១៤. ខន្ធនិទ្ទេសោ

បញ្ញាកថា

៤២១. ឥទានិ យស្មា ឯវំ អភិញ្ញាវសេន អធិគតានិសំសាយ ថិរតរាយ សមាធិភាវនាយ សមន្នាគតេន ភិក្ខុនា សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយន្តិ ឯត្ថ ចិត្តសីសេន និទ្ទិដ្ឋោ សមាធិ សព្ពាការេន ភាវិតោ ហោតិ.

តទនន្តរា បន បញ្ញា ភាវេតព្ពា. សា ច អតិសង្ខេបទេសិតត្តា វិញ្ញាតុម្បិ តាវ ន សុករា, បគេវ ភាវេតុំ. តស្មា តស្សា វិត្ថារំ ភាវនានយញ្ច ទស្សេតុំ ឥទំ បញ្ហាកម្មំ ហោតិ.

កា បញ្ញា, កេនដ្ឋេន បញ្ញា, កានស្សា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានិ, កតិវិធា បញ្ញា, កថំ ភាវេតព្ពា, បញ្ញាភាវនាយ កោ អានិសំសោតិ?

៤២២. តត្រិទំ វិស្សជ្ជនំ, កា បញ្ញាតិ បញ្ញា ពហុវិធា នានប្បការា. តំ សព្ពំ វិភាវយិតុំ អារព្ភមានំ វិស្សជ្ជនំ អធិប្បេតញ្ចេវ អត្ថំ ន សាធេយ្យ, ឧត្តរិ ច វិក្ខេបាយ សំវត្តេយ្យ, តស្មា ឥធ អធិប្បេតមេវ សន្ធាយ វទាម. កុសលចិត្តសម្បយុត្តំ វិបស្សនាញាណំ បញ្ញា.

៤២៣. កេនដ្ឋេន បញ្ញាតិ បជាននដ្ឋេន បញ្ញា. កិមិទំ បជាននំ នាម? សញ្ជាននវិជាននាការវិសិដ្ឋំ នានប្បការតោ ជាននំ. សញ្ញាវិញ្ញាណបញ្ញានំ ហិ សមានេបិ ជាននភាវេ, សញ្ញា ‘‘នីលំ បីតក’’ន្តិ អារម្មណសញ្ជាននមត្តមេវ ហោតិ. ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’’តិ លក្ខណបដិវេធំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. វិញ្ញាណំ ‘‘នីលំ បីតក’’ន្តិ អារម្មណញ្ច ជានាតិ, លក្ខណបដិវេធញ្ច បាបេតិ. ឧស្សក្កិត្វា បន មគ្គបាតុភាវំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ. បញ្ញា វុត្តនយវសេន អារម្មណញ្ច ជានាតិ, លក្ខណបដិវេធញ្ច បាបេតិ, ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបាតុភាវញ្ច បាបេតិ.

យថា ហិ ហេរញ្ញិកផលកេ ឋបិតំ កហាបណរាសិំ ឯកោ អជាតពុទ្ធិទារកោ, ឯកោ គាមិកបុរិសោ, ឯកោ ហេរញ្ញិកោតិ តីសុ ជនេសុ បស្សមានេសុ អជាតពុទ្ធិទារកោ កហាបណានំ ចិត្តវិចិត្តទីឃចតុរស្សបរិមណ្ឌលភាវមត្តមេវ ជានាតិ, ‘‘ឥទំ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ រតនសម្មត’’ន្តិ ន ជានាតិ. គាមិកបុរិសោ ចិត្តវិចិត្តាទិភាវំ ជានាតិ, ‘‘ឥទំ មនុស្សានំ ឧបភោគបរិភោគំ រតនសម្មត’’ន្តិ ច. ‘‘អយំ ឆេកោ, អយំ កូដោ, អយំ អទ្ធសារោ’’តិ ឥមំ បន វិភាគំ ន ជានាតិ. ហេរញ្ញិកោ សព្ពេបិ តេ បការេ ជានាតិ, ជានន្តោ ច កហាបណំ ឱលោកេត្វាបិ ជានាតិ, អាកោដិតស្ស សទ្ទំ សុត្វាបិ, គន្ធំ ឃាយិត្វាបិ, រសំ សាយិត្វាបិ, ហត្ថេន ធារយិត្វាបិ, អសុកស្មិំ នាម គាមេ វា និគមេ វា នគរេ វា បព្ពតេ វា នទីតីរេ វា កតោតិបិ, អសុកាចរិយេន កតោតិបិ ជានាតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

សញ្ញា ហិ អជាតពុទ្ធិនោ ទារកស្ស កហាបណទស្សនំ វិយ ហោតិ, នីលាទិវសេន អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានាការមត្តគហណតោ. វិញ្ញាណំ គាមិកស្ស បុរិសស្ស កហាបណទស្សនមិវ ហោតិ, នីលាទិវសេន អារម្មណាការគហណតោ, ឧទ្ធំបិ ច លក្ខណបដិវេធសម្បាបនតោ. បញ្ញា ហេរញ្ញិកស្ស កហាបណទស្សនមិវ ហោតិ, នីលាទិវសេន អារម្មណាការំ គហេត្វា, លក្ខណបដិវេធញ្ច បាបេត្វា, តតោ ឧទ្ធម្បិ មគ្គបាតុភាវបាបនតោ. តស្មា យទេតំ សញ្ជាននវិជាននាការវិសិដ្ឋំ នានប្បការតោ ជាននំ. ឥទំ បជាននន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ សន្ធាយ ហិ ឯតំ វុត្តំ ‘‘បជាននដ្ឋេន បញ្ញា’’តិ.

សា បនេសា យត្ថ សញ្ញាវិញ្ញាណានិ, ន តត្ថ ឯកំសេន ហោតិ. យទា បន ហោតិ, តទា អវិនិព្ភុត្តា តេហិ ធម្មេហិ ‘‘អយំ សញ្ញា, ឥទំ វិញ្ញាណំ, អយំ បញ្ញា’’តិ វិនិព្ភុជ្ជិត្វា អលព្ភនេយ្យនានត្តា សុខុមា ទុទ្ទសា. តេនាហ អាយស្មា នាគសេនោ ‘‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កត’’ន្តិ. កិំ, ភន្តេ, នាគសេន ភគវតា ទុក្ករំ កតន្តិ? ‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតំ យំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ បវត្តមានានំ វវត្ថានំ អក្ខាតំ អយំ ផស្សោ, អយំ វេទនា, អយំ សញ្ញា, អយំ ចេតនា, ឥទំ ចិត្ត’’’ន្តិ (មិ. ប. ២.៧.១៦).

៤២៤. កានស្សា លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានីតិ ឯត្ថ បន ធម្មសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា, ធម្មានំ សភាវបដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសនរសា, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា. ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ ជានាតិ បស្សតី’’តិ (អ. និ. ១០.២) វចនតោ បន សមាធិ តស្សា បទដ្ឋានំ.

បញ្ញាបភេទកថា

៤២៥. កតិវិធា បញ្ញាតិ ធម្មសភាវបដិវេធលក្ខណេន តាវ ឯកវិធា. លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធា. តថា សាសវានាសវាទិវសេន, នាមរូបវវត្ថាបនវសេន, សោមនស្សុបេក្ខាសហគតវសេន, ទស្សនភាវនាភូមិវសេន ច. តិវិធា ចិន្តាសុតភាវនាមយវសេន. តថា បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណារម្មណវសេន, អាយាបាយឧបាយកោសល្លវសេន, អជ្ឈត្តាភិនិវេសាទិវសេន ច. ចតុព្ពិធា ចតូសុ សច្ចេសុ ញាណវសេន ចតុបដិសម្ភិទាវសេន ចាតិ.

៤២៦. តត្ថ ឯកវិធកោដ្ឋាសោ ឧត្តានត្ថោយេវ. ទុវិធកោដ្ឋាសេ លោកិយមគ្គសម្បយុត្តា លោកិយា. លោកុត្តរមគ្គសម្បយុត្តា លោកុត្តរាតិ ឯវំ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធា.

ទុតិយទុកេ អាសវានំ អារម្មណភូតា សាសវា. តេសំ អនារម្មណា អនាសវា. អត្ថតោ បនេសា លោកិយលោកុត្តរាវ ហោតិ. អាសវសម្បយុត្តា សាសវា. អាសវវិប្បយុត្តា អនាសវាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ សាសវានាសវាទិវសេន ទុវិធា.

តតិយទុកេ យា វិបស្សនំ អារភិតុកាមស្ស ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ វវត្ថាបនេ បញ្ញា, អយំ នាមវវត្ថាបនបញ្ញា. យា រូបក្ខន្ធស្ស វវត្ថាបនេ បញ្ញា, អយំ រូបវវត្ថាបនបញ្ញាតិ ឯវំ នាមរូបវវត្ថាបនវសេន ទុវិធា.

ចតុត្ថទុកេ ទ្វីសុ កាមាវចរកុសលចិត្តេសុ សោឡសសុ ច បញ្ចកនយេន ចតុក្កជ្ឈានិកេសុ មគ្គចិត្តេសុ បញ្ញា សោមនស្សសហគតា. ទ្វីសុ កាមាវចរកុសលចិត្តេសុ ចតូសុ ច បញ្ចមជ្ឈានិកេសុ មគ្គចិត្តេសុ បញ្ញា ឧបេក្ខាសហគតាតិ ឯវំ សោមនស្សុបេក្ខាសហគតវសេន ទុវិធា.

បញ្ចមទុកេ បឋមមគ្គបញ្ញា ទស្សនភូមិ. អវសេសមគ្គត្តយបញ្ញា ភាវនាភូមីតិ ឯវំ ទស្សនភាវនាភូមិវសេន ទុវិធា.

