១៥. អាយតនធាតុនិទ្ទេសោ

អាយតនវិត្ថារកថា

៥១០. អាយតនានីតិ ទ្វាទសាយតនានិ – ចក្ខាយតនំ, រូបាយតនំ, សោតាយតនំ, សទ្ទាយតនំ, ឃានាយតនំ, គន្ធាយតនំ, ជិវ្ហាយតនំ, រសាយតនំ, កាយាយតនំ, ផោដ្ឋព្ពាយតនំ, មនាយតនំ, ធម្មាយតនន្តិ. តត្ថ –

អត្ថ លក្ខណ តាវត្វ, កម សង្ខេប វិត្ថារា;

តថា ទដ្ឋព្ពតោ ចេវ, វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ វិសេសតោ តាវ ចក្ខតីតិ ចក្ខុ, រូបំ អស្សាទេតិ វិភាវេតិ ចាតិ អត្ថោ. រូបយតីតិ រូបំ, វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ អត្ថោ. សុណាតីតិ សោតំ. សប្បតីតិ សទ្ទោ, ឧទាហរិយតីតិ អត្ថោ. ឃាយតីតិ ឃានំ. គន្ធយតីតិ គន្ធោ. អត្តនោ វត្ថុំ សូចយតីតិ អត្ថោ. ជីវិតំ អវ្ហយតីតិ ជិវ្ហា. រសន្តិ តំ សត្តាតិ រសោ, អស្សាទេន្តីតិ អត្ថោ. កុច្ឆិតានំ សាសវធម្មានំ អាយោតិ កាយោ. អាយោតិ ឧប្បត្តិទេសោ. ផុសិយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ. មុនាតីតិ មនោ. អត្តនោ លក្ខណំ ធារេន្តីតិ ធម្មា.

៥១១. អវិសេសតោ បន អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនន្តិ វេទិតព្ពំ. ចក្ខុរូបាទីសុ ហិ តំតំទ្វារារម្មណា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សេន សេន អនុភវនាទិនា កិច្ចេន អាយតន្តិ ឧដ្ឋហន្តិ ឃដន្តិ, វាយមន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ ច អាយភូតេ ធម្មេ ឯតានិ តនោន្តិ, វិត្ថារេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ, ឥទញ្ច អនមតគ្គេ សំសារេ បវត្តំ អតីវ អាយតំ សំសារទុក្ខំ យាវ ន និវត្តតិ, តាវ នយន្តេវ, បវត្តយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ សព្ពេបិមេ ធម្មា អាយតនតោ, អាយានំ តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនំ អាយតនន្តិ វុច្ចន្តិ.

៥១២. អបិច និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន ការណដ្ឋេន ច អាយតនំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ លោកេ ‘‘ឥស្សរាយតនំ វាសុទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោ. សាសនេ បន ‘‘មនោរម្មេ អាយតនេ សេវន្តិ នំ វិហង្គមា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៨) សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.១០២) ការណំ.

ចក្ខុអាទីសុ ចាបិ តេ តេ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា និវសន្តិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចក្ខាទយោ ច នេសំ និវាសដ្ឋានំ. ចក្ខាទីសុ ច តេ អាកិណ្ណា តន្និស្សិតត្តា តទារម្មណត្តា ចាតិ ចក្ខាទយោ នេសំ អាករោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ សមោសរណដ្ឋានំ, តត្ថ តត្ថ វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន សមោសរណតោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ សញ្ជាតិទេសោ, តន្និស្សយារម្មណភាវេន តត្ថេវ ឧប្បត្តិតោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ ការណំ, តេសំ អភាវេ អភាវតោតិ. ឥតិ និវាសដ្ឋានដ្ឋេន, អាករដ្ឋេន, សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន, សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន, ការណដ្ឋេនចាតិ ឥមេហិបិ ការណេហិ ឯតេ ធម្មា អាយតនំ អាយតនន្តិ វុច្ចន្តិ.

