២. ធុតង្គនិទ្ទេសោ

២២. ឥទានិ យេហិ អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតាទីហិ គុណេហិ វុត្តប្បការស្ស សីលស្ស វោទានំ ហោតិ, តេ គុណេ សម្បាទេតុំ យស្មា សមាទិន្នសីលេន យោគិនា ធុតង្គសមាទានំ កាតព្ពំ. ឯវញ្ហិស្ស អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតាសល្លេខបវិវេកាបចយវីរិយារម្ភសុភរតាទិគុណសលិលវិក្ខាលិតមលំ សីលញ្ចេវ សុបរិសុទ្ធំ ភវិស្សតិ, វតានិ ច សម្បជ្ជិស្សន្តិ. ឥតិ អនវជ្ជសីលព្ពតគុណបរិសុទ្ធសព្ពសមាចារោ បោរាណេ អរិយវំសត្តយេ បតិដ្ឋាយ ចតុត្ថស្ស ភាវនារាមតាសង្ខាតស្ស អរិយវំសស្ស អធិគមារហោ ភវិស្សតិ. តស្មា ធុតង្គកថំ អារភិស្សាម.

ភគវតា ហិ បរិច្ចត្តលោកាមិសានំ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខានំ អនុលោមបដិបទំយេវ អារាធេតុកាមានំ កុលបុត្តានំ តេរសធុតង្គានិ អនុញ្ញាតានិ. សេយ្យថិទំ – បំសុកូលិកង្គំ, តេចីវរិកង្គំ, បិណ្ឌបាតិកង្គំ, សបទានចារិកង្គំ, ឯកាសនិកង្គំ, បត្តបិណ្ឌិកង្គំ, ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ, អារញ្ញិកង្គំ, រុក្ខមូលិកង្គំ, អព្ភោកាសិកង្គំ, សោសានិកង្គំ, យថាសន្ថតិកង្គំ, នេសជ្ជិកង្គន្តិ. តត្ថ –

អត្ថតោ លក្ខណាទីហិ, សមាទានវិធានតោ;

បភេទតោ ភេទតោ ច, តស្ស តស្សានិសំសតោ.

កុសលត្តិកតោ ចេវ, ធុតាទីនំ វិភាគតោ;

សមាសព្យាសតោ ចាបិ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

២៣. តត្ថ អត្ថតោតិ តាវ រថិកសុសានសង្ការកូដាទីនំ យត្ថ កត្ថចិ បំសូនំ ឧបរិ ឋិតត្តា អព្ភុគ្គតដ្ឋេន តេសុ តេសុ បំសុកូលមិវាតិ បំសុកូលំ, អថ វា បំសុ វិយ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតីតិ បំសុកូលំ, កុច្ឆិតភាវំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ លទ្ធនិព្ពចនស្ស បំសុកូលស្ស ធារណំ បំសុកូលំ, តំ សីលមស្សាតិ បំសុកូលិកោ. បំសុកូលិកស្ស អង្គំ បំសុកូលិកង្គំ. អង្គន្តិ ការណំ វុច្ចតិ. តស្មា យេន សមាទានេន សោ បំសុកូលិកោ ហោតិ, តស្សេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯតេនេវ នយេន សង្ឃាដិឧត្តរាសង្គអន្តរវាសកសង្ខាតំ តិចីវរំ សីលមស្សាតិ តេចីវរិកោ. តេចីវរិកស្ស អង្គំ តេចីវរិកង្គំ.

ភិក្ខាសង្ខាតានំ បន អាមិសបិណ្ឌានំ បាតោតិ បិណ្ឌបាតោ, បរេហិ ទិន្នានំ បិណ្ឌានំ បត្តេ និបតនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ បិណ្ឌបាតំ ឧញ្ឆតិ តំ តំ កុលំ ឧបសង្កមន្តោ គវេសតីតិ បិណ្ឌបាតិកោ. បិណ្ឌាយ វា បតិតុំ វតមេតស្សាតិ បិណ្ឌបាតី, បតិតុន្តិ ចរិតុំ, បិណ្ឌបាតី ឯវ បិណ្ឌបាតិកោ. បិណ្ឌបាតិកស្ស អង្គំ បិណ្ឌបាតិកង្គំ.

ទានំ វុច្ចតិ អវខណ្ឌនំ, អបេតំ ទានតោតិ អបទានំ, អនវខណ្ឌនន្តិ អត្ថោ. សហ អបទានេន សបទានំ, អវខណ្ឌនរហិតំ អនុឃរន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សបទានំ ចរិតុំ ឥទមស្ស សីលន្តិ សបទានចារី, សបទានចារី ឯវ សបទានចារិកោ. តស្ស អង្គំ សបទានចារិកង្គំ.

ឯកាសនេ ភោជនំ ឯកាសនំ, តំ សីលមស្សាតិ ឯកាសនិកោ. តស្ស អង្គំ ឯកាសនិកង្គំ.

ទុតិយភាជនស្ស បដិក្ខិត្តត្តា កេវលំ ឯកស្មិំយេវ បត្តេ បិណ្ឌោ បត្តបិណ្ឌោ. ឥទានិ បត្តបិណ្ឌគហណេ បត្តបិណ្ឌសញ្ញំ កត្វា បត្តបិណ្ឌោ សីលមស្សាតិ បត្តបិណ្ឌិកោ. តស្ស អង្គំ បត្តបិណ្ឌិកង្គំ.

ខលូតិ បដិសេធនត្ថេ និបាតោ. បវារិតេន សតា បច្ឆា លទ្ធំ ភត្តំ បច្ឆាភត្តំ នាម, តស្ស បច្ឆាភត្តស្ស ភោជនំ បច្ឆាភត្តភោជនំ, តស្មិំ បច្ឆាភត្តភោជនេ បច្ឆាភត្តសញ្ញំ កត្វា បច្ឆាភត្តំ សីលមស្សាតិ បច្ឆាភត្តិកោ. ន បច្ឆាភត្តិកោ ខលុបច្ឆាភត្តិកោ. សមាទានវសេន បដិក្ខិត្តាតិរិត្តភោជនស្សេតំ នាមំ. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ ខលូតិ ឯកោ សកុណោ. សោ មុខេន ផលំ គហេត្វា តស្មិំ បតិតេ បុន អញ្ញំ ន ខាទតិ. តាទិសោ អយន្តិ ខលុបច្ឆាភត្តិកោ. តស្ស អង្គំ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ.

