិរោបនលក្ខណោ, អាហននបរិយាហននរសោ. តថា ហិ តេន យោគាវចរោ អារម្មណំ វិតក្កាហតំ វិតក្កបរិយាហតំ ករោតីតិ វុច្ចតិ. អារម្មណេ ចិត្តស្ស អានយនបច្ចុបដ្ឋានោ.

វិចរណំ វិចារោ, អនុសញ្ចរណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វាយំ អារម្មណានុមជ្ជនលក្ខណោ, តត្ថ សហជាតានុយោជនរសោ, ចិត្តស្ស អនុប្បពន្ធនបច្ចុបដ្ឋានោ.

សន្តេបិ ច នេសំ កត្ថចិ អវិប្បយោគេ ឱឡារិកដ្ឋេន បុព្ពង្គមដ្ឋេន ច ឃណ្ឌាភិឃាតោ វិយ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ វិតក្កោ. សុខុមដ្ឋេន អនុមជ្ជនសភាវេន ច ឃណ្ឌានុរវោ វិយ អនុប្បពន្ធោ វិចារោ. វិប្ផារវា ចេត្ថ វិតក្កោ បឋមុប្បត្តិកាលេ បរិប្ផន្ទនភូតោ ចិត្តស្ស អាកាសេ ឧប្បតិតុកាមស្ស បក្ខិនោ បក្ខវិក្ខេបោ វិយ បទុមាភិមុខបាតោ វិយ ច គន្ធានុពន្ធចេតសោ ភមរស្ស. សន្តវុត្តិ វិចារោ នាតិបរិប្ផន្ទនភាវោ ចិត្តស្ស អាកាសេ ឧប្បតិតស្ស បក្ខិនោ បក្ខប្បសារណំ វិយ, បរិព្ភមនំ វិយ ច បទុមាភិមុខបតិតស្ស ភមរស្ស បទុមស្ស ឧបរិភាគេ. ទុកនិបាតដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អាកាសេ គច្ឆតោ មហាសកុណស្ស ឧភោហិ បក្ខេហិ វាតំ គហេត្វា បក្ខេ សន្និសីទាបេត្វា គមនំ វិយ អារម្មណេ ចេតសោ អភិនិរោបនភាវេន បវត្តោ វិតក្កោ. វាតគ្គហណត្ថំ បក្ខេ ផន្ទាបយមានស្ស គមនំ វិយ អនុមជ្ជនភាវេន បវត្តោ វិចារោ’’តិ វុត្តំ, តំ អនុប្បពន្ធេន បវត្តិយំ យុជ្ជតិ. សោ បន នេសំ វិសេសោ បឋមទុតិយជ្ឈានេសុ បាកដោ ហោតិ.

អបិច មលគ្គហិតំ កំសភាជនំ ឯកេន ហត្ថេន ទឡ្ហំ គហេត្វា ឥតរេន ហត្ថេន ចុណ្ណតេលវាលណ្ឌុបកេន បរិមជ្ជន្តស្ស ទឡ្ហគហណហត្ថោ វិយ វិតក្កោ, បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា កុម្ភការស្ស ទណ្ឌប្បហារេន ចក្កំ ភមយិត្វា ភាជនំ ករោន្តស្ស ឧប្បីឡនហត្ថោ វិយ វិតក្កោ, ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរណហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា មណ្ឌលំ ករោន្តស្ស មជ្ឈេ សន្និរុម្ភិត្វា ឋិតកណ្ដកោ វិយ អភិនិរោបនោ វិតក្កោ, ពហិ បរិព្ភមនកណ្ដកោ វិយ អនុមជ្ជនោ វិចារោ. ឥតិ ឥមិនា ច វិតក្កេន ឥមិនា ច វិចារេន សហ វត្តតិ រុក្ខោ វិយ បុប្ផេន ផលេន ចាតិ ឥទំ ឈានំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ វុច្ចតិ. វិភង្គេ បន ‘‘ឥមិនា ច វិតក្កេន ឥមិនា ច វិចារេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥៦៥) នយេន បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា. អត្ថោ បន តត្រាបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវេកជន្តិ ឯត្ថ វិវិត្តិ វិវេកោ, នីវរណវិគមោតិ អត្ថោ. វិវិត្តោតិ វា វិវេកោ, នីវរណវិវិត្តោ ឈានសម្បយុត្តធម្មរាសីតិ អត្ថោ. តស្មា វិវេកា, តស្មិំ វា វិវេកេ ជាតន្តិ វិវេកជំ.

