សង្ខារក្ខន្ធកថា

៤៥៨. យំ បន វុត្តំ ‘‘យំកិញ្ចិ អភិសង្ខរណលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា សង្ខារក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ’’តិ, ឯត្ថ អភិសង្ខរណលក្ខណំ នាម រាសិករណលក្ខណំ. កិំ បន តន្តិ, សង្ខារាយេវ. យថាហ – ‘‘សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា សង្ខារាតិ វុច្ចន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩). តេ អភិសង្ខរណលក្ខណា, អាយូហនរសា, វិប្ផារបច្ចុបដ្ឋានា, សេសខន្ធត្តយបទដ្ឋានា.

ឯវំ លក្ខណាទិតោ ឯកវិធាបិ ច ជាតិវសេន តិវិធា កុសលា, អកុសលា, អព្យាកតាតិ. តេសុ កុសលវិញ្ញាណសម្បយុត្តា កុសលា. អកុសលសម្បយុត្តា អកុសលា. អព្យាកតសម្បយុត្តា អព្យាកតា.

តត្ថ កាមាវចរបឋមកុសលវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តាវ និយតា សរូបេន អាគតា សត្តវីសតិ, យេវាបនកា ចត្តារោ, អនិយតា បញ្ចាតិ ឆត្តិំស. តត្ថ ផស្សោ, ចេតនា, វិតក្កោ, វិចារោ, បីតិ, វីរិយំ, ជីវិតំ, សមាធិ, សទ្ធា, សតិ, ហិរី, ឱត្តប្បំ, អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ, កាយបស្សទ្ធិ, ចិត្តបស្សទ្ធិ, កាយលហុតា, ចិត្តលហុតា, កាយមុទុតា, ចិត្តមុទុតា, កាយកម្មញ្ញតា, ចិត្តកម្មញ្ញតា, កាយបាគុញ្ញតា, ចិត្តបាគុញ្ញតា, កាយុជុកតា, ចិត្តុជុកតាតិ ឥមេ សរូបេន អាគតា សត្តវីសតិ (ធ. ស. ១; ធ. ស. អដ្ឋ. ១ យេវាបនកវណ្ណនា). ឆន្ទោ, អធិមោក្ខោ, មនសិការោ, តត្រមជ្ឈត្តតាតិ ឥមេ យេវាបនកា ចត្តារោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១ យេវាបនកវណ្ណនា). ករុណា, មុទិតា, កាយទុច្ចរិតវិរតិ, វចីទុច្ចរិតវិរតិ, មិច្ឆាជីវវិរតីតិ ឥមេ អនិយតា បញ្ច. ឯតេ ហិ កទាចិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បជ្ជមានាបិ ច ន ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ.

៤៥៩. តត្ថ ផុសតីតិ ផស្សោ. ស្វាយំ ផុសនលក្ខណោ. សង្ឃដ្ដនរសោ, សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ, អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោ. អយញ្ហិ អរូបធម្មោបិ សមានោ អារម្មណេ ផុសនាការេនេវ បវត្តតិ. ឯកទេសេន ច អនល្លិយមានោបិ រូបំ វិយ ចក្ខុ, សទ្ទោ វិយ ច សោតំ ចិត្តំ អារម្មណញ្ច សង្ឃដ្ដេតិ, តិកសន្និបាតសង្ខាតស្ស អត្តនោ ការណស្ស វសេន បវេទិតត្តា សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ. តជ្ជាសមន្នាហារេន ចេវ ឥន្ទ្រិយេន ច បរិក្ខតេ វិសយេ អនន្តរាយេនេវ ឧប្បជ្ជនតោ អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោតិ វុច្ចតិ. វេទនាធិដ្ឋានភាវតោ បន និច្ចម្មគាវី (សំ. និ. ២.៦៣) វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៦០. ចេតយតីតិ ចេតនា. អភិសន្ទហតីតិ អត្ថោ. សា ចេតនាភាវលក្ខណា, អាយូហនរសា, សំវិទហនបច្ចុបដ្ឋានា សកិច្ចបរកិច្ចសាធិកា ជេដ្ឋសិស្សមហាវឌ្ឍកីអាទយោ វិយ. អច្ចាយិកកម្មានុស្សរណាទីសុ ច បនាយំ សម្បយុត្តានំ ឧស្សហនភាវេន បវត្តមានា បាកដា ហោតិ.

