វិញ្ញាណក្ខន្ធកថា

៤៥១. ឥតរេសុ បន យំកិញ្ចិ វេទយិតលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា វេទនាក្ខន្ធោ; យំកិញ្ចិ សញ្ជាននលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា សញ្ញាក្ខន្ធោ; យំកិញ្ចិ អភិសង្ខរណលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា សង្ខារក្ខន្ធោ; យំកិញ្ចិ វិជាននលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា វិញ្ញាណក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យស្មា វិញ្ញាណក្ខន្ធេ វិញ្ញាតេ ឥតរេ សុវិញ្ញេយ្យា ហោន្តិ, តស្មា វិញ្ញាណក្ខន្ធំ អាទិំ កត្វា វណ្ណនំ ករិស្សាម.

យំកិញ្ចិ វិជាននលក្ខណំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា វិញ្ញាណក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោតិ ហិ វុត្តំ. កិញ្ច វិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណំ? យថាហ ‘‘វិជានាតិ វិជានាតីតិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៤៩). វិញ្ញាណំ ចិត្តំ មនោតិ អត្ថតោ ឯកំ. តទេតំ វិជាននលក្ខណេន សភាវតោ ឯកវិធម្បិ ជាតិវសេន តិវិធំ កុសលំ, អកុសលំ, អព្យាកតញ្ច.

៤៥២. តត្ថ កុសលំ ភូមិភេទតោ ចតុព្ពិធំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកុត្តរញ្ច. តត្ថ កាមាវចរំ សោមនស្សុបេក្ខាញាណសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ. សេយ្យថិទំ – សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ញាណវិប្បយុត្តំ. ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ញាណវិប្បយុត្តំ.

យទា ហិ ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទិសម្បត្តិំ អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុំ អាគម្ម ហដ្ឋបហដ្ឋោ ‘‘អត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ម. និ. ១.៤៤១) សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា អសំសីទន្តោ អនុស្សាហិតោ បរេហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តទាស្ស សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ ចិត្តំ អសង្ខារំ ហោតិ. យទា បន វុត្តនយេន ហដ្ឋតុដ្ឋោ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា អមុត្តចាគតាទិវសេន សំសីទមានោ វា បរេហិ វា ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទាស្ស តទេវ ចិត្តំ សសង្ខារំ ហោតិ. ឥមស្មិញ្ហិ អត្ថេ សង្ខារោតិ ឯតំ អត្តនោ វា បរេសំ វា វសេន បវត្តស្ស បុព្ពបយោគស្សាធិវចនំ. យទា បន ញាតិជនស្ស បដិបត្តិទស្សនេន ជាតបរិចយា ពាលទារកា ភិក្ខូ ទិស្វា សោមនស្សជាតា សហសា កិញ្ចិទេវ ហត្ថគតំ ទទន្តិ វា វន្ទន្តិ វា, តទា តតិយំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ‘‘ទេថ វន្ទថាតិ’’ ញាតីហិ ឧស្សាហិតា ឯវំ បដិបជ្ជន្តិ, តទា ចតុត្ថំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ទេយ្យធម្មបដិគ្គាហកាទីនំ អសម្បត្តិំ អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវំ អាគម្ម ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. ឯវំ សោមនស្សុបេក្ខាញាណសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ កាមាវចរកុសលំ វេទិតព្ពំ.

រូបាវចរំ បន ឈានង្គយោគភេទតោ បញ្ចវិធំ ហោតិ. សេយ្យថិទំ, វិតក្កវិចារបីតិសុខសមាធិយុត្តំ បឋមំ, អតិក្កន្តវិតក្កំ ទុតិយំ, តតោ អតិក្កន្តវិចារំ តតិយំ, តតោ វិរត្តបីតិកំ ចតុត្ថំ, អត្ថង្គតសុខំ ឧបេក្ខាសមាធិយុត្តំ បញ្ចមន្តិ.