អរញ្ញេ និវាសោ សីលមស្សាតិ អារញ្ញិកោ. តស្ស អង្គំ អារញ្ញិកង្គំ.

រុក្ខមូលេ និវាសោ រុក្ខមូលំ, តំ សីលមស្សាតិ រុក្ខមូលិកោ. រុក្ខមូលិកស្ស អង្គំ រុក្ខមូលិកង្គំ. អព្ភោកាសិកសោសានិកង្គេសុបិ ឯសេវ នយោ.

យទេវ សន្ថតំ យថាសន្ថតំ, ឥទំ តុយ្ហំ បាបុណាតីតិ ឯវំ បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋសេនាសនស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មិំ យថាសន្ថតេ វិហរិតុំ សីលមស្សាតិ យថាសន្ថតិកោ. តស្ស អង្គំ យថាសន្ថតិកង្គំ.

សយនំ បដិក្ខិបិត្វា និសជ្ជាយ វិហរិតុំ សីលមស្សាតិ នេសជ្ជិកោ. តស្ស អង្គំ នេសជ្ជិកង្គំ.

សព្ពានេវ បនេតានិ តេន តេន សមាទានេន ធុតកិលេសត្តា ធុតស្ស ភិក្ខុនោ អង្គានិ, កិលេសធុននតោ វា ធុតន្តិ លទ្ធវោហារំ ញាណំ អង្គំ ឯតេសន្តិ ធុតង្គានិ. អថ វា ធុតានិ ច តានិ បដិបក្ខនិទ្ធុននតោ អង្គានិ ច បដិបត្តិយាតិបិ ធុតង្គានិ. ឯវំ តាវេត្ថ អត្ថតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

សព្ពានេវ បនេតានិ សមាទានចេតនាលក្ខណានិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យោ សមាទិយតិ, សោ បុគ្គលោ. យេន សមាទិយតិ, ចិត្តចេតសិកា ឯតេ ធម្មា. យា សមាទានចេតនា, តំ ធុតង្គំ. យំ បដិក្ខិបតិ, តំ វត្ថូ’’តិ. សព្ពានេវ ច លោលុប្បវិទ្ធំសនរសានិ, និល្លោលុប្បភាវបច្ចុបដ្ឋានានិ អប្បិច្ឆតាទិអរិយធម្មបទដ្ឋានានិ. ឯវមេត្ថ លក្ខណាទីហិ វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

សមាទានវិធានតោតិអាទីសុ បន បញ្ចសុ សព្ពានេវ ធុតង្គានិ ធរមានេ ភគវតិ ភគវតោវ សន្តិកេ សមាទាតព្ពានិ. បរិនិព្ពុតេ មហាសាវកស្ស សន្តិកេ. តស្មិំ អសតិ ខីណាសវស្ស, អនាគាមិស្ស, សកទាគាមិស្ស, សោតាបន្នស្ស, តិបិដកស្ស, ទ្វិបិដកស្ស, ឯកបិដកស្ស, ឯកសង្គីតិកស្ស, អដ្ឋកថាចរិយស្ស. តស្មិំ អសតិ ធុតង្គធរស្ស, តស្មិម្បិ អសតិ ចេតិយង្គណំ សម្មជ្ជិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ វទន្តេន វិយ សមាទាតព្ពានិ, អបិច សយម្បិ សមាទាតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ឯត្ថ ច ចេតិយបព្ពតេ ទ្វេ ភាតិកត្ថេរានំ ជេដ្ឋកភាតុ ធុតង្គប្បិច្ឆតាយ វត្ថុ កថេតព្ពំ. អយំ តាវ សាធារណកថា.

១. បំសុកូលិកង្គកថា

២៤. ឥទានិ ឯកេកស្ស សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសេ វណ្ណយិស្សាម. បំសុកូលិកង្គំ តាវ ‘‘គហបតិទានចីវរំ បដិក្ខិបាមិ, បំសុកូលិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសុ ទ្វីសុ វចនេសុ អញ្ញតរេន សមាទិន្នំ ហោតិ. ឥទំ តាវេត្ថ សមាទានំ.

ឯវំ សមាទិន្នធុតង្គេន បន តេន សោសានិកំ, បាបណិកំ, រថិយចោឡំ, សង្ការចោឡំ, សោត្ថិយំ, ន្ហានចោឡំ, តិត្ថចោឡំ, គតបច្ចាគតំ, អគ្គិឌឌ្ឍំ, គោខាយិតំ, ឧបចិកាខាយិតំ, ឧន្ទូរខាយិតំ, អន្តច្ឆិន្នំ, ទសាច្ឆិន្នំ, ធជាហដំ, ថូបចីវរំ, សមណចីវរំ, អាភិសេកិកំ, ឥទ្ធិមយំ, បន្ថិកំ, វាតាហដំ, ទេវទត្តិយំ, សាមុទ្ទិយន្តិឯតេសុ អញ្ញតរំ ចីវរំ គហេត្វា ផាលេត្វា ទុព្ពលដ្ឋានំ បហាយ ថិរដ្ឋានានិ ធោវិត្វា ចីវរំ កត្វា បោរាណំ គហបតិចីវរំ អបនេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ.

តត្ថ សោសានិកន្តិ សុសានេ បតិតកំ. បាបណិកន្តិ អាបណទ្វារេ បតិតកំ. រថិយចោឡន្តិ បុញ្ញត្ថិកេហិ វាតបានន្តរេន រថិកាយ ឆឌ្ឌិតចោឡកំ. សង្ការចោឡន្តិ សង្ការដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតចោឡកំ. សោត្ថិយន្តិ គព្ភមលំ បុញ្ឆិត្វា ឆឌ្ឌិតវត្ថំ. តិស្សាមច្ចមាតា កិរ សតគ្ឃនកេន វត្ថេន គព្ភមលំ បុញ្ឆាបេត្វា បំសុកូលិកា គណ្ហិស្សន្តីតិ តាលវេឡិមគ្គេ ឆឌ្ឌាបេសិ. ភិក្ខូ ជិណ្ណកដ្ឋានត្ថមេវ គណ្ហន្តិ. ន្ហានចោឡន្តិ យំ ភូតវេជ្ជេហិ សសីសំ ន្ហាបិតា កាឡកណ្ណិចោឡន្តិ ឆឌ្ឌេត្វា គច្ឆន្តិ.