តស្មា យថាវុត្តេន អត្ថេន ចក្ខុ ច តំ អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មា ច តេ អាយតនញ្ចាតិ ធម្មាយតនន្តិ ឯវំ តាវេត្ថ អត្ថតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥១៣. លក្ខណាតិ ចក្ខាទីនំ លក្ខណតោបេត្ថ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តានិ ច បន តេសំ លក្ខណានិ ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

តាវត្វតោតិ តាវភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ចក្ខាទយោបិ ហិ ធម្មា ឯវ, ឯវំ សតិ ធម្មាយតនមិច្ចេវ អវត្វា កស្មា ទ្វាទសាយតនានីតិ វុត្តានីតិ ចេ. ឆវិញ្ញាណកាយុប្បត្តិទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ ឥធ ឆន្នំ វិញ្ញាណកាយានំ ទ្វារភាវេន អារម្មណភាវេន ច វវត្ថានតោ អយមេតេសំ ភេទោ ហោតីតិ ទ្វាទស វុត្តានិ, ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិបរិយាបន្នស្ស ហិ វិញ្ញាណកាយស្ស ចក្ខាយតនមេវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, រូបាយតនមេវ ចារម្មណំ, តថា ឥតរានិ ឥតរេសំ. ឆដ្ឋស្ស បន ភវង្គមនសង្ខាតោ មនាយតនេកទេសោវ ឧប្បត្តិទ្វារំ, អសាធារណមេវ ច ធម្មាយតនំ អារម្មណន្តិ. ឥតិ ឆន្នំ វិញ្ញាណកាយានំ ឧប្បត្តិទ្វារារម្មណវវត្ថានតោ ទ្វាទស វុត្តានីតិ ឯវមេត្ថ តាវត្វតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥១៤. កមតោតិ ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តេសុ ឧប្បត្តិក្កមាទីសុ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ. អជ្ឈត្តិកេសុ ហិ អាយតនេសុ សនិទស្សនសប្បដិឃវិសយត្តា ចក្ខាយតនំ បាកដន្តិ បឋមំ ទេសិតំ, តតោ អនិទស្សនសប្បដិឃវិសយានិ សោតាយតនាទីនិ. អថ វា ទស្សនានុត្តរិយសវនានុត្តរិយហេតុភាវេន ពហូបការត្តា អជ្ឈត្តិកេសុ ចក្ខាយតនសោតាយតនានិ បឋមំ ទេសិតានិ, តតោ ឃានាយតនាទីនិ តីណិ, បញ្ចន្នម្បិ គោចរវិសយត្តា អន្តេ មនាយតនំ, ចក្ខាយតនាទីនំ បន គោចរត្តា តស្ស តស្ស អន្តរន្តរានិ ពាហិរេសុ រូបាយតនាទីនិ. អបិច វិញ្ញាណុប្បត្តិការណវវត្ថានតោបិ អយមេតេសំ កមោ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៤២១; សំ. និ. ២.៤៣). ឯវំ កមតោបេត្ថ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥១៥. សង្ខេបវិត្ថារាតិ សង្ខេបតោ ហិ មនាយតនស្ស ចេវ ធម្មាយតនេកទេសស្ស ច នាមេន តទវសេសានញ្ច អាយតនានំ រូបេន សង្គហិតត្តា ទ្វាទសាបិ អាយតនានិ នាមរូបមត្តមេវ ហោន្តិ. វិត្ថារតោ បន អជ្ឈត្តិកេសុ តាវ ចក្ខាយតនំ ជាតិវសេន ចក្ខុបសាទមត្តមេវ, បច្ចយគតិនិកាយបុគ្គលភេទតោ បន អនន្តប្បភេទំ. តថា សោតាយតនាទីនិ ចត្តារិ. មនាយតនំ កុសលាកុសលវិបាកកិរិយវិញ្ញាណភេទេន ឯកូននវុតិប្បភេទំ ឯកវីសុត្តរសតប្បភេទញ្ច. វត្ថុបដិបទាទិភេទតោ បន អនន្តប្បភេទំ. រូបសទ្ទគន្ធរសាយតនានិ វិសភាគបច្ចយាទិភេទតោ អនន្តប្បភេទានិ. ផោដ្ឋព្ពាយតនំ បថវីធាតុតេជោធាតុវាយោធាតុវសេន តិប្បភេទំ. បច្ចយាទិភេទតោ អនេកប្បភេទំ. ធម្មាយតនំ វេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធសុខុមរូបនិព្ពានានំ សភាវនានត្តភេទតោ អនេកប្បភេទន្តិ. ឯវំ សង្ខេបវិត្ថារា វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥១៦. ទដ្ឋព្ពតោតិ ឯត្ថ បន សព្ពានេវ សង្ខតានិ អាយតនានិ អនាគមនតោ អនិគ្គមនតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. ន ហិ តានិ បុព្ពេ ឧទយា កុតោចិ អាគច្ឆន្តិ, នបិ ឧទ្ធំ វយា កុហិញ្ចិ គច្ឆន្តិ, អថ ខោ បុព្ពេ ឧទយា អប្បដិលទ្ធសភាវានិ, ឧទ្ធំ វយា បរិភិន្នសភាវានិ, បុព្ពន្តាបរន្តវេមជ្ឈេ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ អវសានិ បវត្តន្តិ. តស្មា អនាគមនតោ អនិគ្គមនតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. តថា និរីហកតោ អព្យាបារតោ ច. ន ហិ ចក្ខុរូបាទីនំ ឯវំ ហោតិ ‘‘អហោ វត អម្ហាកំ សាមគ្គិយំ វិញ្ញាណំ នាម ឧប្បជ្ជេយ្យា’’តិ, ន ច តានិ វិញ្ញាណុប្បាទនត្ថំ ទ្វារភាវេន វត្ថុភាវេន អារម្មណភាវេន វា ឦហន្តិ, ន ព្យាបារមាបជ្ជន្តិ, អថ ខោ ធម្មតាវេសា, យំ ចក្ខុរូបាទិសាមគ្គិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ សម្ភវន្តីតិ. តស្មា និរីហកតោ អព្យាបារតោ ច ទដ្ឋព្ពានិ. អបិច អជ្ឈត្តិកានិ សុញ្ញគាមោ វិយ ទដ្ឋព្ពានិ, ធុវសុភសុខត្តភាវវិរហិតត្តា. ពាហិរានិ គាមឃាតកចោរា វិយ, អជ្ឈត្តិកានំ អភិឃាតកត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ចក្ខុ, ភិក្ខវេ, ហញ្ញតិ មនាបាមនាបេហិ រូបេហី’’តិ វិត្ថារោ. អបិច អជ្ឈត្តិកានិ ឆ បាណកា វិយ ទដ្ឋព្ពានិ, ពាហិរានិ តេសំ គោចរា វិយាតិ. ឯវមេត្ថ ទដ្ឋព្ពតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