អរូបាវចរំ ចតុន្នំ អារុប្បានំ យោគវសេន ចតុព្ពិធំ. វុត្តប្បការេន ហិ អាកាសានញ្ចាយតនជ្ឈានេន សម្បយុត្តំ បឋមំ, វិញ្ញាណញ្ចាយតនាទីហិ ទុតិយតតិយចតុត្ថានិ. លោកុត្តរំ ចតុមគ្គសម្បយោគតោ ចតុព្ពិធន្តិ ឯវំ តាវ កុសលវិញ្ញាណមេវ ឯកវីសតិវិធំ ហោតិ.

៤៥៣. អកុសលំ បន ភូមិតោ ឯកវិធំ កាមាវចរមេវ, មូលតោ តិវិធំ លោភមូលំ ទោសមូលំ មោហមូលញ្ច.

តត្ថ លោភមូលំ សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិគតសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ. សេយ្យថិទំ, សោមនស្សសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ. ឧបេក្ខាសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារញ្ច, តថា ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ.

យទា ហិ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ អាទីនវោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៩) អាទិនា នយេន មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ កាមេ វា បរិភុញ្ជតិ, ទិដ្ឋមង្គលាទីនិ វា សារតោ បច្ចេតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា បឋមំ អកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា មន្ទេន សមុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា ទុតិយំ. យទា មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អបុរក្ខត្វា កេវលំ ហដ្ឋតុដ្ឋោ មេថុនំ វា សេវតិ, បរសម្បត្តិំ វា អភិជ្ឈាយតិ, បរភណ្ឌំ វា ហរតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា តតិយំ. យទា មន្ទេន សមុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទា ចតុត្ថំ. យទា បន កាមានំ វា អសម្បត្តិំ អាគម្ម អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវេន ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ, តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯវំ សោមនស្សុបេក្ខាទិដ្ឋិគតសង្ខារភេទតោ អដ្ឋវិធំ លោភមូលំ វេទិតព្ពំ.

ទោសមូលំ បន ទោមនស្សសហគតំ បដិឃសម្បយុត្តំ អសង្ខារំ សសង្ខារន្តិ ទុវិធមេវ ហោតិ, តស្ស បាណាតិបាតាទីសុ តិក្ខមន្ទប្បវត្តិកាលេ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

មោហមូលំ ឧបេក្ខាសហគតំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តញ្ចាតិ ទុវិធំ. តស្ស សន្និដ្ឋានវិក្ខេបកាលេ បវត្តិ វេទិតព្ពាតិ ឯវំ អកុសលវិញ្ញាណំ ទ្វាទសវិធំ ហោតិ.

៤៥៤. អព្យាកតំ ជាតិភេទតោ ទុវិធំ វិបាកំ កិរិយញ្ច. តត្ថ វិបាកំ ភូមិតោ ចតុព្ពិធំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ លោកុត្តរញ្ច. តត្ថ កាមាវចរំ ទុវិធំ កុសលវិបាកំ អកុសលវិបាកញ្ច. កុសលវិបាកម្បិ ទុវិធំ អហេតុកំ សហេតុកញ្ច.

តត្ថ អលោភាទិវិបាកហេតុវិរហិតំ អហេតុកំ, តំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ, សម្បដិច្ឆនកិច្ចា មនោធាតុ, សន្តីរណាទិកិច្ចា ទ្វេ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ ចាតិ អដ្ឋវិធំ.

តត្ថ ចក្ខុសន្និស្សិតរូបវិជាននលក្ខណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, រូបមត្តារម្មណរសំ, រូបាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, រូបារម្មណាយ កិរិយមនោធាតុយា អបគមបទដ្ឋានំ. សោតាទិសន្និស្សិតសទ្ទាទិវិជាននលក្ខណានិ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ, សទ្ទាទិមត្តារម្មណរសានិ, សទ្ទាទិអភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានានិ, សទ្ទារម្មណាទីនំ កិរិយមនោធាតូនំ អបគមបទដ្ឋានានិ.

ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរំ រូបាទិវិជាននលក្ខណា មនោធាតុ, រូបាទិសម្បដិច្ឆនរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ចក្ខុវិញ្ញាណាទិអបគមបទដ្ឋានា.