វិតក្កវិចារបីតីសុ យំ វត្តព្ពំ សិយា, តំ សព្ពំ បថវីកសិណនិទ្ទេសេ បឋមជ្ឈានវណ្ណនាយំ (វិសុទ្ធិ. ១.៧១) វុត្តមេវ.

៤៦១. វីរភាវោ វីរិយំ. តំ ឧស្សហនលក្ខណំ, សហជាតានំ ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ (អ. និ. ៤.១១៣) វចនតោ សំវេគបទដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ វា, សម្មា អារទ្ធំ សព្ពសម្បត្តីនំ មូលំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៦២. ជីវន្តិ តេន, សយំ វា ជីវតិ, ជីវនមត្តមេវ វា តន្តិ ជីវិតំ. លក្ខណាទីនិ បនស្ស រូបជីវិតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. តញ្ហិ រូបធម្មានំ ជីវិតំ, ឥទំ អរូបធម្មានន្តិ ឥទមេវេត្ថ នានាករណំ.

៤៦៣. អារម្មណេ ចិត្តំ សមំ អាធិយតិ, សម្មា វា អាធិយតិ, សមាធានមត្តមេវ វា ឯតំ ចិត្តស្សាតិ សមាធិ. សោ អវិសារលក្ខណោ, អវិក្ខេបលក្ខណោ វា, សហជាតានំ សម្បិណ្ឌនរសោ ន្ហានិយចុណ្ណានំ ឧទកំ វិយ, ឧបសមបច្ចុបដ្ឋានោ, វិសេសតោ សុខបទដ្ឋានោ, និវាតេ ទីបច្ចីនំ ឋិតិ វិយ ចេតសោ ឋិតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៦៤. សទ្ទហន្តិ ឯតាយ, សយំ វា សទ្ទហតិ, សទ្ទហនមត្តមេវ វា ឯសាតិ សទ្ធា. សា សទ្ទហនលក្ខណា, ឱកប្បនលក្ខណា វា, បសាទនរសា ឧទកប្បសាទកមណិ វិយ, បក្ខន្ទនរសា វា ឱឃុត្តរណោ វិយ. អកាលុស្សិយបច្ចុបដ្ឋានា, អធិមុត្តិបច្ចុបដ្ឋានា វា, សទ្ធេយ្យវត្ថុបទដ្ឋានា, សទ្ធម្មស្សវនាទិសោតាបត្តិយង្គ(ទី. និ. ៣.៣១១; សំ. និ. ៥.១០០១) បទដ្ឋានា វា, ហត្ថវិត្តពីជានិ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

៤៦៥. សរន្តិ តាយ, សយំ វា សរតិ សរណមត្តមេវ វា ឯសាតិ សតិ. សា អបិលាបនលក្ខណា, អសម្មោសរសា, អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា, វិសយាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា, ថិរសញ្ញាបទដ្ឋានា, កាយាទិសតិបដ្ឋានបទដ្ឋានា វា. អារម្មណេ ទឡ្ហបតិដ្ឋិតត្តា បន ឯសិកា វិយ, ចក្ខុទ្វារាទិរក្ខណតោ ទោវារិកោ វិយ ច ទដ្ឋព្ពា.

៤៦៦. កាយទុច្ចរិតាទីហិ ហិរិយតីតិ ហិរី. លជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. តេហិយេវ ឱត្តប្បតីតិ ឱត្តប្បំ. បាបតោ ឧព្ពេគស្សេតំ អធិវចនំ. តត្ថ បាបតោ ជិគុច្ឆនលក្ខណា ហិរី. ឧត្តាសនលក្ខណំ ឱត្តប្បំ. លជ្ជាការេន បាបានំ អករណរសា ហិរី. ឧត្តាសាការេន ឱត្តប្បំ. វុត្តប្បការេនេវ ច បាបតោ សង្កោចនបច្ចុបដ្ឋានា ឯតា, អត្តគារវបរគារវបទដ្ឋានា. អត្តានំ គរុំ កត្វា ហិរិយា បាបំ ជហាតិ កុលវធូ វិយ. បរំ គរុំ កត្វា ឱត្តប្បេន បាបំ ជហាតិ វេសិយា វិយ. ឥមេ ច បន ទ្វេ ធម្មា លោកបាលកាតិ (អ. និ. ២.៩) ទដ្ឋព្ពា.