៤២៧. តិកេសុ បឋមត្តិកេ បរតោ អស្សុត្វា បដិលទ្ធបញ្ញា អត្តនោ ចិន្តាវសេន និប្ផន្នត្តា ចិន្តាមយា. បរតោ សុត្វា បដិលទ្ធបញ្ញា សុតវសេន និប្ផន្នត្តា សុតមយា. យថា តថា វា ភាវនាវសេន និប្ផន្នា អប្បនាប្បត្តា បញ្ញា ភាវនាមយា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តត្ថ កតមា ចិន្តាមយា បញ្ញា? យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា សិប្បាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា វិជ្ជាដ្ឋានេសុ កម្មស្សកតំ វា សច្ចានុលោមិកំ វា រូបំ អនិច្ចន្តិ វា វេទនា…បេ… សញ្ញា… សង្ខារា… វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា, យំ ឯវរូបិំ អនុលោមិកំ ខន្តិំ ទិដ្ឋិំ រុចិំ មុតិំ បេក្ខំ ធម្មនិជ្ឈានខន្តិំ បរតោ អស្សុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ ចិន្តាមយា បញ្ញា…បេ… សុត្វា បដិលភតិ, អយំ វុច្ចតិ សុតមយា បញ្ញា. សព្ពាបិ សមាបន្នស្ស បញ្ញា ភាវនាមយា បញ្ញា’’តិ (វិភ. ៧៦៨).

ឯវំ ចិន្តាសុតភាវនាមយវសេន តិវិធា.

ទុតិយត្តិកេ កាមាវចរធម្មេ អារព្ភ បវត្តា បញ្ញា បរិត្តារម្មណា. រូបាវចរារូបាវចរេ អារព្ភ បវត្តា មហគ្គតារម្មណា. សា លោកិយវិបស្សនា. និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តា អប្បមាណារម្មណា. សា លោកុត្តរវិបស្សនាតិ ឯវំ បរិត្តមហគ្គតាប្បមាណារម្មណវសេន តិវិធា.

តតិយត្តិកេ អាយោ នាម វុទ្ធិ, សា ទុវិធា អនត្ថហានិតោ អត្ថុប្បត្តិតោ ច. តត្ថ កោសល្លំ អាយកោសល្លំ. យថាហ –

‘‘តត្ថ កតមំ អាយកោសល្លំ? ឥមេ មេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ អកុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច អកុសលា ធម្មា បហីយន្តិ, ឥមេ វា បនិមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បន្នា ច កុសលា ធម្មា ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា សំវត្តន្តីតិ, យា តត្ថ បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ, ឥទំ វុច្ចតិ អាយកោសល្ល’’ន្តិ (វិភ. ៧៧១).

អបាយោតិ បន អវុទ្ធិ, សាបិ ទុវិធា អត្ថហានិតោ ច អនត្ថុប្បត្តិតោ ច. តត្ថ កោសល្លំ អបាយកោសល្លំ. យថាហ ‘‘តត្ថ កតមំ អបាយកោសល្លំ? ឥមេ ធម្មេ មនសិករោតោ អនុប្បន្នា ចេវ កុសលា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទិ (វិភ. ៧៧១).

សព្ពត្ថ បន តេសំ តេសំ ធម្មានំ ឧបាយេសុ និព្ពត្តិការណេសុ តំខណប្បវត្តំ ឋានុប្បត្តិកំ កោសល្លំ ឧបាយកោសល្លំ នាម. យថាហ – ‘‘សព្ពាបិ តត្រុបាយា បញ្ញា ឧបាយកោសល្ល’’ន្តិ (វិភ. ៧៧១). ឯវំ អាយាបាយឧបាយកោសល្លវសេន តិវិធា.

ចតុត្ថត្តិកេ អត្តនោ ខន្ធេ គហេត្វា អារទ្ធា វិបស្សនា បញ្ញា អជ្ឈត្តាភិនិវេសា. បរស្ស ខន្ធេ ពាហិរំ វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបំ គហេត្វា អារទ្ធា ពហិទ្ធាភិនិវេសា. ឧភយំ គហេត្វា អារទ្ធា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភិនិវេសាតិ ឯវំ អជ្ឈត្តាភិនិវេសាទិវសេន តិវិធា.

៤២៨. ចតុក្កេសុ បឋមចតុក្កេ ទុក្ខសច្ចំ អារព្ភ បវត្តំ ញាណំ ទុក្ខេ ញាណំ. ទុក្ខសមុទយំ អារព្ភ បវត្តំ ញាណំ ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ. ទុក្ខនិរោធំ អារព្ភ បវត្តំ ញាណំ ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ. ទុក្ខនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ អារព្ភ បវត្តំ ញាណំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណន្តិ ឯវំ ចតូសុ សច្ចេសុ ញាណវសេន ចតុព្ពិធា.

ទុតិយចតុក្កេ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា នាម អត្ថាទីសុ បភេទគតានិ ចត្តារិ ញាណានិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អត្ថេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. ធម្មេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. តត្រធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. ញាណេសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨).

តត្ថ អត្ថោតិ សង្ខេបតោ ហេតុផលស្សេតំ អធិវចនំ. ហេតុផលំ ហិ យស្មា ហេតុអនុសារេន អរិយតិ អធិគមិយតិ សម្បាបុណិយតិ, តស្មា អត្ថោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យំ កិញ្ចិ បច្ចយសម្ភូតំ, និព្ពានំ, ភាសិតត្ថោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អត្ថោតិ វេទិតព្ពា. តំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. ធម្មោតិបិ សង្ខេបតោ បច្ចយស្សេតំ អធិវចនំ. បច្ចយោ ហិ យស្មា តំ តំ ទហតិ បវត្តេតិ វា សម្បាបុណិតុំ វា ទេតិ, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ. បភេទតោ បន យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តកោ ហេតុ, អរិយមគ្គោ, ភាសិតំ, កុសលំ, អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មោតិ វេទិតព្ពា. តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា.

អយមេវ ហិ អត្ថោ អភិធម្មេ –

‘‘ទុក្ខេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. យេ ធម្មា ជាតា ភូតា សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា. ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. យម្ហា ធម្មា តេ ធម្មា ជាតា ភូតា សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា, តេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. ជរាមរណេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. ជរាមរណសមុទយេ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា…បេ… សង្ខារនិរោធេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា. សង្ខារនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ…បេ… វេទល្លំ. អយំ វុច្ចតិ ធម្មបដិសម្ភិទា. សោ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ ‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’តិ. អយំ វុច្ចតិ អត្ថបដិសម្ភិទា. កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ…បេ… ឥមេ ធម្មា កុសលា. ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា. តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថបដិសម្ភិទា’’តិអាទិនា (វិភ. ៧១៩ អាទយោ) នយេន វិភជិត្វា ទស្សិតោ.

តត្រធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណន្តិ តស្មិំ អត្ថេ ច ធម្មេ ច យា សភាវនិរុត្តិ អព្យភិចារី វោហារោ. តទភិលាបេ តស្ស ភាសនេ ឧទីរណេ តំ ភាសិតំ លបិតំ ឧទីរិតំ សុត្វាវ អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ ន សភាវនិរុត្តីតិ ឯវំ តស្សា ធម្មនិរុត្តិសញ្ញិតាយ សភាវនិរុត្តិយា មាគធិកាយ សព្ពសត្តានំ មូលភាសាយ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិបដិសម្ភិទា. និរុត្តិបដិសម្ភិទាប្បត្តោ ហិ ផស្សោ វេទនាតិ ឯវមាទិវចនំ សុត្វាវ អយំ សភាវនិរុត្តីតិ ជានាតិ. ផស្សា វេទនោតិ ឯវមាទិកំ បន អយំ ន សភាវនិរុត្តីតិ.

ញាណេសុ ញាណន្តិ សព្ពត្ថ ញាណមារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស ញាណារម្មណំ ញាណំ, យថាវុត្តេសុ វា តេសុ ញាណេសុ សគោចរកិច្ចាទិវសេន វិត្ថារតោ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទាតិ អត្ថោ.

៤២៩. ចតស្សោបិ ចេតា បដិសម្ភិទា ទ្វីសុ ឋានេសុ បភេទំ គច្ឆន្តិ សេក្ខភូមិយញ្ច អសេក្ខភូមិយញ្ច.

តត្ថ អគ្គសាវកានំ មហាសាវកានញ្ច អសេក្ខភូមិយំ បភេទគតា. អានន្ទត្ថេរចិត្តគហបតិធម្មិកឧបាសកឧបាលិគហបតិខុជ្ជុត្តរាឧបាសិកាទីនំ សេក្ខភូមិយំ. ឯវំ ទ្វីសុ ភូមីសុ បភេទំ គច្ឆន្តិយោបិ ចេតា អធិគមេន បរិយត្តិយា សវនេន បរិបុច្ឆាយ បុព្ពយោគេន ចាតិ ឥមេហិ បញ្ចហាការេហិ វិសទា ហោន្តិ.

តត្ថ អធិគមោ នាម អរហត្តប្បត្តិ. បរិយត្តិ នាម ពុទ្ធវចនស្ស បរិយាបុណនំ. សវនំ នាម សក្កច្ចំ អត្ថិំ កត្វា ធម្មស្សវនំ. បរិបុច្ឆា នាម បាឡិអដ្ឋកថាទីសុ គណ្ឋិបទអត្ថបទវិនិច្ឆយកថា, បុព្ពយោគោ នាម បុព្ពពុទ្ធានំ សាសនេ គតបច្ចាគតិកភាវេន យាវ អនុលោមំ គោត្រភុសមីបំ, តាវ វិបស្សនានុយោគោ.

អបរេ អាហុ –

‘‘បុព្ពយោគោ ពាហុសច្ចំ, ទេសភាសា ច អាគមោ;

បរិបុច្ឆា អធិគមោ, គរុសន្និស្សយោ តថា;

មិត្តសម្បត្តិ ចេវាតិ, បដិសម្ភិទបច្ចយា’’តិ.