អហេតុកវិបាកា សឡារម្មណវិជាននលក្ខណា ទុវិធាបិ សន្តីរណាទិកិច្ចា មនោវិញ្ញាណធាតុ, សន្តីរណាទិរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ហទយវត្ថុបទដ្ឋានា. សោមនស្សុបេក្ខាយោគតោ បន ទ្វិបញ្ចដ្ឋានភេទតោ ច តស្សា ភេទោ. ឯតាសុ ហិ ឯកា ឯកន្តមិដ្ឋារម្មណេ បវត្តិសព្ភាវតោ សោមនស្សសម្បយុត្តា ហុត្វា សន្តីរណតទារម្មណវសេន បញ្ចទ្វារេ ចេវ ជវនាវសានេ ច បវត្តនតោ ទ្វិដ្ឋានា ហោតិ. ឯកា ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ បវត្តិសព្ភាវតោ ឧបេក្ខាសម្បយុត្តា ហុត្វា សន្តីរណតទារម្មណបដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន បវត្តនតោ បញ្ចដ្ឋានា ហោតិ.

អដ្ឋវិធម្បិ ចេតំ អហេតុកវិបាកវិញ្ញាណំ និយតានិយតារម្មណត្តា ទុវិធំ. ឧបេក្ខាសុខសោមនស្សភេទតោ តិវិធំ. វិញ្ញាណបញ្ចកំ ហេត្ថ និយតារម្មណំ យថាក្កមំ រូបាទីសុយេវ បវត្តិតោ, សេសំ អនិយតារម្មណំ. តត្រ ហិ មនោធាតុ បញ្ចសុបិ រូបាទីសុ បវត្តតិ, មនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយំ ឆសូតិ. កាយវិញ្ញាណំ បនេត្ថ សុខយុត្តំ, ទ្វិដ្ឋានា មនោវិញ្ញាណធាតុ សោមនស្សយុត្តា, សេសំ ឧបេក្ខាយុត្តន្តិ. ឯវំ តាវ កុសលវិបាកាហេតុកំ អដ្ឋវិធំ វេទិតព្ពំ.

អលោភាទិវិបាកហេតុសម្បយុត្តំ បន សហេតុកំ, តំ កាមាវចរកុសលំ វិយ សោមនស្សាទិ ភេទតោ អដ្ឋវិធំ. យថា បន កុសលំ ទានាទិវសេន ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ, ន ឥទំ តថា. ឥទញ្ហិ បដិសន្ធិភវង្គចុតិតទារម្មណវសេន បរិត្តធម្មបរិយាបន្នេសុយេវ ឆសុ អារម្មណេសុ បវត្តតិ. សង្ខារាសង្ខារភាវោ បនេត្ថ អាគមនាទិវសេន វេទិតព្ពោ. សម្បយុត្តធម្មានញ្ច វិសេសេ អសតិបិ អាទាសតលាទីសុ មុខនិមិត្តំ វិយ និរុស្សាហំ វិបាកំ, មុខំ វិយ សឧស្សាហំ កុសលន្តិ វេទិតព្ពំ.

កេវលំ ហិ អកុសលវិបាកំ អហេតុកមេវ, តំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណំ, សម្បដិច្ឆនកិច្ចា មនោធាតុ, សន្តីរណាទិកិច្ចា បញ្ចដ្ឋានា មនោវិញ្ញាណធាតូតិ សត្តវិធំ. តំ លក្ខណាទិតោ កុសលាហេតុកវិបាកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

កេវលញ្ហិ កុសលវិបាកានិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណានិ, ឥមានិ អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណានិ. តានិ ច ឧបេក្ខាសុខសោមនស្សភេទតោ តិវិធានិ, ឥមានិ ទុក្ខឧបេក្ខាវសេន ទុវិធានិ. ឯត្ថ ហិ កាយវិញ្ញាណំ ទុក្ខសហគតមេវ, សេសានិ ឧបេក្ខាសហគតានិ. សា ច តេសុ ឧបេក្ខា ហីនា ទុក្ខំ វិយ នាតិតិខិណា, ឥតរេសុ ឧបេក្ខា បណីតា សុខំ វិយ នាតិតិខិណា. ឥតិ ឥមេសំ សត្តន្នំ អកុសលវិបាកានំ បុរិមានញ្ច សោឡសន្នំ កុសលវិបាកានំ វសេន កាមាវចរំ វិបាកវិញ្ញាណំ តេវីសតិវិធំ.