៧២. បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បីណយតីតិ បីតិ. សា សម្បិយាយនលក្ខណា, កាយចិត្តបីននរសា, ផរណរសា វា, ឱទគ្យបច្ចុបដ្ឋានា. សា បនេសា ខុទ្ទិកា បីតិ, ខណិកាបីតិ, ឱក្កន្តិកាបីតិ, ឧព្ពេគាបីតិ, ផរណាបីតីតិ បញ្ចវិធា ហោតិ. តត្ថ ខុទ្ទិកាបីតិ សរីរេ លោមហំសមត្តមេវ កាតុំ សក្កោតិ. ខណិកាបីតិ ខណេ ខណេ វិជ្ជុប្បាទសទិសា ហោតិ. ឱក្កន្តិកាបីតិ សមុទ្ទតីរំ វីចិ វិយ កាយំ ឱក្កមិត្វា ឱក្កមិត្វា ភិជ្ជតិ. ឧព្ពេគាបីតិ ពលវតី ហោតិ កាយំ ឧទ្ធគ្គំ កត្វា អាកាសេ លង្ឃាបនប្បមាណប្បត្តា. តថា ហិ បុណ្ណវល្លិកវាសី មហាតិស្សត្ថេរោ បុណ្ណមទិវសេ សាយំ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា ចន្ទាលោកំ ទិស្វា មហាចេតិយាភិមុខោ ហុត្វា ‘‘ឥមាយ វត វេលាយ ចតស្សោ បរិសា មហាចេតិយំ វន្ទន្តី’’តិ បកតិយា ទិដ្ឋារម្មណវសេន ពុទ្ធារម្មណំ ឧព្ពេគាបីតិំ ឧប្បាទេត្វា សុធាតលេ បហដចិត្រគេណ្ឌុកោ វិយ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា មហាចេតិយង្គណេយេវ បតិដ្ឋាសិ. តថា គិរិកណ្ឌកវិហារស្ស ឧបនិស្សយេ វត្តកាលកគាមេ ឯកា កុលធីតាបិ ពលវពុទ្ធារម្មណាយ ឧព្ពេគាបីតិយា អាកាសេ លង្ឃេសិ.

តស្សា កិរ មាតាបិតរោ សាយំ ធម្មស្សវនត្ថាយ វិហារំ គច្ឆន្តា ‘‘អម្ម ត្វំ គរុភារា អកាលេ វិចរិតុំ ន សក្កោសិ, មយំ តុយ្ហំ បត្តិំ កត្វា ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ អគមំសុ. សា គន្តុកាមាបិ តេសំ វចនំ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តី ឃរេ ឱហីយិត្វា ឃរាជិរេ ឋត្វា ចន្ទាលោកេន គិរិកណ្ឌកេ អាកាសចេតិយង្គណំ ឱលោកេន្តី ចេតិយស្ស ទីបបូជំ អទ្ទស, ចតស្សោ ច បរិសា មាលាគន្ធាទីហិ ចេតិយបូជំ កត្វា បទក្ខិណំ ករោន្តិយោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច គណសជ្ឈាយសទ្ទំ អស្សោសិ. អថស្សា ‘‘ធញ្ញាវតិមេ, យេ វិហារំ គន្ត្វា ឯវរូបេ ចេតិយង្គណេ អនុសញ្ចរិតុំ, ឯវរូបញ្ច មធុរធម្មកថំ សោតុំ លភន្តី’’តិ មុត្តរាសិសទិសំ ចេតិយំ បស្សន្តិយា ឯវ ឧព្ពេគាបីតិ ឧទបាទិ. សា អាកាសេ លង្ឃិត្វា មាតាបិតូនំ បុរិមតរំយេវ អាកាសតោ ចេតិយង្គណេ ឱរុយ្ហ ចេតិយំ វន្ទិត្វា ធម្មំ សុណមានា អដ្ឋាសិ. អថ នំ មាតាបិតរោ អាគន្ត្វា ‘‘អម្ម ត្វំ កតរេន មគ្គេន អាគតាសី’’តិ បុច្ឆិំសុ. សា ‘‘អាកាសេន អាគតាម្ហិ, ន មគ្គេនា’’តិ វត្វា ‘‘អម្ម អាកាសេន នាម ខីណាសវា សញ្ចរន្តិ, ត្វំ កថំ អាគតា’’តិ វុត្តា អាហ – ‘‘មយ្ហំ ចន្ទាលោកេន ចេតិយំ អាលោកេន្តិយា ឋិតាយ ពុទ្ធារម្មណា ពលវបីតិ ឧប្បជ្ជិ. អថាហំ នេវ អត្តនោ ឋិតភាវំ, ន និសិន្នភាវំ អញ្ញាសិំ, គហិតនិមិត្តេនេវ បន អាកាសេ លង្ឃិត្វា ចេតិយង្គណេ បតិដ្ឋិតាម្ហី’’តិ.