៤៦៧. ន លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា ន លុព្ភតិ, អលុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ អលោភោ. អទោសាមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសុ អលោភោ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អគេធលក្ខណោ, អលគ្គភាវលក្ខណោ វា កមលទលេ ជលពិន្ទុ វិយ. អបរិគ្គហរសោ មុត្តភិក្ខុ វិយ, អនល្លីនភាវបច្ចុបដ្ឋានោ អសុចិម្ហិ បតិតបុរិសោ វិយ.

៤៦៨. អទោសោ អចណ្ឌិក្កលក្ខណោ, អវិរោធលក្ខណោ វា អនុកូលមិត្តោ វិយ, អាឃាតវិនយរសោ, បរិឡាហវិនយរសោ វា ចន្ទនំ វិយ, សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ.

៤៦៩. អមោហោ យថាសភាវបដិវេធលក្ខណោ, អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណោ វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ, វិសយោភាសនរសោ បទីបោ វិយ. អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានោ អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ. តយោបិ ចេតេ សព្ពកុសលានំ មូលភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៧០. កាយស្ស បស្សម្ភនំ កាយបស្សទ្ធិ. ចិត្តស្ស បស្សម្ភនំ ចិត្តបស្សទ្ធិ. កាយោតិ ចេត្ថ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា. ឧភោបិ បនេតា ឯកតោ កត្វា កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា កាយចិត្តបស្សទ្ធិយោ, កាយចិត្តទរថនិមទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អបរិប្ផន្ទនសីតិភាវបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ អវូបសមករឧទ្ធច្ចាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស លហុភាវោ កាយលហុតា. ចិត្តស្ស លហុភាវោ ចិត្តលហុតា. តា កាយចិត្តគរុភាវវូបសមលក្ខណា, កាយចិត្តគរុភាវនិមទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អទន្ធតាបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ គរុភាវករថិនមិទ្ធាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស មុទុភាវោ កាយមុទុតា. ចិត្តស្ស មុទុភាវោ ចិត្តមុទុតា. តា កាយចិត្តត្ថម្ភវូបសមលក្ខណា, កាយចិត្តថទ្ធភាវនិមទ្ទនរសា, អប្បដិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ ថទ្ធភាវករទិដ្ឋិមានាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស កម្មញ្ញភាវោ កាយកម្មញ្ញតា. ចិត្តស្ស កម្មញ្ញភាវោ ចិត្តកម្មញ្ញតា. តា កាយចិត្តាកម្មញ្ញភាវវូបសមលក្ខណា, កាយចិត្តាកម្មញ្ញភាវនិមទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អារម្មណករណសម្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ អកម្មញ្ញភាវករាវសេសនីវរណាទិបដិបក្ខភូតា, បសាទនីយវត្ថូសុ បសាទាវហា, ហិតកិរិយាសុ វិនិយោគក្ខមភាវាវហា សុវណ្ណវិសុទ្ធិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស បាគុញ្ញភាវោ កាយបាគុញ្ញតា. ចិត្តស្ស បាគុញ្ញភាវោ ចិត្តបាគុញ្ញតា. តា កាយចិត្តានំ អគេលញ្ញភាវលក្ខណា, កាយចិត្តគេលញ្ញនិមទ្ទនរសា, និរាទីនវបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ គេលញ្ញករអសទ្ធិយាទិបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស ឧជុកភាវោ កាយុជុកតា. ចិត្តស្ស ឧជុកភាវោ ចិត្តុជុកតា. តា កាយចិត្តអជ្ជវលក្ខណា, កាយចិត្តកុដិលភាវនិមទ្ទនរសា, អជិម្ហតាបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ កុដិលភាវករមាយាសាឋេយ្យាទិបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៧១. ឆន្ទោតិ កត្តុកាមតាយេតំ អធិវចនំ. តស្មា សោ កត្តុកាមតាលក្ខណោ ឆន្ទោ, អារម្មណបរិយេសនរសោ, អារម្មណេន អត្ថិកតាបច្ចុបដ្ឋានោ, តទេវស្ស បទដ្ឋានំ. អារម្មណគ្គហណេ អយំ ចេតសោ ហត្ថប្បសារណំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៧២. អធិមុច្ចនំ អធិមោក្ខោ. សោ សន្និដ្ឋានលក្ខណោ, អសំសប្បនរសោ, និច្ឆយបច្ចុបដ្ឋានោ, សន្និដ្ឋេយ្យធម្មបទដ្ឋានោ, អារម្មណេ និច្ចលភាវេន ឥន្ទខីលោ វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៧៣. កិរិយា ការោ. មនម្ហិ ការោ មនសិការោ. បុរិមមនតោ វិសទិសមនំ ករោតីតិបិ មនសិការោ. ស្វាយំ អារម្មណបដិបាទកោ, វីថិបដិបាទកោ, ជវនបដិបាទកោតិ តិប្បការោ.