តត្ថ បុព្ពយោគោ វុត្តនយោវ. ពាហុសច្ចំ នាម តេសុ តេសុ សត្ថេសុ ច សិប្បាយតនេសុ ច កុសលតា. ទេសភាសា នាម ឯកសតវោហារកុសលតា. វិសេសេន បន មាគធិកេ កោសល្លំ. អាគមោ នាម អន្តមសោ ឱបម្មវគ្គមត្តស្សបិ ពុទ្ធវចនស្ស បរិយាបុណនំ. បរិបុច្ឆា នាម ឯកគាថាយបិ អត្ថវិនិច្ឆយបុច្ឆនំ. អធិគមោ នាម សោតាបន្នតា វា…បេ… អរហត្តំ វា. គរុសន្និស្សយោ នាម សុតបដិភានពហុលានំ គរូនំ សន្តិកេ វាសោ. មិត្តសម្បត្តិ នាម តថារូបានំយេវ មិត្តានំ បដិលាភោតិ.

តត្ថ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច បុព្ពយោគញ្ចេវ អធិគមញ្ច និស្សាយ បដិសម្ភិទា បាបុណន្តិ. សាវកា សព្ពានិបិ ឯតានិ ការណានិ. បដិសម្ភិទាប្បត្តិយា ច បាដិយេក្កោ កម្មដ្ឋានភាវនានុយោគោ នាម នត្ថិ. សេក្ខានំ បន សេក្ខផលវិមោក្ខន្តិកា. អសេក្ខានំ អសេក្ខផលវិមោក្ខន្តិកាវ បដិសម្ភិទាប្បត្តិ ហោតិ. តថាគតានំ ហិ ទសពលានិ វិយ អរិយានំ អរិយផលេនេវ បដិសម្ភិទា ឥជ្ឈន្តីតិ ឥមា បដិសម្ភិទា សន្ធាយ វុត្តំ ចតុបដិសម្ភិទាវសេន ចតុព្ពិធាតិ.

បញ្ញាភូមិ-មូល-សរីរវវត្ថានំ

៤៣០. កថំ ភាវេតព្ពាតិ ឯត្ថ បន យស្មា ឥមាយ បញ្ញាយ ខន្ធាយតនធាតុឥន្ទ្រិយសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទា ធម្មា ភូមិ. សីលវិសុទ្ធិ ចេវ ចិត្តវិសុទ្ធិ ចាតិ ឥមា ទ្វេ វិសុទ្ធិយោ មូលំ. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ, កង្ខាវិតរណវិសុទ្ធិ, មគ្គាមគ្គញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ, ញាណទស្សនវិសុទ្ធីតិ ឥមា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ សរីរំ. តស្មា តេសុ ភូមិភូតេសុ ធម្មេសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេន ញាណបរិចយំ កត្វា មូលភូតា ទ្វេ វិសុទ្ធិយោ សម្បាទេត្វា សរីរភូតា បញ្ច វិសុទ្ធិយោ សម្បាទេន្តេន ភាវេតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ.

៤៣១. អយំ បន វិត្ថារោ, យំ តាវ វុត្តំ ‘‘ខន្ធាយតនធាតុឥន្ទ្រិយសច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិភេទា ធម្មា ភូមី’’តិ, ឯត្ថ ខន្ធាតិ បញ្ច ខន្ធា រូបក្ខន្ធោ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ.

រូបក្ខន្ធកថា

៤៣២. តត្ថ យំ កិញ្ចិ សីតាទីហិ រុប្បនលក្ខណំ ធម្មជាតំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា រូបក្ខន្ធោតិ វេទិតព្ពំ.

តទេតំ រុប្បនលក្ខណេន ឯកវិធម្បិ ភូតោបាទាយភេទតោ ទុវិធំ.

តត្ថ ភូតរូបំ ចតុព្ពិធំ – បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតូតិ. តាសំ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានានិ ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានិ. បទដ្ឋានតោ បន តា សព្ពាបិ អវសេសធាតុត្តយបទដ្ឋានា.

ឧបាទារូបំ ចតុវីសតិវិធំ – ចក្ខុ, សោតំ, ឃានំ, ជិវ្ហា, កាយោ, រូបំ, សទ្ទោ, គន្ធោ, រសោ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយំ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ, ហទយវត្ថុ, កាយវិញ្ញត្តិ, វចីវិញ្ញត្តិ, អាកាសធាតុ, រូបស្ស លហុតា, រូបស្ស មុទុតា, រូបស្ស កម្មញ្ញតា, រូបស្ស ឧបចយោ, រូបស្ស សន្តតិ, រូបស្ស ជរតា, រូបស្ស អនិច្ចតា, កពឡីការោ អាហារោតិ.

៤៣៣. តត្ថ រូបាភិឃាតារហតប្បសាទលក្ខណំ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា ចក្ខុ, រូបេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

សទ្ទាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណំ, សោតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា សោតំ, សទ្ទេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, សោតវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, សោតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

គន្ធាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណំ, ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា ឃានំ, គន្ធេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ឃានវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

រសាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណា, សាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណា វា ជិវ្ហា, រសេសុ អាវិញ្ឆនរសា, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានា.

ផោដ្ឋព្ពាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណោ, ផុសិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណោ វា កាយោ, ផោដ្ឋព្ពេសុ អាវិញ្ឆនរសោ, កាយវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, ផុសិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានោ.

៤៣៤. កេចិ បន ‘‘តេជាធិកានំ ភូតានំ បសាទោ ចក្ខុ, វាយុបថវីអាបាធិកានំ ភូតានំ បសាទា សោតឃានជិវ្ហា, កាយោ សព្ពេសម្បី’’តិ វទន្តិ. អបរេ ‘‘តេជាធិកានំ បសាទោ ចក្ខុ, វិវរវាយុអាបបថវាធិកានំ សោតឃានជិវ្ហាកាយា’’តិ វទន្តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘សុត្តំ អាហរថា’’តិ. អទ្ធា សុត្តមេវ ន ទក្ខិស្សន្តិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘តេជាទីនំ គុណេហិ រូបាទីហិ អនុគយ្ហភាវតោ’’តិ ការណំ ទស្សេន្តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘កោ បនេវមាហរូបាទយោ តេជាទីនំ គុណា’តិ. អវិនិព្ភោគវុត្តីសុ ហិ ភូតេសុ អយំ ឥមស្ស គុណោ អយំ ឥមស្ស គុណោតិ ន លព្ភា វត្តុ’’ន្តិ. អថាបិ វទេយ្យុំ ‘‘យថា តេសុ តេសុ សម្ភារេសុ តស្ស តស្ស ភូតស្ស អធិកតាយ បថវីអាទីនំ សន្ធារណាទីនិ កិច្ចានិ ឥច្ឆថ, ឯវំ តេជាទិអធិកេសុ សម្ភារេសុ រូបាទីនំ អធិកភាវទស្សនតោ ឥច្ឆិតព្ពមេតំ រូបាទយោ តេសំ គុណា’’តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘ឥច្ឆេយ្យាម, យទិ អាបាធិកស្ស អាសវស្ស គន្ធតោ បថវីអធិកេ កប្បាសេ គន្ធោ អធិកតរោ សិយា, តេជាធិកស្ស ច ឧណ្ហោទកស្ស វណ្ណតោ សីតុទកស្ស វណ្ណោ បរិហាយេថ’’. យស្មា បនេតំ ឧភយម្បិ នត្ថិ, តស្មា បហាយេតំ ឯតេសំ និស្សយភូតានំ វិសេសកប្បនំ, ‘‘យថា អវិសេសេបិ ឯកកលាបេ ភូតានំ រូបរសាទយោ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសា ហោន្តិ, ឯវំ ចក្ខុបសាទាទយោ អវិជ្ជមានេបិ អញ្ញស្មិំ វិសេសការណេ’’តិ គហេតព្ពមេតំ.

កិំ បន តំ យំ អញ្ញមញ្ញស្ស អសាធារណំ? កម្មមេវ នេសំ វិសេសការណំ. តស្មា កម្មវិសេសតោ ឯតេសំ វិសេសោ, ន ភូតវិសេសតោ. ភូតវិសេសេ ហិ សតិ បសាទោវ ន ឧប្បជ្ជតិ. សមានានញ្ហិ បសាទោ, ន វិសមានានន្តិ បោរាណា.

៤៣៥. ឯវំ កម្មវិសេសតោ វិសេសវន្តេសុ ច ឯតេសុ ចក្ខុសោតានិ អសម្បត្តវិសយគាហកានិ, អត្តនោ និស្សយំ អនល្លីននិស្សយេ ឯវ វិសយេ វិញ្ញាណហេតុត្តា. ឃានជិវ្ហាកាយា សម្បត្តវិសយគាហកា, និស្សយវសេន ចេវ, សយញ្ច, អត្តនោ និស្សយំ អល្លីនេយេវ វិសយេ វិញ្ញាណហេតុត្តា.

៤៣៦. ចក្ខុ ចេត្ថ យទេតំ លោកេ នីលបខុមសមាកិណ្ណកណ្ហសុក្កមណ្ឌលវិចិត្តំ នីលុប្បលទលសន្និភំ ចក្ខូតិ វុច្ចតិ. តស្ស សសម្ភារចក្ខុនោ សេតមណ្ឌលបរិក្ខិត្តស្ស កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិបទេសេ សត្តសុ បិចុបដលេសុ អាសិត្តតេលំ បិចុបដលានិ វិយ សត្ត អក្ខិបដលានិព្យាបេត្វា ធារណន្ហាបនមណ្ឌនពីជនកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតីហិ ខត្តិយកុមារោ វិយ សន្ធារណពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា អនុបាលិយមានំ វណ្ណគន្ធរសាទីហិ បរិវុតំ បមាណតោ ឩកាសិរមត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘យេន ចក្ខុបសាទេន, រូបានិ មនុបស្សតិ;

បរិត្តំ សុខុមំ ឯតំ, ឩកាសិរសមូបម’’ន្តិ.