ឯវំ ឧព្ពេគាបីតិ អាកាសេ លង្ឃាបនប្បមាណា ហោតិ. ផរណាបីតិយា បន ឧប្បន្នាយ សកលសរីរំ ធមិត្វា បូរិតវត្ថិ វិយ មហតា ឧទកោឃេន បក្ខន្ទបព្ពតកុច្ឆិ វិយ ច អនុបរិប្ផុដំ ហោតិ.

សា បនេសា បញ្ចវិធា បីតិ គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី ទុវិធំ បស្សទ្ធិំ បរិបូរេតិ កាយបស្សទ្ធិញ្ច ចិត្តបស្សទ្ធិញ្ច. បស្សទ្ធិ គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី ទុវិធម្បិ សុខំ បរិបូរេតិ កាយិកញ្ច ចេតសិកញ្ច. សុខំ គព្ភំ គណ្ហន្តំ បរិបាកំ គច្ឆន្តំ តិវិធំ សមាធិំ បរិបូរេតិ ខណិកសមាធិំ ឧបចារសមាធិំ អប្បនា សមាធិន្តិ. តាសុ យា អប្បនាសមាធិស្ស មូលំ ហុត្វា វឌ្ឍមានា សមាធិសម្បយោគំ គតា ផរណាបីតិ, អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា បីតីតិ.

៧៣. ឥតរំ បន សុខនំ សុខំ, សុដ្ឋុ វា ខាទតិ, ខនតិ ច កាយចិត្តាពាធន្តិ សុខំ, តំ សាតលក្ខណំ, សម្បយុត្តានំ ឧបព្រូហនរសំ, អនុគ្គហបច្ចុបដ្ឋានំ. សតិបិ ច នេសំ កត្ថចិ អវិប្បយោគេ ឥដ្ឋារម្មណបដិលាភតុដ្ឋិ បីតិ. បដិលទ្ធរសានុភវនំ សុខំ. យត្ថ បីតិ, តត្ថ សុខំ. យត្ថ សុខំ, តត្ថ ន និយមតោ បីតិ. សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតា បីតិ. វេទនាក្ខន្ធសង្គហិតំ សុខំ. កន្តារខិន្នស្ស វនន្តុទកទស្សនសវនេសុ វិយ បីតិ. វនច្ឆាយាបវេសនឧទកបរិភោគេសុ វិយ សុខំ. តស្មិំ តស្មិំ សមយេ បាកដភាវតោ ចេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតិ អយញ្ច បីតិ ឥទញ្ច សុខំ អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ អត្ថីតិ ឥទំ ឈានំ បីតិសុខន្តិ វុច្ចតិ.