តត្ថ អារម្មណបដិបាទកោ មនម្ហិ ការោតិ មនសិការោ. សោ សារណលក្ខណោ, សម្បយុត្តានំ អារម្មណេ សំយោជនរសោ, អារម្មណាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, អារម្មណបទដ្ឋានោ. សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ, អារម្មណបដិបាទកត្តេន សម្បយុត្តានំ សារថិ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. វីថិបដិបាទកោតិ បន បញ្ចទ្វារាវជ្ជនស្សេតំ អធិវចនំ. ជវនបដិបាទកោតិ មនោទ្វារាវជ្ជនស្សេតំ អធិវចនំ. ន តេ ឥធ អធិប្បេតា.

៤៧៤. តេសុ ធម្មេសុ មជ្ឈត្តតា តត្រមជ្ឈត្តតា. សា ចិត្តចេតសិកានំ សមវាហិតលក្ខណា, ឩនាធិកតានិវារណរសា, បក្ខបាតុបច្ឆេទនរសា វា, មជ្ឈត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ចិត្តចេតសិកានំ អជ្ឈុបេក្ខនភាវេន សមប្បវត្តានំ អាជានីយានំ អជ្ឈុបេក្ខកសារថិ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

ករុណាមុទិតា ច ព្រហ្មវិហារនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៦២) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. កេវលញ្ហិ តា អប្បនាប្បត្តា រូបាវចរា, ឥមា កាមាវចរាតិ អយមេវ វិសេសោ.

កេចិ បន មេត្តុបេក្ខាយោបិ អនិយតេសុ ឥច្ឆន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. អត្ថតោ ហិ អទោសោយេវ មេត្តា, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយេវ ឧបេក្ខាតិ.

៤៧៥. កាយទុច្ចរិតតោ វិរតិ កាយទុច្ចរិតវិរតិ. ឯស នយោ សេសាសុបិ. លក្ខណាទិតោ បនេតា តិស្សោបិ កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថូនំ អវីតិក្កមលក្ខណា, អមទ្ទនលក្ខណាតិ វុត្តំ ហោតិ. កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថុតោ សង្កោចនរសា, អកិរិយបច្ចុបដ្ឋានា, សទ្ធាហិរោត្តប្បអប្បិច្ឆតាទិគុណបទដ្ឋានា, បាបកិរិយតោ ចិត្តស្ស វិមុខភាវភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៧៦. ឥតិ ឥមេវ ឆត្តិំស សង្ខារា បឋមេន កាមាវចរកុសលវិញ្ញាណេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពា. យថា ច បឋមេន, ឯវំ ទុតិយេនាបិ. សសង្ខារភាវមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោ.

តតិយេន បន ឋបេត្វា អមោហំ អវសេសា វេទិតព្ពា. តថា ចតុត្ថេន. សសង្ខារភាវមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោ.