ឥទំ តាវ អាយតនានំ វិត្ថារកថាមុខំ.

ធាតុវិត្ថារកថា

៥១៧. តទនន្តរា បន ធាតុយោតិ អដ្ឋារស ធាតុយោ – ចក្ខុធាតុ, រូបធាតុ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ, សោតធាតុ, សទ្ទធាតុ, សោតវិញ្ញាណធាតុ, ឃានធាតុ, គន្ធធាតុ, ឃានវិញ្ញាណធាតុ, ជិវ្ហាធាតុ, រសធាតុ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ, កាយធាតុ, ផោដ្ឋព្ពធាតុ, កាយវិញ្ញាណធាតុ, មនោធាតុ, ធម្មធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតូតិ. តត្ថ –

អត្ថតោ លក្ខណាទីហិ, កម តាវត្វសង្ខតោ;

បច្ចយា អថ ទដ្ឋព្ពា, វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថ អត្ថតោតិ ចក្ខតីតិ ចក្ខុ. រូបយតីតិ រូបំ. ចក្ខុស្ស វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ ឯវមាទិនា តាវ នយេន ចក្ខាទីនំ វិសេសត្ថតោ វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. អវិសេសេន បន វិទហតិ, ធីយតេ, វិធានំ, វិធីយតេ ឯតាយ, ឯត្ថ វា ធីយតីតិ ធាតុ. លោកិយា ហិ ធាតុយោ ការណភាវេន វវត្ថិតា ហុត្វា សុវណ្ណរជតាទិធាតុយោ វិយ សុវណ្ណរជតាទិំ, អនេកប្បការំ សំសារទុក្ខំ វិទហន្តិ. ភារហារេហិ ច ភារោ វិយ, សត្តេហិ ធីយន្តេ, ធារិយន្តីតិ អត្ថោ. ទុក្ខវិធានមត្តមេវ ចេសា, អវសវត្តនតោ. ឯតាហិ ច ករណភូតាហិ សំសារទុក្ខំ សត្តេហិ អនុវិធីយតិ. តថាវិហិតញ្ច តំ ឯតាស្វេវ ធីយតិ, ឋបិយតីតិ អត្ថោ. ឥតិ ចក្ខាទីសុ ឯកេកោ ធម្មោ យថាសម្ភវំ វិទហតិ, ធីយតីតិអាទិនា អត្ថវសេន ធាតូតិ វុច្ចតិ.