សសម្ភារសោតពិលស្ស អន្តោ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេធកសណ្ឋានេ បទេសេ សោតំ វុត្តប្បការាហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា អនុបាលិយមានំ វណ្ណាទីហិ បរិវុតំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជបទសណ្ឋានេ បទេសេ ឃានំ យថាវុត្តប្បការុបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារំ ឃានវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

សសម្ភារជិវ្ហាមជ្ឈស្ស ឧបរិ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ ជិវ្ហា យថាវុត្តប្បការុបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារា ជិវ្ហាវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានា តិដ្ឋតិ.

យាវតា បន ឥមស្មិំ កាយេ ឧបាទិណ្ណរូបំ នាម អត្ថិ. សព្ពត្ថ កាយោ កប្បាសបដលេ ស្នេហោ វិយ វុត្តប្បការុបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារោវ ហុត្វា កាយវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានោ តិដ្ឋតិ.

វម្មិកឧទកាកាសគាមសិវថិកសង្ខាតសគោចរនិន្នា វិយ ច អហិសុសុមារបក្ខីកុក្កុរសិង្គាលារូបាទិសគោចរនិន្នាវ ឯតេ ចក្ខាទយោតិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៣៧. តតោ បរេសុ បន រូបាទីសុ ចក្ខុបដិហននលក្ខណំ រូបំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសំ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានំ, ចតុមហាភូតបទដ្ឋានំ. យថា ចេតំ តថា សព្ពានិបិ ឧបាទារូបានិ. យត្ថ បន វិសេសោ អត្ថិ, តត្ថ វក្ខាម. តយិទំ នីលំ បីតកន្តិអាទិវសេន អនេកវិធំ.

សោតបដិហននលក្ខណោ សទ្ទោ, សោតវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោតិអាទិនា នយេន អនេកវិធោ.

ឃានបដិហននលក្ខណោ គន្ធោ, ឃានវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. មូលគន្ធោ សារគន្ធោតិអាទិនា នយេន អនេកវិធោ.

ជិវ្ហាបដិហននលក្ខណោ រសោ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. មូលរសោ ខន្ធរសោតិអាទិនា នយេន អនេកវិធោ.

៤៣៨. ឥត្ថិភាវលក្ខណំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ឥត្ថីតិ បកាសនរសំ, ឥត្ថិលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. បុរិសភាវលក្ខណំ បុរិសិន្ទ្រិយំ, បុរិសោតិ បកាសនរសំ, បុរិសលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. តទុភយម្បិ កាយប្បសាទោ វិយ សកលសរីរំ ព្យាបកមេវ, ន ច កាយបសាទេន ឋិតោកាសេ ឋិតន្តិ វា អដ្ឋិតោកាសេ ឋិតន្តិ វាតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, រូបរសាទយោ វិយ អញ្ញមញ្ញំ សង្ករោ នត្ថិ.

៤៣៩. សហជរូបានុបាលនលក្ខណំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តេសំ បវត្តនរសំ, តេសញ្ញេវ ឋបនបច្ចុបដ្ឋានំ, យាបយិតព្ពភូតបទដ្ឋានំ. សន្តេបិ ច អនុបាលនលក្ខណាទិម្ហិ វិធានេ អត្ថិក្ខណេយេវ តំ សហជរូបានិ អនុបាលេតិ ឧទកំ វិយ ឧប្បលាទីនិ. យថាសកំ បច្ចយុប្បន្នេបិ ច ធម្មេ បាលេតិ ធាតិ វិយ កុមារំ. សយំ បវត្តិតធម្មសម្ពន្ធេនេវ ច បវត្តតិ និយាមកោ វិយ. ន ភង្គតោ ឧទ្ធំ បវត្តតិ, អត្តនោ ច បវត្តយិតព្ពានញ្ច អភាវា. ន ភង្គក្ខណេ ឋបេតិ, សយំ ភិជ្ជមានត្តា. ខីយមានោ វិយ វដ្ដិស្នេហោ ទីបសិខំ. ន ច អនុបាលនបវត្តនដ្ឋបនានុភាវវិរហិតំ, យថាវុត្តក្ខណេ តស្ស តស្ស សាធនតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៤០. មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយលក្ខណំ ហទយវត្ថុ, តាសញ្ញេវ ធាតូនំ អាធារណរសំ, ឧព្ពហនបច្ចុបដ្ឋានំ. ហទយស្ស អន្តោ កាយគតាសតិកថាយំ វុត្តប្បការំ លោហិតំ និស្សាយ សន្ធារណាទិកិច្ចេហិ ភូតេហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា អនុបាលិយមានំ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនញ្ចេវ តំសម្បយុត្តធម្មានញ្ច វត្ថុភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

៤៤១. អភិក្កមាទិបវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុយា សហជរូបកាយថម្ភនសន្ធារណចលនស្ស បច្ចយោ អាការវិការោ កាយវិញ្ញត្តិ, អធិប្បាយបកាសនរសា, កាយវិប្ផន្ទនហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុបទដ្ឋានា. សា បនេសា កាយវិប្ផន្ទនេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា, សយញ្ច តេន កាយវិប្ផន្ទនសង្ខាតេន កាយេន វិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘កាយវិញ្ញត្តី’’តិ វុច្ចតិ. តាយ ច បន ចលិតេហិ ចិត្តជរូបេហិ អភិសម្ពន្ធានំ ឧតុជាទីនម្បិ ចលនតោ អភិក្កមាទយោ បវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពា.

វចីភេទបវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុយា ឧបាទិណ្ណឃដ្ដនស្ស បច្ចយោ អាការវិការោ វចីវិញ្ញត្តិ, អធិប្បាយប្បកាសនរសា, វចីឃោសហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុបទដ្ឋានា. សា បនេសា វចីឃោសេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា, សយញ្ច តាយ វចីឃោសសង្ខាតាយ វាចាយ វិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘វចីវិញ្ញត្តី’’តិ វុច្ចតិ. យថា ហិ អរញ្ញេ ឧស្សាបេត្វា ពន្ធគោសីសាទិឧទកនិមិត្តំ ទិស្វា ឧទកមេត្ថ អត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ កាយវិប្ផន្ទនញ្ចេវ វចីឃោសញ្ច គហេត្វា កាយវចីវិញ្ញត្តិយោបិ វិញ្ញាយន្តិ.

៤៤២. រូបបរិច្ឆេទលក្ខណា អាកាសធាតុ, រូបបរិយន្តប្បកាសនរសា, រូបមរិយាទាបច្ចុបដ្ឋានា, អសម្ផុដ្ឋភាវច្ឆិទ្ទវិវរភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា, បរិច្ឆិន្នរូបបទដ្ឋានា. យាយ បរិច្ឆិន្នេសុ រូបេសុ ឥទមិតោ ឧទ្ធមធោ តិរិយន្តិ ច ហោតិ.

៤៤៣. អទន្ធតាលក្ខណា រូបស្ស លហុតា, រូបានំ គរុភាវវិនោទនរសា, លហុបរិវត្តិតាបច្ចុបដ្ឋានា, លហុរូបបទដ្ឋានា. អថទ្ធតាលក្ខណា រូបស្ស មុទុតា, រូបានំ ថទ្ធភាវវិនោទនរសា, សព្ពកិរិយាសុ អវិរោធិតាបច្ចុបដ្ឋានា, មុទុរូបបទដ្ឋានា. សរីរកិរិយានុកូលកម្មញ្ញភាវលក្ខណា រូបស្ស កម្មញ្ញតា, អកម្មញ្ញតាវិនោទនរសា, អទុព្ពលភាវបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មញ្ញរូបបទដ្ឋានា.

ឯតា បន តិស្សោ ន អញ្ញមញ្ញំ វិជហន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ យោ អរោគិនោ វិយ រូបានំ លហុភាវោ អទន្ធតា លហុបរិវត្តិប្បការោ រូបទន្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ រូបស្ស លហុតា. យោ បន សុបរិមទ្ទិតចម្មស្សេវ រូបានំ មុទុភាវោ សព្ពកិរិយាវិសេសេសុ វសវត្តនភាវមទ្ទវប្បការោ រូបត្ថទ្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ រូបស្ស មុទុតា. យោ បន សុទន្តសុវណ្ណស្សេវ រូបានំ កម្មញ្ញភាវោ សរីរកិរិយានុកូលភាវប្បការោ សរីរកិរិយានំ អននុកូលករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ រូបស្ស កម្មញ្ញតាតិ ឯវមេតាសំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

៤៤៤. អាចយលក្ខណោ រូបស្ស ឧបចយោ, បុព្ពន្តតោ រូបានំ ឧម្មុជ្ជាបនរសោ, និយ្យាតនបច្ចុបដ្ឋានោ, បរិបុណ្ណភាវបច្ចុបដ្ឋានោ វា, ឧបចិតរូបបទដ្ឋានោ. បវត្តិលក្ខណា រូបស្ស សន្តតិ, អនុប្បពន្ធនរសា, អនុបច្ឆេទបច្ចុបដ្ឋានា, អនុប្បពន្ធករូបបទដ្ឋានា. ឧភយម្បេតំ ជាតិរូបស្សេវាធិវចនំ, អាការនានត្តតោ បន វេនេយ្យវសេន ច ‘‘ឧបចយោ សន្តតី’’តិ ឧទ្ទេសទេសនា កតា. យស្មា បនេត្ថ អត្ថតោ នានត្តំ នត្ថិ, តស្មា ឥមេសំ បទានំ និទ្ទេសេ ‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ, សោ រូបស្ស ឧបចយោ. យោ រូបស្ស ឧបចយោ, សា រូបស្ស សន្តតី’’តិ (ធ. ស. ៦៤១-៦៤២) វុត្តំ. អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘អាចយោ នាម និព្ពត្តិ, ឧបចយោ នាម វឌ្ឍិ, សន្តតិ នាម បវត្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៤១) វត្វា ‘‘នទីតីរេ ខតកូបកម្ហិ ឧទកុគ្គមនកាលោ វិយ អាចយោ និព្ពត្តិ, បរិបុណ្ណកាលោ វិយ ឧបចយោ វឌ្ឍិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គមនកាលោ វិយ សន្តតិ បវត្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៤១) ឧបមា កតា.