អថ វា បីតិ ច សុខញ្ច បីតិសុខំ, ធម្មវិនយាទយោ វិយ. វិវេកជំ បីតិសុខមស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ អត្ថីតិ ឯវម្បិ វិវេកជំបីតិសុខំ. យថេវ ហិ ឈានំ, ឯវំ បីតិសុខម្បេត្ថ វិវេកជមេវ ហោតិ, តញ្ចស្ស អត្ថិ, តស្មា ឯកបទេនេវ ‘‘វិវេកជំបីតិសុខ’’ន្តិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. វិភង្គេ បន ‘‘ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគត’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៥៦៧) នយេន វុត្តំ. អត្ថោ បន តត្ថាបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

បឋមំ ឈានន្តិ ឥទំ បរតោ អាវិភវិស្សតិ. ឧបសម្បជ្ជាតិ ឧបគន្ត្វា, បាបុណិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសម្បាទយិត្វា វា, និប្ផាទេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិភង្គេ បន ‘‘ឧបសម្បជ្ជាតិ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផុសនា សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា’’តិ វុត្តំ. តស្សាបិ ឯវមេវត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វិហរតីតិ តទនុរូបេន ឥរិយាបថវិហារេន ឥតិវុត្តប្បការឈានសមង្គី ហុត្វា អត្តភាវស្ស ឥរិយំ វុត្តិំ បាលនំ យបនំ យាបនំ ចារំ វិហារំ អភិនិប្ផាទេតិ. វុត្តញ្ហេតំ វិភង្គេ ‘‘វិហរតីតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ ចរតិ វិហរតិ, តេន វុច្ចតិ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥៤០).

បញ្ចង្គវិប្បហីនាទិ

៧៤. យំ បន វុត្តំ ‘‘បញ្ចង្គវិប្បហីនំ បញ្ចង្គសមន្នាគត’’ន្តិ, តត្ថ កាមច្ឆន្ទោ, ព្យាបាទោ, ថិនមិទ្ធំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ, វិចិកិច្ឆាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ នីវរណានំ បហានវសេន បញ្ចង្គវិប្បហីនតា វេទិតព្ពា. ន ហិ ឯតេសុ អប្បហីនេសុ ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ. តេនស្សេតានិ បហានង្គានីតិ វុច្ចន្តិ. កិញ្ចាបិ ហិ ឈានក្ខណេ អញ្ញេបិ អកុសលា ធម្មា បហីយន្តិ, តថាបិ ឯតានេវ វិសេសេន ឈានន្តរាយករានិ. កាមច្ឆន្ទេន ហិ នានាវិសយប្បលោភិតំ ចិត្តំ ន ឯកត្តារម្មណេ សមាធិយតិ. កាមច្ឆន្ទាភិភូតំ វា តំ ន កាមធាតុប្បហានាយ បដិបទំ បដិបជ្ជតិ. ព្យាបាទេន ចារម្មណេ បដិហញ្ញមានំ ន និរន្តរំ បវត្តតិ. ថិនមិទ្ធាភិភូតំ អកម្មញ្ញំ ហោតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតំ អវូបសន្តមេវ ហុត្វា បរិព្ភមតិ. វិចិកិច្ឆាយ ឧបហតំ ឈានាធិគមសាធិកំ បដិបទំ នារោហតិ. ឥតិ វិសេសេន ឈានន្តរាយករត្តា ឯតានេវ បហានង្គានីតិ វុត្តានីតិ.