តិត្ថចោឡន្តិ ន្ហានតិត្ថេ ឆឌ្ឌិតបិលោតិកា. គតបច្ចាគតន្តិ យំ មនុស្សា សុសានំ គន្ត្វា បច្ចាគតា ន្ហត្វា ឆឌ្ឌេន្តិ. អគ្គិឌឌ្ឍន្តិ អគ្គិនា ឌឌ្ឍប្បទេសំ. តញ្ហិ មនុស្សា ឆឌ្ឌេន្តិ. គោខាយិតាទីនិ បាកដានេវ. តាទិសានិបិ ហិ មនុស្សា ឆឌ្ឌេន្តិ. ធជាហដន្តិ នាវំ អារោហន្តា ធជំ ពន្ធិត្វា អារូហន្តិ. តំ តេសំ ទស្សនាតិក្កមេ គហេតុំ វដ្ដតិ. យម្បិ យុទ្ធភូមិយំ ធជំ ពន្ធិត្វា ឋបិតំ, តំ ទ្វិន្នម្បិ សេនានំ គតកាលេ គហេតុំ វដ្ដតិ.

ថូបចីវរន្តិ វម្មិកំ បរិក្ខិបិត្វា ពលិកម្មំ កតំ. សមណចីវរន្តិ ភិក្ខុសន្តកំ. អាភិសេកិកន្តិ រញ្ញោ អភិសេកដ្ឋានេ ឆឌ្ឌិតចីវរំ. ឥទ្ធិមយន្តិ ឯហិភិក្ខុចីវរំ. បន្ថិកន្តិ អន្តរាមគ្គេ បតិតកំ. យំ បន សាមិកានំ សតិសម្មោសេន បតិតំ, តំ ថោកំ រក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. វាតាហដន្តិ វាតេន បហរិត្វា ទូរេ បាតិតំ, តំ បន សាមិកេ អបស្សន្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. ទេវទត្តិយន្តិ អនុរុទ្ធត្ថេរស្ស វិយ ទេវតាហិ ទិន្នកំ. សាមុទ្ទិយន្តិ សមុទ្ទវីចីហិ ថលេ ឧស្សារិតំ.

យំ បន សង្ឃស្ស ទេមាតិ ទិន្នំ, ចោឡកភិក្ខាយ វា ចរមានេហិ លទ្ធំ, ន តំ បំសុកូលំ. ភិក្ខុទត្តិយេបិ យំ វស្សគ្គេន គាហេត្វា វា ទីយតិ, សេនាសនចីវរំ វា ហោតិ, ន តំ បំសុកូលំ. នោ គាហាបេត្វា ទិន្នមេវ បំសុកូលំ. តត្របិ យំ ទាយកេហិ ភិក្ខុស្ស បាទមូលេ និក្ខិត្តំ, តេន បន ភិក្ខុនា បំសុកូលិកស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា ទិន្នំ, តំ ឯកតោសុទ្ធិកំ នាម. យំ ភិក្ខុនោ ហត្ថេ ឋបេត្វា ទិន្នំ, តេន បន បាទមូលេ ឋបិតំ, តម្បិ ឯកតោសុទ្ធិកំ. យំ ភិក្ខុនោបិ បាទមូលេ ឋបិតំ, តេនាបិ តថេវ ទិន្នំ, តំ ឧភតោសុទ្ធិកំ. យំ ហត្ថេ ឋបេត្វា លទ្ធំ, ហត្ថេយេវ ឋបិតំ, តំ អនុក្កដ្ឋចីវរំ នាម. ឥតិ ឥមំ បំសុកូលភេទំ ញត្វា បំសុកូលិកេន ចីវរំ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ឥទមេត្ថ វិធានំ.

អយំ បន បភេទោ, តយោ បំសុកូលិកា ឧក្កដ្ឋោ មជ្ឈិមោ មុទូតិ. តត្ថ សោសានិកំយេវ គណ្ហន្តោ ឧក្កដ្ឋោ ហោតិ. បព្ពជិតា គណ្ហិស្សន្តីតិ ឋបិតកំ គណ្ហន្តោ មជ្ឈិមោ. បាទមូលេ ឋបេត្វា ទិន្នកំ គណ្ហន្តោ មុទូតិ.

តេសុ យស្ស កស្សចិ អត្តនោ រុចិយា គិហិទិន្នកំ សាទិតក្ខណេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, ‘‘បំសុកូលចីវរំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា’’តិ (មហាវ. ១២៨) វចនតោ និស្សយានុរូបបដិបត្តិសព្ភាវោ, បឋមេ អរិយវំសេ បតិដ្ឋានំ, អារក្ខទុក្ខាភាវោ, អបរាយត្តវុត្តិតា, ចោរភយេន អភយតា, បរិភោគតណ្ហាយ អភាវោ, សមណសារុប្បបរិក្ខារតា, ‘‘អប្បានិ ចេវ សុលភានិ ច តានិ ច អនវជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ៤.២៧; ឥតិវុ. ១០១) ភគវតា សំវណ្ណិតបច្ចយតា, បាសាទិកតា, អប្បិច្ឆតាទីនំ ផលនិប្ផត្តិ, សម្មាបដិបត្តិយា អនុព្រូហនំ, បច្ឆិមាយ ជនតាយ ទិដ្ឋានុគតិអាបាទនន្តិ.

មារសេនវិឃាតាយ, បំសុកូលធរោ យតិ;

សន្នទ្ធកវចោ យុទ្ធេ, ខត្តិយោ វិយ សោភតិ.

បហាយ កាសិកាទីនិ, វរវត្ថានិ ធារិតំ;

យំ លោកគរុនា កោ តំ, បំសុកូលំ ន ធារយេ.

តស្មា ហិ អត្តនោ ភិក្ខុ, បដិញ្ញំ សមនុស្សរំ;

យោគាចារានុកូលម្ហិ, បំសុកូលេ រតោ សិយាតិ.