ឧបមាវសានេ ច ‘‘ឯវំ កិំ កថិតំ ហោតិ? អាយតនេន អាចយោ កថិតោ, អាចយេន អាយតនំ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មា យា រូបានំ បឋមាភិនិព្ពត្តិ, សា អាចយោ. យា តេសំ ឧបរិ អញ្ញេសម្បិ និព្ពត្តមានានំ និព្ពត្តិ, សា វឌ្ឍិអាការេន ឧបដ្ឋានតោ ឧបចយោ. យា តេសម្បិ ឧបរិ បុនប្បុនំ អញ្ញេសំ និព្ពត្តមានានំ និព្ពត្តិ, សា អនុបពន្ធាការេន ឧបដ្ឋានតោ សន្តតីតិ ច បវុច្ចតីតិ វេទិតព្ពា.

រូបបរិបាកលក្ខណា ជរតា, ឧបនយនរសា, សភាវានបគមេបិ នវភាវាបគមបច្ចុបដ្ឋានា វីហិបុរាណភាវោ វិយ, បរិបច្ចមានរូបបទដ្ឋានា. ខណ្ឌិច្ចាទិភាវេន ទន្តាទីសុ វិការទស្សនតោ ឥទំ បាកដជរំ សន្ធាយ វុត្តំ. អរូបធម្មានំ បន បដិច្ឆន្នជរា នាម ហោតិ, តស្សា ឯស វិការោ នត្ថិ, យា ច បថវី ឧទកបព្ពតចន្ទិមសូរិយាទីសុ អវីចិជរា នាម.

បរិភេទលក្ខណា រូបស្ស អនិច្ចតា, សំសីទនរសា, ខយវយបច្ចុបដ្ឋានា, បរិភិជ្ជមានរូបបទដ្ឋានា.

៤៤៥. ឱជាលក្ខណោ កពឡីការោ អាហារោ, រូបាហរណរសោ, ឧបត្ថម្ភនបច្ចុបដ្ឋានោ, កពឡំ កត្វា អាហរិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានោ. យាយ ឱជាយ សត្តា យាបេន្តិ, តស្សា ឯតំ អធិវចនំ.

៤៤៦. ឥមានិ តាវ បាឡិយំ អាគតរូបានេវ. អដ្ឋកថាយំ បន ពលរូបំ សម្ភវរូបំ ជាតិរូបំ រោគរូបំ ឯកច្ចានំ មតេន មិទ្ធរូបន្តិ ឯវំ អញ្ញានិបិ រូបានិ អាហរិត្វា ‘‘អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ, នត្ថិ នីវរណា តវា’’តិអាទីនិ (សុ. និ. ៥៤៦) វត្វា មិទ្ធរូបំ តាវ នត្ថិយេវាតិ បដិក្ខិត្តំ. ឥតរេសុ រោគរូបំ ជរតាអនិច្ចតាគ្គហណេន គហិតមេវ, ជាតិរូបំ ឧបចយសន្តតិគ្គហណេន, សម្ភវរូបំ អាបោធាតុគ្គហណេន, ពលរូបំ វាយោធាតុគ្គហណេន គហិតមេវ. តស្មា តេសុ ឯកម្បិ វិសុំ នត្ថីតិ សន្និដ្ឋានំ កតំ.

ឥតិ ឥទំ ចតុវីសតិវិធំ ឧបាទារូបំ បុព្ពេ វុត្តំ ចតុព្ពិធំ ភូតរូបញ្ចាតិ អដ្ឋវីសតិវិធំ រូបំ ហោតិ អនូនមនធិកំ.

៤៤៧. តំ សព្ពម្បិ ន ហេតុ អហេតុកំ ហេតុវិប្បយុត្តំ សប្បច្ចយំ លោកិយំ សាសវមេវាតិអាទិនា នយេន ឯកវិធំ.

អជ្ឈត្តិកំ ពាហិរំ, ឱឡារិកំ សុខុមំ, ទូរេ សន្តិកេ, និប្ផន្នំ អនិប្ផន្នំ, បសាទរូបំ នបសាទរូបំ, ឥន្ទ្រិយំ អនិន្ទ្រិយំ, ឧបាទិណ្ណំ អនុបាទិណ្ណន្តិអាទិវសេន ទុវិធំ.

តត្ថ ចក្ខាទិបញ្ចវិធំ អត្តភាវំ អធិកិច្ច បវត្តត្តា អជ្ឈត្តិកំ, សេសំ តតោ ពាហិរត្តា ពាហិរំ. ចក្ខាទីនិ នវ អាបោធាតុវជ្ជិតា តិស្សោ ធាតុយោ ចាតិ ទ្វាទសវិធំ ឃដ្ដនវសេន គហេតព្ពតោ ឱឡារិកំ, សេសំ តតោ វិបរីតត្តា សុខុមំ. យំ សុខុមំ តទេវ ទុប្បដិវិជ្ឈសភាវត្តា ទូរេ, ឥតរំ សុប្បដិវិជ្ឈសភាវត្តា សន្តិកេ. ចតស្សោ ធាតុយោ, ចក្ខាទីនិ តេរស, កពឡីការាហារោ ចាតិ អដ្ឋារសវិធំ រូបំ បរិច្ឆេទវិការលក្ខណភាវំ អតិក្កមិត្វា សភាវេនេវ បរិគ្គហេតព្ពតោ និប្ផន្នំ, សេសំ តព្ពិបរីតតាយ អនិប្ផន្នំ. ចក្ខាទិបញ្ចវិធំ រូបាទីនំ គហណបច្ចយភាវេន អាទាសតលំ វិយ វិប្បសន្នត្តា បសាទរូបំ, ឥតរំ តតោ វិបរីតត្តា នបសាទរូបំ. បសាទរូបមេវ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិត្តយេន សទ្ធិំ អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ, សេសំ តតោ វិបរីតត្តា អនិន្ទ្រិយំ. យំ កម្មជន្តិ បរតោ វក្ខាម, តំ កម្មេន ឧបាទិណ្ណត្តា ឧបាទិណ្ណំ, សេសំ តតោ វិបរីតត្តា អនុបាទិណ្ណំ.

៤៤៨. បុន សព្ពមេវ រូបំ សនិទស្សនកម្មជាទីនំ តិកានំ វសេន តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ឱឡារិកេ រូបំ សនិទស្សនសប្បដិឃំ, សេសំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ. សព្ពម្បិ សុខុមំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ. ឯវំ តាវ សនិទស្សនត្តិកវសេន តិវិធំ. កម្មជាទិត្តិកវសេន បន កម្មតោ ជាតំ កម្មជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អកម្មជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ កម្មជំ នាកម្មជំ. ចិត្តតោ ជាតំ ចិត្តជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អចិត្តជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ ចិត្តជំ នាចិត្តជំ, អាហារតោ ជាតំ អាហារជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អនាហារជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ អាហារជំ នអនាហារជំ. ឧតុតោ ជាតំ ឧតុជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អនុតុជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ ឧតុជំ នអនុតុជន្តិ ឯវំ កម្មជាទិត្តិកវសេន តិវិធំ.

៤៤៩. បុន ទិដ្ឋាទិរូបរូបាទិវត្ថាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ. តត្ថ រូបាយតនំ ទិដ្ឋំ នាម ទស្សនវិសយត្តា, សទ្ទាយតនំ សុតំ នាម សវនវិសយត្តា, គន្ធរសផោដ្ឋព្ពត្តយំ មុតំ នាម សម្បត្តគាហកឥន្ទ្រិយវិសយត្តា, សេសំ វិញ្ញាតំ នាម វិញ្ញាណស្សេវ វិសយត្តាតិ ឯវំ តាវ ទិដ្ឋាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ.

និប្ផន្នរូបំ បនេត្ថ រូបរូបំ នាម, អាកាសធាតុ បរិច្ឆេទរូបំ នាម, កាយវិញ្ញត្តិអាទិ កម្មញ្ញតាបរិយន្តំ វិការរូបំ នាម, ជាតិជរាភង្គំ លក្ខណរូបំ នាមាតិ ឯវំ រូបរូបាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ.

យំ បនេត្ថ ហទយរូបំ នាម, តំ វត្ថុ ន ទ្វារំ. វិញ្ញត្តិទ្វយំ ទ្វារំ ន វត្ថុ. បសាទរូបំ វត្ថុ ចេវ ទ្វារញ្ច. សេសំ នេវ វត្ថុ ន ទ្វារន្តិ ឯវំ វត្ថាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ.

៤៥០. បុន ឯកជំ, ទ្វិជំ, តិជំ, ចតុជំ, នកុតោចិជាតន្តិ ឥមេសំ វសេន បញ្ចវិធំ. តត្ថ កម្មជមេវ ចិត្តជមេវ ច ឯកជំ នាម. តេសុ សទ្ធិំ ហទយវត្ថុនា ឥន្ទ្រិយរូបំ កម្មជមេវ. វិញ្ញត្តិទ្វយំ ចិត្តជមេវ. យំ បន ចិត្តតោ ច ឧតុតោ ច ជាតំ, តំ ទ្វិជំ នាម, តំ សទ្ទាយតនមេវ. យំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ជាតំ, តំ តិជំ នាម, តំ បន លហុតាទិត្តយមេវ. យំ ចតូហិបិ កម្មាទីហិ ជាតំ, តំ ចតុជំ នាម, តំ លក្ខណរូបវជ្ជំ អវសេសំ ហោតិ. លក្ខណរូបំ បន នកុតោចិជាតំ. កស្មា? ន ហិ ឧប្បាទស្ស ឧប្បាទោ អត្ថិ, ឧប្បន្នស្ស ច បរិបាកភេទមត្តំ ឥតរទ្វយំ. យម្បិ ‘‘រូបាយតនំ សទ្ទាយតនំ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ អាកាសធាតុ អាបោធាតុ រូបស្ស លហុតា, រូបស្ស មុទុតា, រូបស្ស កម្មញ្ញតា, រូបស្ស ឧបចយោ, រូបស្ស សន្តតិ, កពឡីការោ អាហារោ, ឥមេ ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២០១) ជាតិយា កុតោចិជាតត្តំ អនុញ្ញាតំ, តំ បន រូបជនកបច្ចយានំ កិច្ចានុភាវក្ខណេ ទិដ្ឋត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទំ តាវ រូបក្ខន្ធេ វិត្ថារកថាមុខំ.