រូបាវចរំ បន កុសលំ វិយ បញ្ចវិធំ. កុសលំ បន សមាបត្តិវសេន ជវនវីថិយំ បវត្តតិ. ឥទំ ឧបបត្តិយំ បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន. យថា ច រូបាវចរំ, ឯវំ អរូបាវចរម្បិ កុសលំ វិយ ចតុព្ពិធំ. បវត្តិភេទោបិស្ស រូបាវចរេ វុត្តនយោ ឯវ. លោកុត្តរវិបាកំ ចតុមគ្គយុត្តចិត្តផលត្តា ចតុព្ពិធំ, តំ មគ្គវីថិវសេន ចេវ សមាបត្តិវសេន ច ទ្វិធា បវត្តតិ. ឯវំ សព្ពម្បិ ចតូសុ ភូមីសុ ឆត្តិំសវិធំ វិបាកវិញ្ញាណំ ហោតិ.

កិរិយំ បន ភូមិភេទតោ តិវិធំ កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរញ្ច. តត្ថ កាមាវចរំ ទុវិធំ អហេតុកំ សហេតុកញ្ច. តត្ថ អលោភាទិកិរិយហេតុវិរហិតំ អហេតុកំ, តំ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុភេទតោ ទុវិធំ.

តត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិបុរេចររូបាទិវិជាននលក្ខណា មនោធាតុ, អាវជ្ជនរសា, រូបាទិអភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ភវង្គវិច្ឆេទបទដ្ឋានា, សា ឧបេក្ខាយុត្តាវ ហោតិ.

មនោវិញ្ញាណធាតុ បន ទុវិធា សាធារណា អសាធារណា ច. តត្ថ សាធារណា ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកកិរិយា សឡារម្មណវិជាននលក្ខណា, កិច្ចវសេន បញ្ចទ្វារមនោទ្វារេសុ វោដ្ឋព្ពនាវជ្ជនរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, អហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ ភវង្គានំ អញ្ញតរាបគមបទដ្ឋានា.

អសាធារណា សោមនស្សសហគតាហេតុកកិរិយា សឡារម្មណវិជាននលក្ខណា, កិច្ចវសេន អរហតំ អនុឡារេសុ វត្ថូសុ ហសិតុប្បាទនរសា, តថាភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ឯកន្តតោ ហទយវត្ថុបទដ្ឋានាតិ. ឥតិ កាមាវចរកិរិយំ អហេតុកំ តិវិធំ.

សហេតុកំ បន សោមនស្សាទិភេទតោ កុសលំ វិយ អដ្ឋវិធំ. កេវលញ្ហិ កុសលំ សេក្ខបុថុជ្ជនានំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ អរហតំយេវាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ឯវំ តាវ កាមាវចរំ ឯកាទសវិធំ.

រូបាវចរំ បន អរូបាវចរញ្ច កុសលំ វិយ បញ្ចវិធំ ចតុព្ពិធញ្ច ហោតិ. អរហតំ ឧប្បត្តិវសេនេវ ចស្ស កុសលតោ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ. ឯវំ សព្ពម្បិ តីសុ ភូមីសុ វីសតិវិធំ កិរិយវិញ្ញាណំ ហោតិ.

៤៥៥. ឥតិ ឯកវីសតិ កុសលានិ ទ្វាទសាកុសលានិ ឆត្តិំស វិបាកានិ វីសតិ កិរិយានីតិ សព្ពានិបិ ឯកូននវុតិ វិញ្ញាណានិ ហោន្តិ. យានិ បដិសន្ធិភវង្គាវជ្ជនទស្សនសវនឃាយនសាយនផុសនសម្បដិច្ឆនសន្តីរណវោដ្ឋព្ពនជវនតទារម្មណចុតិវសេន ចុទ្ទសហិ អាការេហិ បវត្តន្តិ.