អយំ តាវ បំសុកូលិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

២. តេចីវរិកង្គកថា

២៥. តទនន្តរំ បន តេចីវរិកង្គំ ‘‘ចតុត្ថកចីវរំ បដិក្ខិបាមិ, តេចីវរិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន តេចីវរិកេន ចីវរទុស្សំ លភិត្វា យាវ អផាសុកភាវេន កាតុំ វា ន សក្កោតិ, វិចារកំ វា ន លភតិ, សូចិអាទីសុ វាស្ស កិញ្ចិ ន សម្បជ្ជតិ, តាវ និក្ខិបិតព្ពំ. និក្ខិត្តបច្ចយា ទោសោ នត្ថិ. រជិតកាលតោ បន បដ្ឋាយ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ធុតង្គចោរោ នាម ហោតិ. ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋេន រជនកាលេ បឋមំ អន្តរវាសកំ វា ឧត្តរាសង្គំ វា រជិត្វា តំ និវាសេត្វា ឥតរំ រជិតព្ពំ. តំ បារុបិត្វា សង្ឃាដិ រជិតព្ពា. សង្ឃាដិំ បន និវាសេតុំ ន វដ្ដតិ. ឥទមស្ស គាមន្តសេនាសនេ វត្តំ. អារញ្ញកេ បន ទ្វេ ឯកតោ ធោវិត្វា រជិតុំ វដ្ដតិ. យថា បន កញ្ចិ ទិស្វា សក្កោតិ កាសាវំ អាកឌ្ឍិត្វា ឧបរិកាតុំ, ឯវំ អាសន្នេ ឋានេ និសីទិតព្ពំ. មជ្ឈិមស្ស រជនសាលាយំ រជនកាសាវំ នាម ហោតិ, តំ និវាសេត្វា វា បារុបិត្វា វា រជនកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. មុទុកស្ស សភាគភិក្ខូនំ ចីវរានិ និវាសេត្វា វា បារុបិត្វា វា រជនកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. តត្រដ្ឋកបច្ចត្ថរណម្បិ តស្ស វដ្ដតិ. បរិហរិតុំ បន ន វដ្ដតិ. សភាគភិក្ខូនំ ចីវរម្បិ អន្តរន្តរា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ធុតង្គតេចីវរិកស្ស បន ចតុត្ថំ វត្តមានំ អំសកាសាវមេវ វដ្ដតិ. តញ្ច ខោ វិត្ថារតោ វិទត្ថិ, ទីឃតោ តិហត្ថមេវ វដ្ដតិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ ចតុត្ថកចីវរំ សាទិតក្ខណេយេវ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, តេចីវរិកោ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន. តេនស្ស បក្ខិនោ វិយ សមាទាយេវ គមនំ, អប្បសមារម្ភតា, វត្ថសន្និធិបរិវជ្ជនំ, សល្លហុកវុត្តិតា, អតិរេកចីវរលោលុប្បប្បហានំ, កប្បិយេ មត្តការិតាយ សល្លេខវុត្តិតា, អប្បិច្ឆតាទីនំ ផលនិប្ផត្តីតិ ឯវមាទយោ គុណា សម្បជ្ជន្តីតិ.

អតិរេកវត្ថតណ្ហំ, បហាយ សន្និធិវិវជ្ជិតោ ធីរោ;

សន្តោសសុខរសញ្ញូ, តិចីវរធរោ ភវតិ យោគី.

តស្មា សបត្តចរណោ, បក្ខីវ សចីវរោវ យោគិវរោ;

សុខមនុវិចរិតុកាមោ, ចីវរនិយមេ រតិំ កយិរាតិ.

អយំ តេចីវរិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

៣. បិណ្ឌបាតិកង្គកថា

២៦. បិណ្ឌបាតិកង្គម្បិ ‘‘អតិរេកលាភំ បដិក្ខិបាមិ, បិណ្ឌបាតិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន បិណ្ឌបាតិកេន ‘‘សង្ឃភត្តំ, ឧទ្ទេសភត្តំ, និមន្តនភត្តំ, សលាកភត្តំ, បក្ខិកំ, ឧបោសថិកំ, បាដិបទិកំ, អាគន្តុកភត្តំ, គមិកភត្តំ, គិលានភត្តំ, គិលានុបដ្ឋាកភត្តំ, វិហារភត្តំ, ធុរភត្តំ, វារកភត្ត’’ន្តិ ឯតានិ ចុទ្ទស ភត្តានិ ន សាទិតព្ពានិ. សចេ បន ‘‘សង្ឃភត្តំ គណ្ហថា’’តិអាទិនា នយេន អវត្វា ‘‘អម្ហាកំ គេហេ សង្ឃោ ភិក្ខំ គណ្ហាតុ, តុម្ហេបិ ភិក្ខំ គណ្ហថា’’តិ វត្វា ទិន្នានិ ហោន្តិ, តានិ សាទិតុំ វដ្ដន្តិ. សង្ឃតោ និរាមិសសលាកាបិ វិហារេ បក្កភត្តម្បិ វដ្ដតិយេវាតិ ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋោ បុរតោបិ បច្ឆតោបិ អាហដភិក្ខំ គណ្ហតិ, បត្តទ្វារេ ឋត្វា បត្តំ គណ្ហន្តានម្បិ ទេតិ, បដិក្កមនំ អាហរិត្វា ទិន្នភិក្ខម្បិ គណ្ហតិ, តំ ទិវសំ បន និសីទិត្វា ភិក្ខំ ន គណ្ហតិ. មជ្ឈិមោ តំ ទិវសំ និសីទិត្វាបិ គណ្ហតិ, ស្វាតនាយ បន នាធិវាសេតិ. មុទុកោស្វាតនាយបិ បុនទិវសាយបិ ភិក្ខំ អធិវាសេតិ. តេ ឧភោបិ សេរិវិហារសុខំ ន លភន្តិ, ឧក្កដ្ឋោវ លភតិ. ឯកស្មិំ កិរ គាមេ អរិយវំសោ ហោតិ, ឧក្កដ្ឋោ ឥតរេ អាហ – ‘‘អាយាមាវុសោ, ធម្មសវនាយា’’តិ. តេសុ ឯកោ ឯកេនម្ហិ, ភន្តេ, មនុស្សេន និសីទាបិតោតិ អាហ. អបរោ មយា, ភន្តេ, ស្វាតនាយ ឯកស្ស ភិក្ខា អធិវាសិតាតិ. ឯវំ តេ ឧភោ បរិហីនា. ឥតរោ បាតោវ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា គន្ត្វា ធម្មរសំ បដិសំវេទេសិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ សង្ឃភត្តាទិអតិរេកលាភំ សាទិតក្ខណេវ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, ‘‘បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា’’តិ (អ. និ. ៤.២៧; ឥតិវុ. ១០១) វចនតោ និស្សយានុរូបបដិបត្តិសព្ភាវោ, ទុតិយេ អរិយវំសេ បតិដ្ឋានំ, អបរាយត្តវុត្តិតា, ‘‘អប្បានិ ចេវ សុលភានិ ច តានិ ច អនវជ្ជានី’’តិ ភគវតា សំវណ្ណិតបច្ចយតា, កោសជ្ជនិម្មទ្ទនតា, បរិសុទ្ធាជីវតា, សេខិយបដិបត្តិបូរណំ, អបរបោសិតា, បរានុគ្គហកិរិយា, មានប្បហានំ, រសតណ្ហានិវារណំ, គណភោជនបរម្បរភោជនចារិត្តសិក្ខាបទេហិ អនាបត្តិតា, អប្បិច្ឆតាទីនំ អនុលោមវុត្តិតា, សម្មាបដិបត្តិព្រូហនំ, បច្ឆិមជនតានុកម្បនន្តិ.