វិញ្ញាណក្ខន្ធកថា

៤៥១. ឥតរេសុ បន យំកិញ្ចិ វេទយិតលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា វេទនាក្ខន្ធោ; យំកិញ្ចិ សញ្ជាននលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា សញ្ញាក្ខន្ធោ; យំកិញ្ចិ អភិសង្ខរណលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា សង្ខារក្ខន្ធោ; យំកិញ្ចិ វិជាននលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា វិញ្ញាណក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យស្មា វិញ្ញាណក្ខន្ធេ វិញ្ញាតេ ឥតរេ សុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ, តស្មា វិញ្ញាណក្ខន្ធំ អាទិំ កត្វា វណ្ណនំ ករិស្សាម.

យំកិញ្ចិ វិជាននលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា វិញ្ញាណក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោតិ ហិ វុត្តំ. កិញ្ច វិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណំ? យថាហ ‘‘វិជានាតិ វិជានាតីតិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៤៩). វិញ្ញាណំ ចិត្តំ មនោតិ អត្ថតោ ឯកំ. តទេតំ វិជាននលក្ខណេន សភាវតោ ឯកវិធម្បិ ជាតិវសេន តិវិធំ កុសលំ, អកុសលំ, អព្យាកតញ្ច.

៤៥២. តត្ថ កុសលំ ភូមិភេទតោ ចតុព្ពិធំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកុត្តរញ្ច. តត្ថ កាមាវចរំ សោមនស្សុបេក្ខាញាណសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ. សេយ្យថិទំ – សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ញាណវិប្បយុត្តំ. ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ញាណវិប្បយុត្តំ.

យទា ហិ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិំ អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុំ អាគម្ម ហដ្ឋបហដ្ឋោ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ១.៤៤១) សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា អសំសីទន្តោ អនុស្សាហិតោ បរេហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តទាស្ស សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ ចិត្តំ អសង្ខារំ ហោតិ. យទា បន វុត្តនយេន ហដ្ឋតុដ្ឋោ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា អមុត្តចាគតាទិវសេន សំសីទមានោ វា បរេហិ វា ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទាស្ស តទេវ ចិត្តំ សសង្ខារំ ហោតិ. ឥមស្មិញ្ហិ អត្ថេ សង្ខារោតិ ឯតំ អត្តនោ វា បរេសំ វា វសេន បវត្តស្ស បុព្ពបយោគស្សាធិវចនំ. យទា បន ញាតិជនស្ស បដិបត្តិទស្សនេន ជាតបរិចយា ពាលទារកា ភិក្ខូ ទិស្វា សោមនស្សជាតា សហសា កិញ្ចិទេវ ហត្ថគតំ ទទន្តិ វា វន្ទន្តិ វា, តទា តតិយំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ‘‘ទេថ វន្ទថាតិ’’ ញាតីហិ ឧស្សាហិតា ឯវំ បដិបជ្ជន្តិ, តទា ចតុត្ថំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទីនំ អសម្បត្តិំ អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវំ អាគម្ម ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. ឯវំ សោមនស្សុបេក្ខាញាណសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ កាមាវចរកុសលំ វេទិតព្ពំ.

រូបាវចរំ បន ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធំ ហោតិ. សេយ្យថិទំ, វិតក្កវិចារបីតិសុខសមាធិយុត្តំ បឋមំ, អតិក្កន្តវិតក្កំ ទុតិយំ, តតោ អតិក្កន្តវិចារំ តតិយំ, តតោ វិរត្តបីតិកំ ចតុត្ថំ, អត្ថង្គតសុខំ ឧបេក្ខាសមាធិយុត្តំ បញ្ចមន្តិ.

អរូបាវចរំ ចតុន្នំ អារុប្បានំ យោគវសេន ចតុព្ពិធំ. វុត្តប្បការេន ហិ អាកាសានញ្ចាយតនជ្ឈានេន សម្បយុត្តំ បឋមំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទីហិ ទុតិយតតិយចតុត្ថានិ. លោកុត្តរំ ចតុមគ្គសម្បយោគតោ ចតុព្ពិធន្តិ ឯវំ តាវ កុសលវិញ្ញាណមេវ ឯកវីសតិវិធំ ហោតិ.

៤៥៣. អកុសលំ បន ភូមិតោ ឯកវិធំ កាមាវចរមេវ, មូលតោ តិវិធំ លោភមូលំ ទោសមូលំ មោហមូលញ្ច.

តត្ថ លោភមូលំ សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិគតសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ. សេយ្យថិទំ, សោមនស្សសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ. ឧបេក្ខាសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ.

យទា ហិ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ អាទីនវោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៩) អាទិនា នយេន មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ កាមេ វា បរិភុញ្ជតិ, ទិដ្ឋមង្គលាទីនិ វា សារតោ បច្ចេតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា បឋមំ អកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា មន្ទេន សមុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា ទុតិយំ. យទា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អបុរក្ខត្វា កេវលំ ហដ្ឋតុដ្ឋោ មេថុនំ វា សេវតិ, បរសម្បត្តិំ វា អភិជ្ឈាយតិ, បរភណ្ឌំ វា ហរតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា តតិយំ. យទា មន្ទេន សមុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា ចតុត្ថំ. យទា បន កាមានំ វា អសម្បត្តិំ អាគម្ម អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវេន ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯវំ សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិគតសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ លោភមូលំ វេទិតព្ពំ.

ទោសមូលំ បន ទោមនស្សសហគតំ បដិឃសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារន្តិ ទុវិធមេវ ហោតិ, តស្ស បាណាតិបាតាទីសុ តិក្ខមន្ទប្បវត្តិកាលេ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

មោហមូលំ ឧបេក្ខាសហគតំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តញ្ចាតិ ទុវិធំ. តស្ស សន្និដ្ឋានវិក្ខេបកាលេ បវត្តិ វេទិតព្ពាតិ ឯវំ អកុសលវិញ្ញាណំ ទ្វាទសវិធំ ហោតិ.

៤៥៤. អព្យាកតំ ជាតិភេទតោ ទុវិធំ វិបាកំ កិរិយញ្ច. តត្ថ វិបាកំ ភូមិតោ ចតុព្ពិធំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកុត្តរញ្ច. តត្ថ កាមាវចរំ ទុវិធំ កុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកញ្ច. កុសលវិបាកម្បិ ទុវិធំ អហេតុកំ សហេតុកញ្ច.

តត្ថ អលោភាទិវិបាកហេតុវិរហិតំ អហេតុកំ, តំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ, សម្បដិច្ឆនកិច្ចា មនោធាតុ, សន្តីរណាទិកិច្ចា ទ្វេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ ចាតិ អដ្ឋវិធំ.

តត្ថ ចក្ខុសន្និស្សិតរូបវិជាននលក្ខណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, រូបមត្តារម្មណរសំ, រូបាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, រូបារម្មណាយ កិរិយមនោធាតុយា អបគមបទដ្ឋានំ. សោតាទិសន្និស្សិតសទ្ទាទិវិជាននលក្ខណានិ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ, សទ្ទាទិមត្តារម្មណរសានិ, សទ្ទាទិអភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានានិ, សទ្ទារម្មណាទីនំ កិរិយមនោធាតូនំ អបគមបទដ្ឋានានិ.

ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរំ រូបាទិវិជាននលក្ខណា មនោធាតុ, រូបាទិសម្បដិច្ឆនរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទិអបគមបទដ្ឋានា.

អហេតុកវិបាកា សឡារម្មណវិជាននលក្ខណា ទុវិធាបិ សន្តីរណាទិកិច្ចា មនោវិញ្ញាណធាតុ, សន្តីរណាទិរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ហទយវត្ថុបទដ្ឋានា. សោមនស្សុបេក្ខាយោគតោ បន ទ្វិបញ្ចដ្ឋានភេទតោ ច តស្សា ភេទោ. ឯតាសុ ហិ ឯកា ឯកន្តមិដ្ឋារម្មណេ បវត្តិសព្ភាវតោ សោមនស្សសម្បយុត្តា ហុត្វា សន្តីរណតទារម្មណវសេន បញ្ចទ្វារេ ចេវ ជវនាវសានេ ច បវត្តនតោ ទ្វិដ្ឋានា ហោតិ. ឯកា ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ បវត្តិសព្ភាវតោ ឧបេក្ខាសម្បយុត្តា ហុត្វា សន្តីរណតទារម្មណបដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន បវត្តនតោ បញ្ចដ្ឋានា ហោតិ.

អដ្ឋវិធម្បិ ចេតំ អហេតុកវិបាកវិញ្ញាណំ និយតានិយតារម្មណត្តា ទុវិធំ. ឧបេក្ខាសុខសោមនស្សភេទតោ តិវិធំ. វិញ្ញាណបញ្ចកំ ហេត្ថ និយតារម្មណំ យថាក្កមំ រូបាទីសុយេវ បវត្តិតោ, សេសំ អនិយតារម្មណំ. តត្រ ហិ មនោធាតុ បញ្ចសុបិ រូបាទីសុ បវត្តតិ, មនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយំ ឆសូតិ. កាយវិញ្ញាណំ បនេត្ថ សុខយុត្តំ, ទ្វិដ្ឋានា មនោវិញ្ញាណធាតុ សោមនស្សយុត្តា, សេសំ ឧបេក្ខាយុត្តន្តិ. ឯវំ តាវ កុសលវិបាកាហេតុកំ អដ្ឋវិធំ វេទិតព្ពំ.