៥១៨. អបិច យថា តិត្ថិយានំ អត្តា នាម សភាវតោ នត្ថិ, ន ឯវមេតា, ឯតា បន អត្តនោ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោ. យថា លោកេ វិចិត្តា ហរិតាលមនោសិលាទយោ សេលាវយវា ធាតុយោតិ វុច្ចន្តិ, ឯវមេតាបិ ធាតុយោ វិយ ធាតុយោ. វិចិត្តា ហេតេ ញាណញេយ្យាវយវាតិ. យថា វា សរីរសង្ខាតស្ស សមុទាយស្ស អវយវភូតេសុ រសសោណិតាទីសុ អញ្ញមញ្ញវិសភាគលក្ខណបរិច្ឆិន្នេសុ ធាតុសមញ្ញា, ឯវមេតេសុបិ បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតស្ស អត្តភាវស្ស អវយវេសុ ធាតុសមញ្ញា វេទិតព្ពា. អញ្ញមញ្ញវិសភាគលក្ខណបរិច្ឆិន្នា ហេតេ ចក្ខាទយោតិ. អបិច ធាតូតិ និជ្ជីវមត្តស្សេវេតំ អធិវចនំ. តថា ហិ ភគវា ‘‘ឆ ធាតុរោ អយំ ភិក្ខុ បុរិសោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៤៤) ជីវសញ្ញាសមូហននត្ថំ ធាតុទេសនំ អកាសីតិ.

តស្មា យថាវុត្តេន អត្ថេន ចក្ខុ ច តំ ធាតុ ច ចក្ខុធាតុ…បេ… មនោវិញ្ញាណញ្ច តំ ធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតូតិ. ឯវំ តាវេត្ថ អត្ថតោ វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥១៩. លក្ខណាទិតោតិ ចក្ខាទីនំ លក្ខណាទិតោបេត្ថ វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ. តានិ ច បន នេសំ លក្ខណាទីនិ ខន្ធនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

កមតោតិ ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តេសុ ឧប្បត្តិក្កមាទីសុ ទេសនាក្កមោវ យុជ្ជតិ. សោ ច បនាយំ ហេតុផលានុបុព្ពវវត្ថានវសេន វុត្តោ. ចក្ខុធាតុ រូបធាតូតិ ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ហេតុ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតូតិ ផលំ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

៥២០. តាវត្វតោតិ តាវភាវតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – តេសុ តេសុ ហិ សុត្តាភិធម្មប្បទេសេសុ ‘‘អាភាធាតុ, សុភធាតុ, អាកាសានញ្ចាយតនធាតុ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនធាតុ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនធាតុ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធាតុ, សញ្ញាវេទយិតនិរោធធាតុ’’ (សំ. និ. ២.៩៥), ‘‘កាមធាតុ, ព្យាបាទធាតុ, វិហិំសាធាតុ, នេក្ខម្មធាតុ, អព្យាបាទធាតុ, អវិហិំសាធាតុ’’ (វិភ. ១៨២; ទី. និ. ៣.៣០៥; ម. និ. ៣.១២៥), ‘‘សុខធាតុ, ទុក្ខធាតុ, សោមនស្សធាតុ, ទោមនស្សធាតុ, ឧបេក្ខាធាតុ, អវិជ្ជាធាតុ’’ (វិភ. ១៨០; ម. និ. ៣.១២៥), ‘‘អារម្ភធាតុ, និក្កមធាតុ, បរក្កមធាតុ’’ (សំ. និ. ៥.១៨៣), ‘‘ហីនធាតុ, មជ្ឈិមធាតុ, បណីតធាតុ’’ (ទី. និ. ៣.៣០៥), ‘‘បថវីធាតុ, អាបោធាតុ, តេជោធាតុ, វាយោធាតុ (ទី. និ. ៣.៣១១), អាកាសធាតុ, វិញ្ញាណធាតុ’’ (ម. និ. ៣.១២៥; វិភ. ១៧២), ‘‘សង្ខតធាតុ, អសង្ខតធាតុ’’ (ម. និ. ៣.១២៥), ‘‘អនេកធាតុ នានាធាតុ លោកោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៦៦; ម. និ. ១.១៤៨) ឯវមាទយោ អញ្ញាបិ ធាតុយោ ទិស្សន្តិ. ឯវំ សតិ សព្ពាសំ វសេន បរិច្ឆេទំ អកត្វា កស្មា អដ្ឋារសាតិ អយមេវ បរិច្ឆេទោ កតោតិ ចេ. សភាវតោ វិជ្ជមានានំ សព្ពធាតូនំ តទន្តោគធត្តា.