បិណ្ឌិយាលោបសន្តុដ្ឋោ, អបរាយត្តជីវិកោ;

បហីនាហារលោលុប្បោ, ហោតិ ចាតុទ្ទិសោ យតិ.

វិនោទយតិ កោសជ្ជំ, អាជីវស្ស វិសុជ្ឈតិ;

តស្មា ហិ នាតិមញ្ញេយ្យ, ភិក្ខាចរិយាយ សុមេធសោ.

ឯវរូបស្ស ហិ –

‘‘បិណ្ឌបាតិកស្ស ភិក្ខុនោ,

អត្តភរស្ស អនញ្ញបោសិនោ;

ទេវាបិ បិហយន្តិ តាទិនោ,

នោ ចេ លាភសិលោកនិស្សិតោ’’តិ.

អយំ បិណ្ឌបាតិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

៤. សបទានចារិកង្គកថា

២៧. សបទានចារិកង្គម្បិ ‘‘លោលុប្បចារំ បដិក្ខិបាមិ, សបទានចារិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន សបទានចារិកេន គាមទ្វារេ ឋត្វា បរិស្សយាភាវោ សល្លក្ខេតព្ពោ. យស្សា រច្ឆាយ វា គាមេ វា បរិស្សយោ ហោតិ, តំ បហាយ អញ្ញត្ថ ចរិតុំ វដ្ដតិ. យស្មិំ ឃរទ្វារេ វា រច្ឆាយ វា គាមេ វា កិញ្ចិ ន លភតិ, អគាមសញ្ញំ កត្វា គន្តព្ពំ. យត្ថ កិញ្ចិ លភតិ, តំ បហាយ គន្តុំ ន វដ្ដតិ. ឥមិនា ច ភិក្ខុនា កាលតរំ បវិសិតព្ពំ, ឯវញ្ហិ អផាសុកដ្ឋានំ បហាយ អញ្ញត្ថ គន្តុំ សក្ខិស្សតិ. សចេ បនស្ស វិហារេ ទានំ ទេន្តា អន្តរាមគ្គេ វា អាគច្ឆន្តា មនុស្សា បត្តំ គហេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ វដ្ដតិ. ឥមិនា ច មគ្គំ គច្ឆន្តេនាបិ ភិក្ខាចារវេលាយំ សម្បត្តគាមំ អនតិក្កមិត្វា ចរិតព្ពមេវ. តត្ថ អលភិត្វា វា ថោកំ លភិត្វា វា គាមបដិបាដិយា ចរិតព្ពន្តិ ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋោ បុរតោ អាហដភិក្ខម្បិ បច្ឆតោ អាហដភិក្ខម្បិ បដិក្កមនំ អាហរិត្វា ទិយ្យមានម្បិ ន គណ្ហតិ, បត្តទ្វារេ បន បត្តំ វិស្សជ្ជេតិ. ឥមស្មិញ្ហិ ធុតង្គេ មហាកស្សបត្ថេរេន សទិសោ នាម នត្ថិ. តស្សបិ បត្តវិស្សដ្ឋដ្ឋានមេវ បញ្ញាយតិ. មជ្ឈិមោ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា អាហដម្បិ បដិក្កមនំ អាហដម្បិ គណ្ហតិ, បត្តទ្វារេបិ បត្តំ វិស្សជ្ជេតិ, ន បន ភិក្ខំ អាគមយមានោ និសីទតិ. ឯវំ សោ ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកស្ស អនុលោមេតិ. មុទុកោ តំ ទិវសំ និសីទិត្វា អាគមេតិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ លោលុប្បចារេ ឧប្បន្នមត្តេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, កុលេសុ និច្ចនវកតា, ចន្ទូបមតា, កុលមច្ឆេរប្បហានំ, សមានុកម្បិតា, កុលូបកាទីនវាភាវោ, អវ្ហានានភិនន្ទនា, អភិហារេន អនត្ថិកតា, អប្បិច្ឆតាទីនំ អនុលោមវុត្តិតាតិ.

ចន្ទូបមោ និច្ចនវោ កុលេសុ,

អមច្ឆរី សព្ពសមានុកម្បោ;

កុលូបកាទីនវវិប្បមុត្តោ,

ហោតីធ ភិក្ខុ សបទានចារី.

លោលុប្បចារញ្ច បហាយ តស្មា,

ឱក្ខិត្តចក្ខុ យុគមត្តទស្សី;

អាកង្ខមានោ ភុវិ សេរិចារំ,

ចរេយ្យ ធីរោ សបទានចារន្តិ.