បឋមេ វុត្តេសុ បន ឋបេត្វា បីតិំ អវសេសា បញ្ចមេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តិ. យថា ច បញ្ចមេន, ឯវំ ឆដ្ឋេនាបិ. សសង្ខារភាវមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោ. សត្តមេន ច បន ឋបេត្វា អមោហំ អវសេសា វេទិតព្ពា. តថា អដ្ឋមេន. សសង្ខារភាវមត្តមេវ ហេត្ថ វិសេសោ.

បឋមេ វុត្តេសុ ឋបេត្វា វិរតិត្តយំ សេសា រូបាវចរកុសលេសុ បឋមេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តិ. ទុតិយេន តតោ វិតក្កវជ្ជា. តតិយេន តតោ វិចារវជ្ជា. ចតុត្ថេន តតោ បីតិវជ្ជា. បញ្ចមេន តតោ អនិយតេសុ ករុណាមុទិតាវជ្ជា. តេយេវ ចតូសុ អារុប្បកុសលេសុ. អរូបាវចរភាវោយេវ ហិ ឯត្ថ វិសេសោ.

លោកុត្តរេសុ បឋមជ្ឈានិកេ តាវ មគ្គវិញ្ញាណេ បឋមរូបាវចរវិញ្ញាណេ វុត្តនយេន, ទុតិយជ្ឈានិកាទិភេទេ ទុតិយរូបាវចរវិញ្ញាណាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. ករុណាមុទិតានំ បន អភាវោ, និយតវិរតិតា, លោកុត្តរតា ចាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ឯវំ តាវ កុសលាយេវ សង្ខារា វេទិតព្ពា.

៤៧៧. អកុសលេសុ លោភមូលេ បឋមាកុសលសម្បយុត្តា តាវ និយតា សរូបេន អាគតា តេរស, យេវាបនកា ចត្តារោតិ សត្តរស. តត្ថ ផស្សោ, ចេតនា, វិតក្កោ, វិចារោ, បីតិ, វីរិយំ, ជីវិតំ, សមាធិ, អហិរិកំ, អនោត្តប្បំ, លោភោ, មោហោ, មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឥមេ សរូបេន អាគតា តេរស (ធ. ស. ៣៦៥; ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៦៥). ឆន្ទោ, អធិមោក្ខោ, ឧទ្ធច្ចំ, មនសិការោតិ ឥមេ យេវាបនកា ចត្តារោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៦៥).

៤៧៨. តត្ថ ន ហិរិយតីតិ អហិរិកោ. អហិរិកស្ស ភាវោ អហិរិកំ. ន ឱតប្បតីតិ អនោត្តប្បំ. តេសុ អហិរិកំ កាយទុច្ចរិតាទីហិ អជិគុច្ឆនលក្ខណំ, អលជ្ជាលក្ខណំ វា. អនោត្តប្បំ តេហេវ អសារជ្ជលក្ខណំ, អនុត្តាសលក្ខណំ វា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន ហិរោត្តប្បានំ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពោ.

៤៧៩. លុព្ភន្តិ តេន, សយំ វា លុព្ភតិ, លុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ លោភោ. មុយ្ហន្តិ តេន, សយំ វា មុយ្ហតិ, មុយ្ហនមត្តមេវ វា តន្តិ មោហោ. តេសុ លោភោ អារម្មណគ្គហណលក្ខណោ មក្កដាលេបោ វិយ, អភិសង្គរសោ តត្តកបាលេ ខិត្តមំសបេសិ វិយ. អបរិច្ចាគបច្ចុបដ្ឋានោ តេលញ្ជនរាគោ វិយ. សំយោជនិយធម្មេសុ អស្សាទទស្សនបទដ្ឋានោ. តណ្ហានទីភាវេន វឌ្ឍមានោ សីឃសោតា នទី ឥវ មហាសមុទ្ទំ អបាយមេវ គហេត្វា គច្ឆតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៨០. មោហោ ចិត្តស្ស អន្ធភាវលក្ខណោ, អញ្ញាណលក្ខណោ វា, អសម្បដិវេធរសោ, អារម្មណសភាវច្ឆាទនរសោ វា, អសម្មាបដិបត្តិបច្ចុបដ្ឋានោ, អន្ធការបច្ចុបដ្ឋានោ វា, អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានោ, សព្ពាកុសលានំ មូលន្តិ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៨១. មិច្ឆា បស្សន្តិ តាយ, សយំ វា មិច្ឆា បស្សតិ, មិច្ឆាទស្សនមត្តំ វា ឯសាតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. សា អយោនិសោ អភិនិវេសលក្ខណា, បរាមាសរសា, មិច្ឆាភិនិវេសបច្ចុបដ្ឋានា, អរិយានំ អទស្សនកាមតាទិបទដ្ឋានា, បរមំ វជ្ជន្តិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៨២. ឧទ្ធតភាវោ ឧទ្ធច្ចំ. តំ អវូបសមលក្ខណំ វាតាភិឃាតចលជលំ វិយ, អនវដ្ឋានរសំ វាតាភិឃាតចលធជបដាកា វិយ, ភន្តត្តបច្ចុបដ្ឋានំ បាសាណាភិឃាតសមុទ្ធតភស្មំ វិយ, ចេតសោ អវូបសមេ អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ, ចិត្តវិក្ខេបោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសា កុសលេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. អកុសលភាវោយេវ ហិ អកុសលភាវេន ច លាមកត្តំ ឯតេសំ តេហិ វិសេសោ.