កថំ? យទា ហិ អដ្ឋន្នំ កាមាវចរកុសលានំ អានុភាវេន ទេវមនុស្សេសុ សត្តា និព្ពត្តន្តិ, តទា នេសំ មរណកាលេ បច្ចុបដ្ឋិតំ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានំ អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា អដ្ឋ សហេតុកកាមាវចរវិបាកានិ, មនុស្សេសុ បណ្ឌកាទិភាវំ អាបជ្ជមានានំ ទុព្ពលទ្វិហេតុកកុសលវិបាកឧបេក្ខាសហគតាហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ ចាតិ បដិសន្ធិវសេន នវ វិបាកចិត្តានិ បវត្តន្តិ. យទា រូបាវចរារូបាវចរកុសលានុភាវេន រូបារូបភវេសុ និព្ពត្តន្តិ, តទា នេសំ មរណកាលេ បច្ចុបដ្ឋិតំ កម្មនិមិត្តមេវ អារម្មណំ កត្វា នវ រូបារូបាវចរវិបាកានិ បដិសន្ធិវសេន បវត្តន្តិ.

យទា បន អកុសលានុភាវេន អបាយេ និព្ពត្តន្តិ, តទា នេសំ មរណកាលេ បច្ចុបដ្ឋិតំ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានំ អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា ឯកា អកុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ បដិសន្ធិវសេន បវត្តតីតិ ឯវំ តាវេត្ថ ឯកូនវីសតិយា វិបាកវិញ្ញាណានំ បដិសន្ធិវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

បដិសន្ធិវិញ្ញាណេ បន និរុទ្ធេ តំ តំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណមនុពន្ធមានំ តស្ស តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកភូតំ តស្មិញ្ញេវ អារម្មណេ តាទិសមេវ ភវង្គវិញ្ញាណំ នាម បវត្តតិ, បុនបិ តាទិសន្តិ ឯវំ អសតិ សន្តានវិនិវត្តកេ អញ្ញស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ នទីសោតំ វិយ សុបិនំ អបស្សតោ និទ្ទោក្កមនកាលាទីសុ អបរិមាណសង្ខ្យម្បិ បវត្តតិយេវាតិ ឯវំ តេសញ្ញេវ វិញ្ញាណានំ ភវង្គវសេនាបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ បវត្តេ បន ភវង្គសន្តានេ យទា សត្តានំ ឥន្ទ្រិយានិ អារម្មណគហណក្ខមានិ ហោន្តិ, តទា ចក្ខុស្សាបាថគតេ រូបេ រូបំ បដិច្ច ចក្ខុបសាទស្ស ឃដ្ដនា ហោតិ, តតោ ឃដ្ដនានុភាវេន ភវង្គចលនំ ហោតិ, អថ និរុទ្ធេ ភវង្គេ តទេវ រូបំ អារម្មណំ កត្វា ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទមានា វិយ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា កិរិយមនោធាតុ ឧប្បជ្ជតិ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. មនោទ្វារេ បន ឆព្ពិធេបិ អារម្មណេ អាបាថគតេ ភវង្គចលនានន្តរំ ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទមានា វិយ អាវជ្ជនកិច្ចំ សាធយមានា អហេតុកកិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខាសហគតាតិ ឯវំ ទ្វិន្នំ កិរិយវិញ្ញាណានំ អាវជ្ជនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

អាវជ្ជនានន្តរំ បន ចក្ខុទ្វារេ តាវ ទស្សនកិច្ចំ សាធយមានំ ចក្ខុបសាទវត្ថុកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សោតទ្វារាទីសុ សវនាទិកិច្ចំ សាធយមានានិ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ បវត្តន្តិ. តានិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ វិសយេសុ កុសលវិបាកានិ, អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ វិសយេសុ អកុសលវិបាកានីតិ ឯវំ ទសន្នំ វិបាកវិញ្ញាណានំ ទស្សនសវនឃាយនសាយនផុសនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ តជ្ជា មនោធាតូ’’តិអាទិវចនតោ (វិភ. ១៨៤) បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរា តេសញ្ញេវ វិសយំ សម្បដិច្ឆមានា កុសលវិបាកានន្តរំ កុសលវិបាកា, អកុសលវិបាកានន្តរំ អកុសលវិបាកា មនោធាតុ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ ទ្វិន្នំ វិបាកវិញ្ញាណានំ សម្បដិច្ឆនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