អយំ សបទានចារិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

៥. ឯកាសនិកង្គកថា

២៨. ឯកាសនិកង្គម្បិ ‘‘នានាសនភោជនំ បដិក្ខិបាមិ, ឯកាសនិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន ឯកាសនិកេន អាសនសាលាយំ និសីទន្តេន ថេរាសនេ អនិសីទិត្វា ‘‘ឥទំ មយ្ហំ បាបុណិស្សតី’’តិ បតិរូបំ អាសនំ សល្លក្ខេត្វា និសីទិតព្ពំ. សចស្ស វិប្បកតេ ភោជនេ អាចរិយោ វា ឧបជ្ឈាយោ វា អាគច្ឆតិ, ឧដ្ឋាយ វត្តំ កាតុំ វដ្ដតិ. តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ បនាហ ‘‘អាសនំ វា រក្ខេយ្យ ភោជនំ វា, អយញ្ច វិប្បកតភោជនោ, តស្មា វត្តំ ករោតុ, ភោជនំ បន មា ភុញ្ជតូ’’តិ. ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋោ អប្បំ វា ហោតុ ពហុ វា, យម្ហិ ភោជនេ ហត្ថំ ឱតារេតិ, តតោ អញ្ញំ គណ្ហិតុំ ន លភតិ. សចេបិ មនុស្សា ‘‘ថេរេន ន កិញ្ចិ ភុត្ត’’ន្តិ សប្បិអាទីនិ អាហរន្តិ, ភេសជ្ជត្ថមេវ វដ្ដន្តិ, ន អាហារត្ថំ. មជ្ឈិមោ យាវ បត្តេ ភត្តំ ន ខីយតិ, តាវ អញ្ញំ គណ្ហិតុំ លភតិ. អយញ្ហិ ភោជនបរិយន្តិកោ នាម ហោតិ. មុទុកោ យាវ អាសនា ន វុដ្ឋាតិ តាវ ភុញ្ជិតុំ លភតិ. សោ ហិ ឧទកបរិយន្តិកោ វា ហោតិ យាវ បត្តធោវនំ ន គណ្ហាតិ តាវ ភុញ្ជនតោ, អាសនបរិយន្តិកោ វា យាវ ន វុដ្ឋាតិ តាវ ភុញ្ជនតោ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ នានាសនភោជនំ ភុត្តក្ខណេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, អប្បាពាធតា, អប្បាតង្កតា, លហុដ្ឋានំ, ពលំ, ផាសុវិហារោ, អនតិរិត្តបច្ចយា អនាបត្តិ, រសតណ្ហាវិនោទនំ អប្បិច្ឆតាទីនំ អនុលោមវុត្តិតាតិ.

ឯកាសនភោជនេ រតំ,

ន យតិំ ភោជនបច្ចយា រុជា;

វិសហន្តិ រសេ អលោលុបោ,

បរិហាបេតិ ន កម្មមត្តនោ.

ឥតិ ផាសុវិហារការណេ,

សុចិសល្លេខរតូបសេវិតេ;

ជនយេថ វិសុទ្ធមានសោ,

រតិមេកាសនភោជនេ យតីតិ.

អយំ ឯកាសនិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

៦. បត្តបិណ្ឌិកង្គកថា

២៩. បត្តបិណ្ឌិកង្គម្បិ ‘‘ទុតិយកភាជនំ បដិក្ខិបាមិ, បត្តបិណ្ឌិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន បត្តបិណ្ឌិកេន យាគុបានកាលេ ភាជនេ ឋបេត្វា ព្យញ្ជនេ លទ្ធេ ព្យញ្ជនំ វា បឋមំ ខាទិតព្ពំ, យាគុ វា បាតព្ពា. សចេ បន យាគុយំ បក្ខិបតិ, បូតិមច្ឆកាទិម្ហិ ព្យញ្ជនេ បក្ខិត្តេ យាគុ បដិកូលា ហោតិ, អប្បដិកូលមេវ ច កត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. តស្មា តថារូបំ ព្យញ្ជនំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ. យំ បន មធុសក្ករាទិកំ អប្បដិកូលំ ហោតិ, តំ បក្ខិបិតព្ពំ. គណ្ហន្តេន ច បមាណយុត្តមេវ គណ្ហិតព្ពំ. អាមកសាកំ ហត្ថេន គហេត្វា ខាទិតុំ វដ្ដតិ. តថា បន អកត្វា បត្តេយេវ បក្ខិបិតព្ពំ. ទុតិយកភាជនស្ស បន បដិក្ខិត្តត្តា អញ្ញំ រុក្ខបណ្ណម្បិ ន វដ្ដតីតិ ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋស្ស អញ្ញត្រ ឧច្ឆុខាទនកាលា កចវរម្បិ ឆឌ្ឌេតុំ ន វដ្ដតិ. ឱទនបិណ្ឌមច្ឆមំសបូវេបិ ភិន្ទិត្វា ខាទិតុំ ន វដ្ដតិ. មជ្ឈិមស្ស ឯកេន ហត្ថេន ភិន្ទិត្វា ខាទិតុំ វដ្ដតិ, ហត្ថយោគី នាមេស. មុទុកោ បន បត្តយោគី នាម ហោតិ, តស្ស យំ សក្កា ហោតិ បត្តេ បក្ខិបិតុំ, តំ សព្ពំ ហត្ថេន វា ទន្តេហិ វា ភិន្ទិត្វា ខាទិតុំ វដ្ដតិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ ទុតិយកភាជនំ សាទិតក្ខណេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, នានារសតណ្ហាវិនោទនំ. អត្រិច្ឆតាយ បហានំ, អាហារេ បយោជនមត្តទស្សិតា, ថាលកាទិបរិហរណខេទាភាវោ, អវិក្ខិត្តភោជិតា, អប្បិច្ឆតាទីនំ អនុលោមវុត្តិតាតិ.

នានាភាជនវិក្ខេបំ, ហិត្វា ឱក្ខិត្តលោចនោ;

ខណន្តោ វិយ មូលានិ, រសតណ្ហាយ សុព្ពតោ.

សរូបំ វិយ សន្តុដ្ឋិំ, ធារយន្តោ សុមានសោ;

បរិភុញ្ជេយ្យ អាហារំ, កោ អញ្ញោ បត្តបិណ្ឌិកោតិ.

អយំ បត្តបិណ្ឌិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

៧. ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គកថា

៣០. ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គម្បិ ‘‘អតិរិត្តភោជនំ បដិក្ខិបាមិ, ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន ខលុបច្ឆាភត្តិកេន បវារេត្វា បុន ភោជនំ កប្បិយំ ការេត្វា ន ភុញ្ជិតព្ពំ. ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋោ យស្មា បឋមបិណ្ឌេ បវារណា នាម នត្ថិ, តស្មិំ បន អជ្ឈោហរិយមានេ អញ្ញំ បដិក្ខិបតោ ហោតិ, តស្មា ឯវំ បវារិតោ បឋមបិណ្ឌំ អជ្ឈោហរិត្វា ទុតិយបិណ្ឌំ ន ភុញ្ជតិ. មជ្ឈិមោ យស្មិំ ភោជនេ បវារិតោ, តទេវ ភុញ្ជតិ. មុទុកោ បន យាវ អាសនា ន វុដ្ឋាតិ តាវ ភុញ្ជតិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ បវារិតានំ កប្បិយំ ការាបេត្វា ភុត្តក្ខណេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, អនតិរិត្តភោជនាបត្តិយា ទូរភាវោ, ឱទរិកត្តាភាវោ, និរាមិសសន្និធិតា, បុន បរិយេសនាយ អភាវោ, អប្បិច្ឆតាទីនំ អនុលោមវុត្តិតាតិ.