អលោភាទិវិបាកហេតុសម្បយុត្តំ បន សហេតុកំ, តំ កាមាវចរកុសលំ វិយ សោមនស្សាទិ ភេទតោ អដ្ឋវិធំ. យថា បន កុសលំ ទានាទិវសេន ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ, ន ឥទំ តថា. ឥទញ្ហិ បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណវសេន បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេសុយេវ ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. សង្ខារាសង្ខារភាវោ បនេត្ថ អាគមនាទិវសេន វេទិតព្ពោ. សម្បយុត្តធម្មានញ្ច វិសេសេ អសតិបិ អាទាសតលាទីសុ មុខនិមិត្តំ វិយ និរុស្សាហំ វិបាកំ, មុខំ វិយ សឧស្សាហំ កុសលន្តិ វេទិតព្ពំ.

កេវលំ ហិ អកុសលវិបាកំ អហេតុកមេវ, តំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ, សម្បដិច្ឆនកិច្ចា មនោធាតុ, សន្តីរណាទិកិច្ចា បញ្ចដ្ឋានា មនោវិញ្ញាណធាតូតិ សត្តវិធំ. តំ លក្ខណាទិតោ កុសលាហេតុកវិបាកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

កេវលញ្ហិ កុសលវិបាកានិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណានិ, ឥមានិ អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណានិ. តានិ ច ឧបេក្ខាសុខសោមនស្សភេទតោ តិវិធានិ, ឥមានិ ទុក្ខឧបេក្ខាវសេន ទុវិធានិ. ឯត្ថ ហិ កាយវិញ្ញាណំ ទុក្ខសហគតមេវ, សេសានិ ឧបេក្ខាសហគតានិ. សា ច តេសុ ឧបេក្ខា ហីនា ទុក្ខំ វិយ នាតិតិខិណា, ឥតរេសុ ឧបេក្ខា បណីតា សុខំ វិយ នាតិតិខិណា. ឥតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ អកុសលវិបាកានំ បុរិមានញ្ច សោឡសន្នំ កុសលវិបាកានំ វសេន កាមាវចរំ វិបាកវិញ្ញាណំ តេវីសតិវិធំ.

រូបាវចរំ បន កុសលំ វិយ បញ្ចវិធំ. កុសលំ បន សមាបត្តិវសេន ជវនវីថិយំ បវត្តតិ. ឥទំ ឧបបត្តិយំ បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន. យថា ច រូបាវចរំ, ឯវំ អរូបាវចរម្បិ កុសលំ វិយ ចតុព្ពិធំ. បវត្តិភេទោបិស្ស រូបាវចរេ វុត្តនយោ ឯវ. លោកុត្តរវិបាកំ ចតុមគ្គយុត្តចិត្តផលត្តា ចតុព្ពិធំ, តំ មគ្គវីថិវសេន ចេវ សមាបត្តិវសេន ច ទ្វិធា បវត្តតិ. ឯវំ សព្ពម្បិ ចតូសុ ភូមីសុ ឆត្តិំសវិធំ វិបាកវិញ្ញាណំ ហោតិ.

កិរិយំ បន ភូមិភេទតោ តិវិធំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរញ្ច. តត្ថ កាមាវចរំ ទុវិធំ អហេតុកំ សហេតុកញ្ច. តត្ថ អលោភាទិកិរិយហេតុវិរហិតំ អហេតុកំ, តំ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុភេទតោ ទុវិធំ.

តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិបុរេចររូបាទិវិជាននលក្ខណា មនោធាតុ, អាវជ្ជនរសា, រូបាទិអភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ភវង្គវិច្ឆេទបទដ្ឋានា, សា ឧបេក្ខាយុត្តាវ ហោតិ.

មនោវិញ្ញាណធាតុ បន ទុវិធា សាធារណា អសាធារណា ច. តត្ថ សាធារណា ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកកិរិយា សឡារម្មណវិជាននលក្ខណា, កិច្ចវសេន បញ្ចទ្វារមនោទ្វារេសុ វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, អហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ ភវង្គានំ អញ្ញតរាបគមបទដ្ឋានា.

អសាធារណា សោមនស្សសហគតាហេតុកកិរិយា សឡារម្មណវិជាននលក្ខណា, កិច្ចវសេន អរហតំ អនុឡារេសុ វត្ថូសុ ហសិតុប្បាទនរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ឯកន្តតោ ហទយវត្ថុបទដ្ឋានាតិ. ឥតិ កាមាវចរកិរិយំ អហេតុកំ តិវិធំ.

សហេតុកំ បន សោមនស្សាទិភេទតោ កុសលំ វិយ អដ្ឋវិធំ. កេវលញ្ហិ កុសលំ សេក្ខបុថុជ្ជនានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ អរហតំយេវាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ឯវំ តាវ កាមាវចរំ ឯកាទសវិធំ.

រូបាវចរំ បន អរូបាវចរញ្ច កុសលំ វិយ បញ្ចវិធំ ចតុព្ពិធញ្ច ហោតិ. អរហតំ ឧប្បត្តិវសេនេវ ចស្ស កុសលតោ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ. ឯវំ សព្ពម្បិ តីសុ ភូមីសុ វីសតិវិធំ កិរិយវិញ្ញាណំ ហោតិ.

៤៥៥. ឥតិ ឯកវីសតិ កុសលានិ ទ្វាទសាកុសលានិ ឆត្តិំស វិបាកានិ វីសតិ កិរិយានីតិ សព្ពានិបិ ឯកូននវុតិ វិញ្ញាណានិ ហោន្តិ. យានិ បដិសន្ធិភវង្គាវជ្ជនទស្សនសវនឃាយនសាយនផុសនសម្បដិច្ឆនសន្តីរណវោដ្ឋព្ពនជវនតទារម្មណចុតិវសេន ចុទ្ទសហិ អាការេហិ បវត្តន្តិ.

កថំ? យទា ហិ អដ្ឋន្នំ កាមាវចរកុសលានំ អានុភាវេន ទេវមនុស្សេសុ សត្តា និព្ពត្តន្តិ, តទា នេសំ មរណកាលេ បច្ចុបដ្ឋិតំ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានំ អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា អដ្ឋ សហេតុកកាមាវចរវិបាកានិ, មនុស្សេសុ បណ្ឌកាទិភាវំ អាបជ្ជមានានំ ទុព្ពលទ្វិហេតុកកុសលវិបាកឧបេក្ខាសហគតាហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ ចាតិ បដិសន្ធិវសេន នវ វិបាកចិត្តានិ បវត្តន្តិ. យទា រូបាវចរារូបាវចរកុសលានុភាវេន រូបារូបភវេសុ និព្ពត្តន្តិ, តទា នេសំ មរណកាលេ បច្ចុបដ្ឋិតំ កម្មនិមិត្តមេវ អារម្មណំ កត្វា នវ រូបារូបាវចរវិបាកានិ បដិសន្ធិវសេន បវត្តន្តិ.

យទា បន អកុសលានុភាវេន អបាយេ និព្ពត្តន្តិ, តទា នេសំ មរណកាលេ បច្ចុបដ្ឋិតំ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានំ អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា ឯកា អកុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ បដិសន្ធិវសេន បវត្តតីតិ ឯវំ តាវេត្ថ ឯកូនវីសតិយា វិបាកវិញ្ញាណានំ បដិសន្ធិវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

បដិសន្ធិវិញ្ញាណេ បន និរុទ្ធេ តំ តំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមនុពន្ធមានំ តស្ស តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកភូតំ តស្មិញ្ញេវ អារម្មណេ តាទិសមេវ ភវង្គវិញ្ញាណំ នាម បវត្តតិ, បុនបិ តាទិសន្តិ ឯវំ អសតិ សន្តានវិនិវត្តកេ អញ្ញស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ នទីសោតំ វិយ សុបិនំ អបស្សតោ និទ្ទោក្កមនកាលាទីសុ អបរិមាណសង្ខ្យម្បិ បវត្តតិយេវាតិ ឯវំ តេសញ្ញេវ វិញ្ញាណានំ ភវង្គវសេនាបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ បវត្តេ បន ភវង្គសន្តានេ យទា សត្តានំ ឥន្ទ្រិយានិ អារម្មណគហណក្ខមានិ ហោន្តិ, តទា ចក្ខុស្សាបាថគតេ រូបេ រូបំ បដិច្ច ចក្ខុបសាទស្ស ឃដ្ដនា ហោតិ, តតោ ឃដ្ដនានុភាវេន ភវង្គចលនំ ហោតិ, អថ និរុទ្ធេ ភវង្គេ តទេវ រូបំ អារម្មណំ កត្វា ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទមានា វិយ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា កិរិយមនោធាតុ ឧប្បជ្ជតិ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោទ្វារេ បន ឆព្ពិធេបិ អារម្មណេ អាបាថគតេ ភវង្គចលនានន្តរំ ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទមានា វិយ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា អហេតុកកិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខាសហគតាតិ ឯវំ ទ្វិន្នំ កិរិយវិញ្ញាណានំ អាវជ្ជនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

អាវជ្ជនានន្តរំ បន ចក្ខុទ្វារេ តាវ ទស្សនកិច្ចំ សាធយមានំ ចក្ខុបសាទវត្ថុកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតទ្វារាទីសុ សវនាទិកិច្ចំ សាធយមានានិ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ បវត្តន្តិ. តានិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ វិសយេសុ កុសលវិបាកានិ, អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ វិសយេសុ អកុសលវិបាកានីតិ ឯវំ ទសន្នំ វិបាកវិញ្ញាណានំ ទស្សនសវនឃាយនសាយនផុសនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ តជ្ជា មនោធាតូ’’តិអាទិវចនតោ (វិភ. ១៨៤) បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរា តេសញ្ញេវ វិសយំ សម្បដិច្ឆមានា កុសលវិបាកានន្តរំ កុសលវិបាកា, អកុសលវិបាកានន្តរំ អកុសលវិបាកា មនោធាតុ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ ទ្វិន្នំ វិបាកវិញ្ញាណានំ សម្បដិច្ឆនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