៤៨៣. ឥតិ ឥមេ សត្តរស សង្ខារា បឋមេន អកុសលវិញ្ញាណេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពា. យថា ច បឋមេន, ឯវំ ទុតិយេនាបិ. សសង្ខារតា បនេត្ថ ថិនមិទ្ធស្ស ច អនិយតតា វិសេសោ.

តត្ថ ថិននតា ថិនំ. មិទ្ធនតា មិទ្ធំ. អនុស្សាហសំហននតា អសត្តិវិឃាតោ ចាតិ អត្ថោ. ថិនញ្ច មិទ្ធញ្ច ថិនមិទ្ធំ. តត្ថ ថិនំ អនុស្សាហលក្ខណំ, វីរិយវិនោទនរសំ, សំសីទនបច្ចុបដ្ឋានំ. មិទ្ធំ អកម្មញ្ញតាលក្ខណំ, ឱនហនរសំ, លីនតាបច្ចុបដ្ឋានំ, បចលាយិកានិទ្ទាបច្ចុបដ្ឋានំ វា. ឧភយម្បិ អរតិវិជម្ភិកាទីសុ អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ.

តតិយេន បឋមេ វុត្តេសុ ឋបេត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អវសេសា វេទិតព្ពា. មានោ បនេត្ថ អនិយតោ ហោតិ. អយំ វិសេសោ, សោ ឧណ្ណតិលក្ខណោ, សម្បគ្គហរសោ, កេតុកម្យតាបច្ចុបដ្ឋានោ, ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តលោភបទដ្ឋានោ, ឧម្មាទោ វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

ចតុត្ថេន ទុតិយេ វុត្តេសុ ឋបេត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អវសេសា វេទិតព្ពា. ឯត្ថាបិ ច មានោ អនិយតេសុ ហោតិយេវ. បឋមេ វុត្តេសុ បន ឋបេត្វា បីតិំ អវសេសា បញ្ចមេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តិ. យថា ច បញ្ចមេន, ឯវំ ឆដ្ឋេនាបិ. សសង្ខារតា បនេត្ថ ថិនមិទ្ធស្ស ច អនិយតភាវោ វិសេសោ. សត្តមេន បញ្ចមេ វុត្តេសុ ឋបេត្វា ទិដ្ឋិំ អវសេសា វេទិតព្ពា. មានោ បនេត្ថ អនិយតោ ហោតិ. អដ្ឋមេន ឆដ្ឋេ វុត្តេសុ ឋបេត្វា ទិដ្ឋិំ អវសេសា វេទិតព្ពា. ឯត្ថាបិ ច មានោ អនិយតេសុ ហោតិយេវាតិ.