រូបធាតុយេវ ហិ អាភាធាតុ, សុភធាតុ បន រូបាទិបដិពទ្ធា. កស្មា, សុភនិមិត្តត្តា. សុភនិមិត្តញ្ហិ សុភធាតុ. តញ្ច រូបាទិវិនិមុត្តំ ន វិជ្ជតិ. កុសលវិបាការម្មណា វា រូបាទយោ ឯវ សុភធាតូតិ រូបាទិមត្តមេវេសា. អាកាសានញ្ចាយតនធាតុអាទីសុ ចិត្តំ មនោវិញ្ញាណធាតុយេវ, សេសា ធម្មធាតុ. សញ្ញាវេទយិតនិរោធធាតុ បន សភាវតោ នត្ថិ. ធាតុទ្វយនិរោធមត្តមេវ ហិ សា.

កាមធាតុ ធម្មធាតុមត្តំ វា ហោតិ. យថាហ – ‘‘តត្ថ កតមា កាមធាតុ? កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ’’តិ (វិភ. ១៨២). អដ្ឋារសាបិ វា ធាតុយោ. យថាហ – ‘‘ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តី ទេវេ អន្តោករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា រូបា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ, អយំ វុច្ចតិ កាមធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២).

នេក្ខម្មធាតុ ធម្មធាតុ ឯវ, ‘‘សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា នេក្ខម្មធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨២) វចនតោ មនោវិញ្ញាណធាតុបិ ហោតិយេវ. ព្យាបាទវិហិំសា-អព្យាបាទ-អវិហិំសាសុខ-ទុក្ខ-សោមនស្ស-ទោមនស្សុបេក្ខា-អវិជ្ជាអារម្ភ-និក្កម-បរក្កមធាតុយោ ធម្មធាតុយេវ.

ហីនមជ្ឈិមបណីតធាតុយោ អដ្ឋារស ធាតុមត្តមេវ. ហីនា ហិ ចក្ខាទយោ ហីនា ធាតុ, មជ្ឈិមបណីតា មជ្ឈិមា ចេវ បណីតា ច. និប្បរិយាយេន បន អកុសលា ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុយោ ហីនធាតុ, លោកិយា កុសលាព្យាកតា ឧភោបិ ចក្ខុធាតុអាទយោ ច មជ្ឈិមធាតុ, លោកុត្តរា បន ធម្មធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុយោ បណីតធាតុ.

បថវីតេជោវាយោធាតុយោ ផោដ្ឋព្ពធាតុយេវ, អាបោធាតុ អាកាសធាតុ ច ធម្មធាតុយេវ. វិញ្ញាណធាតុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសត្តវិញ្ញាណធាតុសង្ខេបោយេវ.

សត្តរស ធាតុយោ ធម្មធាតុឯកទេសោ ច សង្ខតធាតុ, អសង្ខតា បន ធាតុ ធម្មធាតុឯកទេសោវ. អនេកធាតុនានាធាតុលោកោ បន អដ្ឋារស ធាតុប្បភេទមត្តមេវាតិ. ឥតិ សភាវតោ វិជ្ជមានានំ សព្ពធាតូនំ តទន្តោគធត្តា អដ្ឋារសេវ វុត្តាតិ.