យស្មា បន វិតក្កោ អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ, វិចារោ អនុប្បពន្ធតិ, តេហិ អវិក្ខេបាយ សម្បាទិតប្បយោគស្ស ចេតសោ បយោគសម្បត្តិសម្ភវា បីតិ បីណនំ, សុខញ្ច ឧបព្រូហនំ ករោតិ. អថ នំ សសេសសម្បយុត្តធម្មំ ឯតេហិ អភិនិរោបនានុប្បពន្ធនបីណនឧបព្រូហនេហិ អនុគ្គហិតា ឯកគ្គតា ឯកត្តារម្មណេ សមំ សម្មា ច អាធិយតិ, តស្មា វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តេកគ្គតាតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ឧប្បត្តិវសេន បញ្ចង្គសមន្នាគតតា វេទិតព្ពា. ឧប្បន្នេសុ ហិ ឯតេសុ បញ្ចសុ ឈានំ ឧប្បន្នំ នាម ហោតិ. តេនស្ស ឯតានិ បញ្ច សមន្នាគតង្គានីតិ វុច្ចន្តិ. តស្មា ន ឯតេហិ សមន្នាគតំ អញ្ញទេវ ឈានំ នាម អត្ថីតិ គហេតព្ពំ. យថា បន អង្គមត្តវសេនេវ ចតុរង្គិនី សេនា, បញ្ចង្គិកំ តូរិយំ, អដ្ឋង្គិកោ ច មគ្គោតិ វុច្ចតិ, ឯវមិទម្បិ អង្គមត្តវសេនេវ បញ្ចង្គិកន្តិ វា បញ្ចង្គសមន្នាគតន្តិ វា វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឯតានិ ច បញ្ចង្គានិ កិញ្ចាបិ ឧបចារក្ខណេបិ អត្ថិ, អថ ខោ ឧបចារេ បកតិចិត្តតោ ពលវតរានិ. ឥធ បន ឧបចារតោបិ ពលវតរានិ រូបាវចរលក្ខណប្បត្តានិ. ឯត្ថ ហិ វិតក្កោ សុវិសទេន អាការេន អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបយមានោ ឧប្បជ្ជតិ. វិចារោ អតិវិយ អារម្មណំ អនុមជ្ជមានោ. បីតិសុខំ សព្ពាវន្តម្បិ កាយំ ផរមានំ. តេនេវាហ – ‘‘នាស្ស កិញ្ចិ សព្ពាវតោ កាយស្ស វិវេកជេន បីតិសុខេន អប្ផុដំ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.២២៨). ចិត្តេកគ្គតាបិ ហេដ្ឋិមម្ហិ សមុគ្គបដលេ ឧបរិមំ សមុគ្គបដលំ វិយ អារម្មណេសុ ផុសិតា ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, អយមេតេសំ ឥតរេហិ វិសេសោ. តត្ថ ចិត្តេកគ្គតា កិញ្ចាបិ សវិតក្កំ សវិចារន្តិ ឥមស្មិំ បាឋេ ន និទ្ទិដ្ឋា, តថាបិ វិភង្គេ ‘‘ឈានន្តិ វិតក្កោ វិចារោ បីតិ សុខំ ចិត្តស្សេកគ្គតា’’តិ (វិភ. ៥៦៩) ឯវំ វុត្តត្តា អង្គមេវ. យេន ហិ អធិប្បាយេន ភគវតា ឧទ្ទេសោ កតោ, សោយេវ តេន វិភង្គេ បកាសិតោតិ.

តិវិធកល្យាណំ

៧៥. តិវិធកល្យាណំ ទសលក្ខណសម្បន្នន្តិ ឯត្ថ បន អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន តិវិធកល្យាណតា. តេសំយេវ ច អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំ លក្ខណវសេន ទសលក្ខណសម្បន្នតា វេទិតព្ពា.

តត្រាយំ បាឡិ –

‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ, សម្បហំសនា បរិយោសានំ, បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, អាទិស្ស កតិ លក្ខណានិ? អាទិស្ស តីណិ លក្ខណានិ, យោ តស្ស បរិពន្ធោ, តតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. យញ្ច បរិពន្ធតោ ចិត្តំ វិសុជ្ឈតិ, យញ្ច វិសុទ្ធត្តា ចិត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, យញ្ច បដិបន្នត្តា តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ. បឋមស្ស ឈានស្ស បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទិ, អាទិស្ស ឥមានិ តីណិ លក្ខណានិ. តេន វុច្ចតិ បឋមំ ឈានំ អាទិកល្យាណញ្ចេវ ហោតិ តិលក្ខណសម្បន្នញ្ច.