បរិយេសនាយ ខេទំ, ន យាតិ ន ករោតិ សន្និធិំ ធីរោ;

ឱទរិកត្តំ បជហតិ, ខលុបច្ឆាភត្តិកោ យោគី.

តស្មា សុគតបសត្ថំ, សន្តោសគុណាទិវុឌ្ឍិសញ្ជននំ;

ទោសេ វិធុនិតុកាមោ, ភជេយ្យ យោគី ធុតង្គមិទន្តិ.

អយំ ខលុបច្ឆាភត្តិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

៨. អារញ្ញិកង្គកថា

៣១. អារញ្ញិកង្គម្បិ ‘‘គាមន្តសេនាសនំ បដិក្ខិបាមិ, អារញ្ញិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន អារញ្ញិកេន គាមន្តសេនាសនំ បហាយ អរញ្ញេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ. តត្ថ សទ្ធិំ ឧបចារេន គាមោយេវ គាមន្តសេនាសនំ.

គាមោ នាម យោ កោចិ ឯកកុដិកោ វា អនេកកុដិកោ វា បរិក្ខិត្តោ វា អបរិក្ខិត្តោ វា សមនុស្សោ វា អមនុស្សោ វា អន្តមសោ អតិរេកចាតុមាសនិវិដ្ឋោ យោ កោចិ សត្ថោបិ.

គាមូបចារោ នាម បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស សចេ អនុរាធបុរស្សេវ ទ្វេ ឥន្ទខីលា ហោន្តិ, អព្ភន្តរិមេ ឥន្ទខីលេ ឋិតស្ស ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស លេឌ្ឌុបាតោ. តស្ស លក្ខណំ យថា តរុណមនុស្សា អត្តនោ ពលំ ទស្សេន្តា ពាហំ បសារេត្វា លេឌ្ឌុំ ខិបន្តិ, ឯវំ ខិត្តស្ស លេឌ្ឌុស្ស បតនដ្ឋានព្ភន្តរន្តិ វិនយធរា. សុត្តន្តិកា បន កាកនិវារណនិយមេន ខិត្តស្សាតិ វទន្តិ. អបរិក្ខិត្តគាមេ យំ សព្ពបច្ចន្តិមស្ស ឃរស្ស ទ្វារេ ឋិតោ មាតុគាមោ ភាជនេន ឧទកំ ឆឌ្ឌេតិ, តស្ស បតនដ្ឋានំ ឃរូបចារោ. តតោ វុត្តនយេន ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ គាមោ, ទុតិយោ គាមូបចារោ.

អរញ្ញំ បន វិនយបរិយាយេ តាវ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (បារា. ៩២) វុត្តំ. អភិធម្មបរិយាយេ ‘‘និក្ខមិត្វា ពហិ ឥន្ទខីលា, សព្ពមេតំ អរញ្ញ’’ន្តិ (វិភ. ៥២៩) វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន សុត្តន្តិកបរិយាយេ ‘‘អារញ្ញកំ នាម សេនាសនំ បញ្ចធនុសតិកំ បច្ឆិម’’ន្តិ ឥទំ លក្ខណំ. តំ អារោបិតេន អាចរិយធនុនា បរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឥន្ទខីលតោ អបរិក្ខិត្តស្ស បឋមលេឌ្ឌុបាតតោ បដ្ឋាយ យាវ វិហារបរិក្ខេបា មិនិត្វា វវត្ថបេតព្ពំ.

សចេ បន វិហារោ អបរិក្ខិត្តោ ហោតិ, យំ សព្ពបឋមំ សេនាសនំ វា ភត្តសាលា វា ធុវសន្និបាតដ្ឋានំ វា ពោធិ វា ចេតិយំ វា ទូរេ ចេបិ សេនាសនតោ ហោតិ, តំ បរិច្ឆេទំ កត្វា មិនិតព្ពន្តិ វិនយដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន វិហារស្សបិ គាមស្សេវ ឧបចារំ នីហរិត្វា ឧភិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តរា មិនិតព្ពន្តិ វុត្តំ. ឥទមេត្ថ បមាណំ.

សចេបិ អាសន្នេ គាមោ ហោតិ, វិហារេ ឋិតេហិ មានុសកានំ សទ្ទោ សុយ្យតិ, បព្ពតនទីអាទីហិ បន អន្តរិតត្តា ន សក្កា ឧជុំ គន្តុំ. យោ តស្ស បកតិមគ្គោ ហោតិ, សចេបិ នាវាយ សញ្ចរិតព្ពោ, តេន មគ្គេន បញ្ចធនុសតិកំ គហេតព្ពំ. យោ បន អាសន្នគាមស្ស អង្គសម្បាទនត្ថំ តតោ តតោ មគ្គំ បិទហតិ, អយំ ធុតង្គចោរោ ហោតិ.