៤៨៤. ទោសមូលេសុ បន ទ្វីសុ បឋមសម្បយុត្តា តាវ និយតា សរូបេន អាគតា ឯកាទស, យេវាបនកា ចត្តារោ, អនិយតា តយោតិ អដ្ឋារស. តត្ថ ផស្សោ, ចេតនា, វិតក្កោ, វិចារោ, វីរិយំ, ជីវិតំ, សមាធិ, អហិរិកំ, អនោប្បត្តំ, ទោសោ, មោហោតិ ឥមេ សរូបេន អាគតា ឯកាទស (ធ. ស. ៤១៣; ធ. ស. អដ្ឋ. ៤១៣). ឆន្ទោ, អធិមោក្ខោ, ឧទ្ធច្ចំ, មនសិការោតិ ឥមេ យេវាបនកា ចត្តារោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤១៣). ឥស្សា, មច្ឆរិយំ, កុក្កុច្ចន្តិ ឥមេ អនិយតា តយោ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤១៣).

៤៨៥. តត្ថ ទុស្សន្តិ តេន, សយំ វា ទុស្សតិ, ទុស្សនមត្តមេវ វា តន្តិ ទោសោ. សោ ចណ្ឌិក្កលក្ខណោ បហដាសីវិសោ វិយ, វិសប្បនរសោ វិសនិបាតោ វិយ, អត្តនោ និស្សយទហនរសោ វា ទាវគ្គិ វិយ. ទូសនបច្ចុបដ្ឋានោ លទ្ធោកាសោ វិយ សបត្តោ, អាឃាតវត្ថុបទដ្ឋានោ, វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

៤៨៦. ឥស្សាយនា ឥស្សា. សា បរសម្បត្តីនំ ឧសូយនលក្ខណា. តត្ថេវ អនភិរតិរសា, តតោ វិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា, បរសម្បត្តិបទដ្ឋានា, សំយោជនន្តិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៨៧. មច្ឆរភាវោ មច្ឆរិយំ. តំ លទ្ធានំ វា លភិតព្ពានំ វា អត្តនោ សម្បត្តីនំ និគូហនលក្ខណំ, តាសំយេវ បរេហិ សាធារណភាវអក្ខមនរសំ, សង្កោចនបច្ចុបដ្ឋានំ, កដុកញ្ចុកតាបច្ចុបដ្ឋានំ វា, អត្តសម្បត្តិបទដ្ឋានំ, ចេតសោ វិរូបភាវោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៨៨. កុច្ឆិតំ កតំ កុកតំ. តស្ស ភាវោ កុក្កុច្ចំ. តំ បច្ឆានុតាបលក្ខណំ, កតាកតានុសោចនរសំ, វិប្បដិសារបច្ចុបដ្ឋានំ, កតាកតបទដ្ឋានំ, ទាសព្យមិវ ទដ្ឋព្ពំ. សេសា វុត្តប្បការាយេវាតិ.

ឥតិ ឥមេ អដ្ឋារស សង្ខារា បឋមេន ទោសមូលេន សម្បយោគំ គច្ឆន្តីតិ វេទិតព្ពា. យថា ច បឋមេន, ឯវំ ទុតិយេនាបិ. សសង្ខារតា បន អនិយតេសុ ច ថិនមិទ្ធសម្ភវោវ វិសេសោ.

៤៨៩. មោហមូលេសុ ទ្វីសុ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេន តាវ ផស្សោ, ចេតនា, វិតក្កោ, វិចារោ, វីរិយំ, ជីវិតំ, ចិត្តដ្ឋិតិ, អហិរិកំ, អនោត្តប្បំ, មោហោ, វិចិកិច្ឆាតិ សរូបេន អាគតា ឯកាទស (ធ. ស. ៤២២; ធ. ស. អដ្ឋ. ៤២២), ឧទ្ធច្ចំ, មនសិការោតិ យេវាបនកា ទ្វេ ចាតិ តេរស.

៤៩០. តត្ថ ចិត្តដ្ឋិតីតិ បវត្តិដ្ឋិតិមត្តោ ទុព្ពលោ សមាធិ. វិគតា ចិកិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆា. សា សំសយលក្ខណា, កម្បនរសា, អនិច្ឆយបច្ចុបដ្ឋានា, អនេកំសគាហបច្ចុបដ្ឋានា វា, វិចិកិច្ឆាយំ អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានា, បដិបត្តិអន្តរាយករាតិ ទដ្ឋព្ពា. សេសា វុត្តប្បការាយេវ.

ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តេន វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេ វុត្តេសុ ឋបេត្វា វិចិកិច្ឆំ សេសា ទ្វាទស. វិចិកិច្ឆាយ អភាវេន បនេត្ថ អធិមោក្ខោ ឧប្បជ្ជតិ. តេន សទ្ធិំ តេរសេវ, អធិមោក្ខសព្ភាវតោ ច ពលវតរោ សមាធិ ហោតិ. យញ្ចេត្ថ ឧទ្ធច្ចំ, តំ សរូបេនេវ អាគតំ. អធិមោក្ខមនសិការា យេវាបនកវសេនាតិ ឯវំ អកុសលសង្ខារា វេទិតព្ពា.

៤៩១. អព្យាកតេសុ វិបាកាព្យាកតា តាវ អហេតុកសហេតុកភេទតោ ទុវិធា. តេសុ អហេតុកវិបាកវិញ្ញាណសម្បយុត្តា អហេតុកា. តត្ថ កុសលាកុសលវិបាកចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តាវ ផស្សោ, ចេតនា, ជីវិតំ, ចិត្តដ្ឋិតីតិ សរូបេន អាគតា ចត្តារោ (ធ. ស. ៤៣១; ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៣១), យេវាបនកោ មនសិការោយេវាតិ បញ្ច. សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណសម្បយុត្តាបិ ឯតេយេវ. ឧភយវិបាកមនោធាតុយា ឯតេ ចេវ វិតក្កវិចារាធិមោក្ខា ចាតិ អដ្ឋ, តថា តិវិធាយបិ អហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយា. យា បនេត្ថ សោមនស្សសហគតា, តាយ សទ្ធិំ បីតិ អធិកា ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

សហេតុកវិបាកវិញ្ញាណសម្បយុត្តា បន សហេតុកា. តេសុ អដ្ឋកាមាវចរវិបាកសម្បយុត្តា តាវ អដ្ឋហិ កាមាវចរកុសលេហិ សម្បយុត្តសង្ខារសទិសាយេវ. យា បន តា អនិយតេសុ ករុណាមុទិតា, តា សត្តារម្មណត្តា វិបាកេសុ ន សន្តិ. ឯកន្តបរិត្តារម្មណា ហិ កាមាវចរវិបាកា. ន កេវលញ្ច ករុណាមុទិតា, វិរតិយោបិ វិបាកេសុ ន សន្តិ. ‘‘បញ្ច សិក្ខាបទា កុសលាយេវា’’តិ ហិ វុត្តំ.

រូបាវចរារូបាវចរលោកុត្តរវិបាកវិញ្ញាណសម្បយុត្តា បន តេសំ កុសលវិញ្ញាណសម្បយុត្តសង្ខារេហិ សទិសា ឯវ.

៤៩២. កិរិយាព្យាកតាបិ អហេតុកសហេតុកភេទតោ ទុវិធា. តេសុ អហេតុកកិរិយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា អហេតុកា. តេ ច កុសលវិបាកមនោធាតុអហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយយុត្តេហិ សមានា. មនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយេ បន វីរិយំ អធិកំ. វីរិយសព្ភាវតោ ពលប្បត្តោ សមាធិ ហោតិ. អយមេត្ថ វិសេសោ.

សហេតុកកិរិយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា បន សហេតុកា. តេសុ អដ្ឋកាមាវចរកិរិយវិញ្ញាណសម្បយុត្តា តាវ ឋបេត្វា វិរតិយោ អដ្ឋហិ កាមាវចរកុសលេហិ សម្បយុត្តសង្ខារសទិសា. រូបាវចរារូបាវចរកិរិយសម្បយុត្តា បន សព្ពាការេនបិ តេសំ កុសលវិញ្ញាណសម្បយុត្តសទិសាយេវាតិ ឯវំ អព្យាកតាបិ សង្ខារា វេទិតព្ពាតិ.

ឥទំ សង្ខារក្ខន្ធេ វិត្ថារកថាមុខំ.

ឥទំ តាវ អភិធម្មេ បទភាជនីយនយេន ខន្ធេសុ វិត្ថារកថាមុខំ.