៥២១. អបិច វិជាននសភាវេ វិញ្ញាណេ ជីវសញ្ញីនំ សញ្ញាសមូហននត្ថម្បិ អដ្ឋារសេវ វុត្តា. សន្តិ ហិ សត្តា វិជាននសភាវេ វិញ្ញាណេ ជីវសញ្ញិនោ, តេសំ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយមនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុភេទេន តស្ស អនេកតំ ចក្ខុរូបាទិបច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ អនិច្ចតញ្ច បកាសេត្វា ទីឃរត្តានុសយិតំ ជីវសញ្ញំ សមូហនិតុកាមេន ភគវតា អដ្ឋារស ធាតុយោ បកាសិតា. កិញ្ច ភិយ្យោ តថា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ច. យេ ច ឥមាយ អនតិសង្ខេបវិត្ថារាយ ទេសនាយ វេនេយ្យសត្តា, តទជ្ឈាសយវសេន ច អដ្ឋារសេវ បកាសិតា.

សង្ខេបវិត្ថារនយេន តថា តថា ហិ,

ធម្មំ បកាសយតិ ឯស យថា យថាស្ស;

សទ្ធម្មតេជវិហតំ វិលយំ ខណេន,

វេនេយ្យសត្តហទយេសុ តមោ បយាតីតិ.

ឯវមេត្ថ តាវត្វតោ វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥២២. សង្ខតោតិ ចក្ខុធាតុ តាវ ជាតិតោ ឯកោ ធម្មោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ ចក្ខុបសាទវសេន, តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយរូបសទ្ទគន្ធរសធាតុយោ សោតប្បសាទាទិវសេន, ផោដ្ឋព្ពធាតុ បន បថវីតេជោវាយោវសេន តយោ ធម្មាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ កុសលាកុសលវិបាកវសេន ទ្វេ ធម្មាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, តថា សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណធាតុយោ. មនោធាតុ បន បញ្ចទ្វារាវជ្ជនកុសលាកុសលវិបាកសម្បដិច្ឆនវសេន តយោ ធម្មាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. ធម្មធាតុ តិណ្ណំ អរូបក្ខន្ធានំ សោឡសន្នំ សុខុមរូបានំ អសង្ខតាយ ច ធាតុយា វសេន វីសតិ ធម្មាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. មនោវិញ្ញាណធាតុ សេសកុសលាកុសលាព្យាកតវិញ្ញាណវសេន ឆសត្តតិ ធម្មាតិ សង្ខំ គច្ឆតិ. ឯវមេត្ថ សង្ខតោបិ វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥២៣. បច្ចយាតិ ឯត្ថ ច ចក្ខុធាតុ តាវ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា វិប្បយុត្តបុរេជាតអត្ថិអវិគតនិស្សយិន្ទ្រិយបច្ចយានំ វសេន ឆហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ, រូបធាតុ បុរេជាតអត្ថិអវិគតារម្មណបច្ចយានំ វសេន ចតូហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ សោតវិញ្ញាណធាតុអាទីនំ សោតធាតុសទ្ទធាតុអាទយោ. បញ្ចន្នំ បន នេសំ អាវជ្ជនមនោធាតុ អនន្តរសមនន្តរនត្ថិវិគតានន្តរូបនិស្សយវសេន បញ្ចហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ, តា ច បញ្ចបិ សម្បដិច្ឆនមនោធាតុយា. តថា សម្បដិច្ឆនមនោធាតុ សន្តីរណមនោវិញ្ញាណធាតុយា, សា ច វោដ្ឋព្ពនមនោវិញ្ញាណធាតុយា, វោដ្ឋព្ពនមនោវិញ្ញាណធាតុ ច ជវនមនោវិញ្ញាណធាតុយា. ជវនមនោវិញ្ញាណធាតុ បន អនន្តរាយ ជវនមនោវិញ្ញាណធាតុយា តេហិ ចេវ បញ្ចហិ អាសេវនបច្ចយេន ចាតិ ឆហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. ឯស តាវ បញ្ចទ្វារេ នយោ.