‘‘មនោធាតុយាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨៤) វចនតោ បន មនោធាតុយា សម្បដិច្ឆិតមេវ វិសយំ សន្តីរយមានា អកុសលវិបាកមនោធាតុយា អនន្តរា អកុសលវិបាកា, កុសលវិបាកាយ អនន្តរា ឥដ្ឋារម្មណេ សោមនស្សសហគតា, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ឧបេក្ខាសហគតា ឧប្បជ្ជតិ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឯវំ តិណ្ណំ វិបាកវិញ្ញាណានំ សន្តីរណវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

សន្តីរណានន្តរំ បន តមេវ វិសយំ វវត្ថាបយមានា ឧប្បជ្ជតិ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧបេក្ខាសហគតាតិ ឯវំ ឯកស្សេវ កិរិយវិញ្ញាណស្ស វោដ្ឋព្ពនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

វោដ្ឋព្ពនានន្តរំ បន សចេ មហន្តំ ហោតិ រូបាទិអារម្មណំ, អថ យថាវវត្ថាបិតេ វិសយេ អដ្ឋន្នំ វា កាមាវចរកុសលានំ ទ្វាទសន្នំ វា អកុសលានំ នវន្នំ វា អវសេសកាមាវចរកិរិយានំ អញ្ញតរវសេន ឆ សត្ត វា ជវនានិ ជវន្តិ, ឯសោ តាវ បញ្ចទ្វារេ នយោ.

មនោទ្វារេ បន មនោទ្វារាវជ្ជនានន្តរំ តានិយេវ. គោត្រភុតោ ឧទ្ធំ រូបាវចរតោ បញ្ច កុសលានិ បញ្ច កិរិយានិ, អរូបាវចរតោ ចត្តារិ កុសលានិ ចត្តារិ កិរិយានិ, លោកុត្តរតោ ចត្តារិ មគ្គចិត្តានិ ចត្តារិ ផលចិត្តានីតិ ឥមេសុ យំ យំ លទ្ធបច្ចយំ ហោតិ, តំ តំ ជវតីតិ ឯវំ បញ្ចបញ្ញាសាយ កុសលាកុសលកិរិយវិបាកវិញ្ញាណានំ ជវនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ជវនាវសានេ បន សចេ បញ្ចទ្វារេ អតិមហន្តំ, មនោទ្វារេ ច វិភូតមារម្មណំ ហោតិ, អថ កាមាវចរសត្តានំ កាមាវចរជវនាវសានេ ឥដ្ឋារម្មណាទីនំ បុរិមកម្មជវនចិត្តាទីនញ្ច វសេន យោ យោ បច្ចយោ លទ្ធោ ហោតិ, តស្ស តស្ស វសេន អដ្ឋសុ សហេតុកកាមាវចរវិបាកេសុ តីសុ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតូសុ ច អញ្ញតរំ បដិសោតគតំ នាវំ អនុពន្ធមានំ កិញ្ចិ អន្តរំ ឧទកមិវ ភវង្គស្សារម្មណតោ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ ជវិតំ ជវនមនុពន្ធំ ទ្វិក្ខត្តុំ សកិំ វា វិបាកវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តទេតំ ជវនាវសានេ ភវង្គស្ស អារម្មណេ បវត្តនារហំ សមានំ តស្ស ជវនស្ស អារម្មណំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តត្តា តទារម្មណន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ឯកាទសន្នំ វិបាកវិញ្ញាណានំ តទារម្មណវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

តទារម្មណាវសានេ បន បុន ភវង្គមេវ បវត្តតិ, ភវង្គេ វិច្ឆិន្នេ បុន អាវជ្ជនាទីនីតិ ឯវំ លទ្ធបច្ចយចិត្តសន្តានំ ភវង្គានន្តរំ អាវជ្ជនំ អាវជ្ជនានន្តរំ ទស្សនាទីនីតិ ចិត្តនិយមវសេនេវ បុនប្បុនំ តាវ បវត្តតិ, យាវ ឯកស្មិំ ភវេ ភវង្គស្ស បរិក្ខយោ. ឯកស្មិំ ហិ ភវេ យំ សព្ពបច្ឆិមំ ភវង្គចិត្តំ, តំ តតោ ចវនត្តា ចុតីតិ វុច្ចតិ. តស្មា តម្បិ ឯកូនវីសតិវិធមេវ ហោតិ. ឯវំ ឯកូនវីសតិយា វិបាកវិញ្ញាណានំ ចុតិវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ចុតិតោ បន បុន បដិសន្ធិ, បដិសន្ធិតោ បុន ភវង្គន្តិ ឯវំ ភវគតិឋិតិនិវាសេសុ សំសរមានានំ សត្តានំ អវិច្ឆិន្នំ ចិត្តសន្តានំ បវត្តតិយេវ. យោ បនេត្ថ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តស្ស ចុតិចិត្តេ និរុទ្ធេ និរុទ្ធមេវ ហោតីតិ.

ឥទំ វិញ្ញាណក្ខន្ធេ វិត្ថារកថាមុខំ.

វេទនាក្ខន្ធកថា

៤៥៦. ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘យំកិញ្ចិ វេទយិតលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា វេទនាក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ’’តិ, ឯត្ថាបិ វេទយិតលក្ខណំ នាម វេទនាវ. យថាហ – ‘‘វេទយតិ វេទយតីតិ ខោ អាវុសោ, តស្មា វេទនាតិ វុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៥០). សា បន វេទយិតលក្ខណេន សភាវតោ ឯកវិធាបិ ជាតិវសេន តិវិធា ហោតិ កុសលា, អកុសលា, អព្យាកតា ចាតិ.

តត្ថ កាមាវចរំ សោមនស្សុបេក្ខាញាណសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធន្តិអាទិនា នយេន វុត្តេន កុសលវិញ្ញាណេន សម្បយុត្តា កុសលា, អកុសលេន សម្បយុត្តា អកុសលា, អព្យាកតេន សម្បយុត្តា អព្យាកតាតិ វេទិតព្ពា. សា សភាវភេទតោ បញ្ចវិធា ហោតិ – សុខំ ទុក្ខំ សោមនស្សំ ទោមនស្សំ ឧបេក្ខាតិ.

តត្ថ កុសលវិបាកេន កាយវិញ្ញាណេន សម្បយុត្តំ សុខំ. អកុសលវិបាកេន ទុក្ខំ. កាមាវចរតោ ចតូហិ កុសលេហិ, ចតូហិ សហេតុកវិបាកេហិ, ឯកេន អហេតុកវិបាកេន, ចតូហិ សហេតុកកិរិយេហិ, ឯកេន អហេតុកកិរិយេន, ចតូហិ អកុសលេហិ, រូបាវចរតោ ឋបេត្វា បញ្ចមជ្ឈានវិញ្ញាណំ ចតូហិ កុសលេហិ, ចតូហិ វិបាកេហិ, ចតូហិ កិរិយេហិ, លោកុត្តរំ បន យស្មា អឈានិកំ នាម នត្ថិ, តស្មា អដ្ឋ លោកុត្តរានិ បញ្ចន្នំ ឈានានំ វសេន ចត្តាលីសំ ហោន្តិ. តេសុ ឋបេត្វា អដ្ឋ បញ្ចមជ្ឈានិកានិ សេសេហិ ទ្វត្តិំសាយ កុសលវិបាកេហីតិ ឯវំ សោមនស្សំ ទ្វាសដ្ឋិយា វិញ្ញាណេហិ សម្បយុត្តំ. ទោមនស្សំ ទ្វីហិ អកុសលេហិ. ឧបេក្ខា អវសេសបញ្ចបញ្ញាសាយ វិញ្ញាណេហិ សម្បយុត្តា.

តត្ថ ឥដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ សុខំ, សម្បយុត្តានំ ឧបព្រូហនរសំ, កាយិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានំ, កាយិន្ទ្រិយបទដ្ឋានំ.

អនិដ្ឋផោដ្ឋព្ពានុភវនលក្ខណំ ទុក្ខំ, សម្បយុត្តានំ មិលាបនរសំ, កាយិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ, កាយិន្ទ្រិយបទដ្ឋានំ.

ឥដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណំ សោមនស្សំ, យថា តថា វា ឥដ្ឋាការសម្ភោគរសំ, ចេតសិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានំ, បស្សទ្ធិបទដ្ឋានំ.

អនិដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណំ ទោមនស្សំ, យថា តថា វា អនិដ្ឋាការសម្ភោគរសំ, ចេតសិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ, ឯកន្តេនេវ ហទយវត្ថុបទដ្ឋានំ.

មជ្ឈត្តវេទយិតលក្ខណា ឧបេក្ខា, សម្បយុត្តានំ នាតិឧបព្រូហនមិលាបនរសា, សន្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា, និប្បីតិកចិត្តបទដ្ឋានាតិ.

ឥទំ វេទនាក្ខន្ធេ វិត្ថារកថាមុខំ.

សញ្ញាក្ខន្ធកថា

៤៥៧. ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘‘យំកិញ្ចិ សញ្ជាននលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា សញ្ញាក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ’’តិ, ឯត្ថាបិ សញ្ជាននលក្ខណំ នាម សញ្ញាវ. យថាហ – ‘‘សញ្ជានាតិ សញ្ជានាតីតិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា សញ្ញាតិ វុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៥០). សា បនេសា សញ្ជាននលក្ខណេន សភាវតោ ឯកវិធាបិ ជាតិវសេន តិវិធា ហោតិ កុសលា, អកុសលា, អព្យាកតា ច.