សចេ បន អារញ្ញិកស្ស ភិក្ខុនោ ឧបជ្ឈាយោ វា អាចរិយោ វា គិលានោ ហោតិ, តេន អរញ្ញេ សប្បាយំ អលភន្តេន គាមន្តសេនាសនំ នេត្វា ឧបដ្ឋាតព្ពោ. កាលស្សេវ បន និក្ខមិត្វា អង្គយុត្តដ្ឋានេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ. សចេ អរុណុដ្ឋានវេលាយំ តេសំ អាពាធោ វឌ្ឍតិ, តេសំយេវ កិច្ចំ កាតព្ពំ. ន ធុតង្គសុទ្ធិកេន ភវិតព្ពន្តិ ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋេន សព្ពកាលំ អរញ្ញេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ. មជ្ឈិមោ ចត្តារោ វស្សិកេ មាសេ គាមន្តេ វសិតុំ លភតិ. មុទុកោ ហេមន្តិកេបិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ យថា បរិច្ឆិន្នេ កាលេ អរញ្ញតោ អាគន្ត្វា គាមន្តសេនាសនេ ធម្មស្សវនំ សុណន្តានំ អរុណេ ឧដ្ឋិតេបិ ធុតង្គំ ន ភិជ្ជតិ. សុត្វា គច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ ឧដ្ឋិតេបិ ន ភិជ្ជតិ. សចេ បន ឧដ្ឋិតេបិ ធម្មកថិកេ មុហុត្តំ និបជ្ជិត្វា គមិស្សាមាតិ និទ្ទាយន្តានំ អរុណំ ឧដ្ឋហតិ, អត្តនោ វា រុចិយា គាមន្តសេនាសនេ អរុណំ ឧដ្ឋបេន្តិ, ធុតង្គំ ភិជ្ជតីតិ អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, អារញ្ញិកោ ភិក្ខុ អរញ្ញសញ្ញំ មនសិករោន្តោ ភព្ពោ អលទ្ធំ វា សមាធិំ បដិលទ្ធុំ លទ្ធំ វា រក្ខិតុំ, សត្ថាបិស្ស អត្តមនោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘តេនាហំ, នាគិត, តស្ស ភិក្ខុនោ អត្តមនោ ហោមិ អរញ្ញវិហារេនា’’តិ (អ. និ. ៦.៤២; ៨.៨៦). បន្តសេនាសនវាសិនោ ចស្ស អសប្បាយរូបាទយោ ចិត្តំ ន វិក្ខិបន្តិ, វិគតសន្តាសោ ហោតិ, ជីវិតនិកន្តិំ ជហតិ, បវិវេកសុខរសំ អស្សាទេតិ, បំសុកូលិកាទិភាវោបិ ចស្ស បតិរូបោ ហោតីតិ.

បវិវិត្តោ អសំសដ្ឋោ, បន្តសេនាសនេ រតោ;

អារាធយន្តោ នាថស្ស, វនវាសេន មានសំ.

ឯកោ អរញ្ញេ និវសំ, យំ សុខំ លភតេ យតិ;

រសំ តស្ស ន វិន្ទន្តិ, អបិ ទេវា សឥន្ទកា.

បំសុកូលញ្ច ឯសោវ, កវចំ វិយ ធារយំ;

អរញ្ញសង្គាមគតោ, អវសេសធុតាយុធោ.

សមត្ថោ នចិរស្សេវ, ជេតុំ មារំ សវាហិនិំ;

តស្មា អរញ្ញវាសម្ហិ, រតិំ កយិរាថ បណ្ឌិតោតិ.

អយំ អារញ្ញិកង្គេ សមាទានវិធានប្បភេទភេទានិសំសវណ្ណនា.

៩. រុក្ខមូលិកង្គកថា

៣២. រុក្ខមូលិកង្គម្បិ ‘‘ឆន្នំ បដិក្ខិបាមិ, រុក្ខមូលិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ ឥមេសំ អញ្ញតរវចនេន សមាទិន្នំ ហោតិ.

តេន បន រុក្ខមូលិកេន សីមន្តរិករុក្ខំ, ចេតិយរុក្ខំ, និយ្យាសរុក្ខំ, ផលរុក្ខំ, វគ្គុលិរុក្ខំ, សុសិររុក្ខំ, វិហារមជ្ឈេ ឋិតរុក្ខន្តិ ឥមេ រុក្ខេ វិវជ្ជេត្វា វិហារបច្ចន្តេ ឋិតរុក្ខោ គហេតព្ពោតិ ឥទមស្ស វិធានំ.

បភេទតោ បន អយម្បិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ឧក្កដ្ឋោ យថារុចិតំ រុក្ខំ គហេត្វា បដិជគ្គាបេតុំ ន លភតិ. បាទេន បណ្ណសដំ អបនេត្វា វសិតព្ពំ. មជ្ឈិមោ តំ ឋានំ សម្បត្តេហិយេវ បដិជគ្គាបេតុំ លភតិ. មុទុកេន អារាមិកសមណុទ្ទេសេ បក្កោសិត្វា សោធាបេត្វា សមំ ការាបេត្វា វាលុកំ ឱកិរាបេត្វា បាការបរិក្ខេបំ ការាបេត្វា ទ្វារំ យោជាបេត្វា វសិតព្ពំ. មហទិវសេ បន រុក្ខមូលិកេន តត្ថ អនិសីទិត្វា អញ្ញត្ថ បដិច្ឆន្នេ ឋានេ និសីទិតព្ពំ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណម្បិ ឆន្នេ វាសំ កប្បិតក្ខណេ ធុតង្គំ ភិជ្ជតិ. ជានិត្វា ឆន្នេ អរុណំ ឧដ្ឋាបិតមត្តេតិ អង្គុត្តរភាណកា. អយមេត្ថ ភេទោ.

អយំ បនានិសំសោ, រុក្ខមូលសេនាសនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជាតិ (មហាវ. ១២៨) វចនតោ និស្សយានុរូបបដិបត្តិសព្ភាវោ, អប្បានិ ចេវ សុលភានិ ច តានិ ច អនវជ្ជានីតិ (អ. និ. ៤.២៧; ឥតិវុ. ១០១) ភគវតា សំវណ្ណិតបច្ចយតា, អភិណ្ហំ តរុបណ្ណវិការទស្សនេន អនិច្ចសញ្ញាសមុដ្ឋាបនតា, សេនាសនមច្ឆេរកម្មារាមតានំ អភាវោ, ទេវតាហិ សហវាសិតា, អប្បិច្ឆតាទីនំ អនុលោមវុត្តិតាតិ.

វណ្ណិតោ ពុទ្ធសេដ្ឋេន, និស្សយោតិ ច ភាសិតោ;

និវាសោ បវិវិត្តស្ស, រុក្ខមូលសមោ កុតោ.

អាវាសមច្ឆេរហរេ, ទេវតា បរិបាលិតេ;

បវិវិត្តេ វសន្តោ ហិ, រុក្ខមូលម្ហិ សុព្ពតោ.

អភិរត្តានិ នីលានិ, បណ្ឌូនិ បតិតានិ ច;

បស្សន្តោ តរុបណ្ណានិ, និច្ចសញ្ញំ បនូទតិ.