មនោទ្វារេ បន ភវង្គមនោវិញ្ញាណធាតុ អាវជ្ជនមនោវិញ្ញាណធាតុយា. អាវជ្ជនមនោវិញ្ញាណធាតុ ច ជវនមនោវិញ្ញាណធាតុយា បុរិមេហិ បញ្ចហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. ធម្មធាតុ បន សត្តន្នម្បិ វិញ្ញាណធាតូនំ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយសម្បយុត្តអត្ថិអវិគតាទីហិ ពហុធា បច្ចយោ ហោតិ. ចក្ខុធាតុអាទយោ បន ឯកច្ចា ច ធម្មធាតុ ឯកច្ចាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណបច្ចយាទីហិបិ បច្ចយា ហោន្តិ. ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទីនញ្ច ន កេវលំ ចក្ខុរូបាទយោ បច្ចយា ហោន្តិ, អថ ខោ អាលោកាទយោបិ. តេនាហុ បុព្ពាចរិយា –

‘‘ចក្ខុរូបាលោកមនសិការេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. សោតសទ្ទវិវរមនសិការេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណំ. ឃានគន្ធវាយុមនសិការេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ឃានវិញ្ញាណំ. ជិវ្ហារសអាបមនសិការេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ. កាយផោដ្ឋព្ពបថវីមនសិការេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ កាយវិញ្ញាណំ. ភវង្គមនធម្មមនសិការេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ.

អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន បច្ចយប្បភេទោ បដិច្ចសមុប្បាទនិទ្ទេសេ អាវិភវិស្សតីតិ ឯវមេត្ថ បច្ចយតោបិ វេទិតព្ពោ វិនិច្ឆយោ.

៥២៤. ទដ្ឋព្ពតោតិ ទដ្ឋព្ពតោបេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ. សព្ពា ឯវ ហិ សង្ខតធាតុយោ បុព្ពន្តាបរន្តវិវិត្តតោ ធុវសុភសុខត្តភាវសុញ្ញតោ បច្ចយាយត្តវុត្តិតោ ច ទដ្ឋព្ពា.

វិសេសតោ បនេត្ថ ភេរិតលំ វិយ ចក្ខុធាតុ ទដ្ឋព្ពា, ទណ្ឌោ វិយ រូបធាតុ, សទ្ទោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. តថា អាទាសតលំ វិយ ចក្ខុធាតុ, មុខំ វិយ រូបធាតុ, មុខនិមិត្តំ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. អថ វា ឧច្ឆុតិលា វិយ ចក្ខុធាតុ, យន្តចក្កយដ្ឋិ វិយ រូបធាតុ, ឧច្ឆុរសតេលានិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. តថា អធរារណី វិយ ចក្ខុធាតុ, ឧត្តរារណី វិយ រូបធាតុ, អគ្គិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. ឯស នយោ សោតធាតុអាទីសុ.

មនោធាតុ បន យថាសម្ភវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទីនំ បុរេចរានុចរា វិយ ទដ្ឋព្ពា.

ធម្មធាតុយា វេទនាក្ខន្ធោ សល្លមិវ សូលមិវ ច ទដ្ឋព្ពោ. សញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា វេទនាសល្លសូលយោគាអាតុរា វិយ, បុថុជ្ជនានំ វា សញ្ញា អាសាទុក្ខជននតោ រិត្តមុដ្ឋិ វិយ. អយថាភុច្ចនិមិត្តគាហកតោ វនមិគោ វិយ. សង្ខារា បដិសន្ធិយំ បក្ខិបនតោ អង្គារកាសុយំ ខិបនកបុរិសា វិយ. ជាតិ ទុក្ខានុពន្ធតោ រាជបុរិសានុពន្ធចោរា វិយ. សព្ពានត្ថាវហស្ស ខន្ធសន្តានស្ស ហេតុតោ វិសរុក្ខពីជានិ វិយ. រូបំ នានាវិធុបទ្ទវនិមិត្តតោ ខុរចក្កំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. អសង្ខតា បន ធាតុ អមតតោ សន្តតោ ខេមតោ ច ទដ្ឋព្ពា. កស្មា? សព្ពានត្ថាវហស្ស បដិបក្ខភូតត្តា.

មនោវិញ្ញាណធាតុ អារម្មណេសុ វវត្ថានាភាវតោ អរញ្ញមក្កដោ វិយ, ទុទ្ទមនតោ អស្សខឡុង្កោ វិយ, យត្ថកាមនិបាតិតោ វេហាសក្ខិត្តទណ្ឌោ វិយ, លោភទោសាទិនានប្បការកិលេសវេសយោគតោ រង្គនដោ វិយ ទដ្ឋព្ពាតិ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ

បញ្ញាភាវនាធិការេ

អាយតនធាតុនិទ្ទេសោ នាម

បន្នរសមោ បរិច្ឆេទោ.