‘‘មនោធាតុយាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតូ’’តិ (វិភ. ១៨៤) វចនតោ បន មនោធាតុយា សម្បដិច្ឆិតមេវ វិសយំ សន្តីរយមានា អកុសលវិបាកមនោធាតុយា អនន្តរា អកុសលវិបាកា, កុសលវិបាកាយ អនន្តរា ឥដ្ឋារម្មណេ សោមនស្សសហគតា, ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ឧបេក្ខាសហគតា ឧប្បជ្ជតិ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឯវំ តិណ្ណំ វិបាកវិញ្ញាណានំ សន្តីរណវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

សន្តីរណានន្តរំ បន តមេវ វិសយំ វវត្ថាបយមានា ឧប្បជ្ជតិ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧបេក្ខាសហគតាតិ ឯវំ ឯកស្សេវ កិរិយវិញ្ញាណស្ស វោដ្ឋព្ពនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

វោដ្ឋព្ពនានន្តរំ បន សចេ មហន្តំ ហោតិ រូបាទិអារម្មណំ, អថ យថាវវត្ថាបិតេ វិសយេ អដ្ឋន្នំ វា កាមាវចរកុសលានំ ទ្វាទសន្នំ វា អកុសលានំ នវន្នំ វា អវសេសកាមាវចរកិរិយានំ អញ្ញតរវសេន ឆ សត្ត វា ជវនានិ ជវន្តិ, ឯសោ តាវ បញ្ចទ្វារេ នយោ.

មនោទ្វារេ បន មនោទ្វារាវជ្ជនានន្តរំ តានិយេវ. គោត្រភុតោ ឧទ្ធំ រូបាវចរតោ បញ្ច កុសលានិ បញ្ច កិរិយានិ, អរូបាវចរតោ ចត្តារិ កុសលានិ ចត្តារិ កិរិយានិ, លោកុត្តរតោ ចត្តារិ មគ្គចិត្តានិ ចត្តារិ ផលចិត្តានីតិ ឥមេសុ យំ យំ លទ្ធបច្ចយំ ហោតិ, តំ តំ ជវតីតិ ឯវំ បញ្ចបញ្ញាសាយ កុសលាកុសលកិរិយវិបាកវិញ្ញាណានំ ជវនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ជវនាវសានេ បន សចេ បញ្ចទ្វារេ អតិមហន្តំ, មនោទ្វារេ ច វិភូតមារម្មណំ ហោតិ, អថ កាមាវចរសត្តានំ កាមាវចរជវនាវសានេ ឥដ្ឋារម្មណាទីនំ បុរិមកម្មជវនចិត្តាទីនញ្ច វសេន យោ យោ បច្ចយោ លទ្ធោ ហោតិ, តស្ស តស្ស វសេន អដ្ឋសុ សហេតុកកាមាវចរវិបាកេសុ តីសុ វិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតូសុ ច អញ្ញតរំ បដិសោតគតំ នាវំ អនុពន្ធមានំ កិញ្ចិ អន្តរំ ឧទកមិវ ភវង្គស្សារម្មណតោ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ ជវិតំ ជវនមនុពន្ធំ ទ្វិក្ខត្តុំ សកិំ វា វិបាកវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តទេតំ ជវនាវសានេ ភវង្គស្ស អារម្មណេ បវត្តនារហំ សមានំ តស្ស ជវនស្ស អារម្មណំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តត្តា តទារម្មណន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ ឯកាទសន្នំ វិបាកវិញ្ញាណានំ តទារម្មណវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

តទារម្មណាវសានេ បន បុន ភវង្គមេវ បវត្តតិ, ភវង្គេ វិច្ឆិន្នេ បុន អាវជ្ជនាទីនីតិ ឯវំ លទ្ធបច្ចយចិត្តសន្តានំ ភវង្គានន្តរំ អាវជ្ជនំ អាវជ្ជនានន្តរំ ទស្សនាទីនីតិ ចិត្តនិយមវសេនេវ បុនប្បុនំ តាវ បវត្តតិ, យាវ ឯកស្មិំ ភវេ ភវង្គស្ស បរិក្ខយោ. ឯកស្មិំ ហិ ភវេ យំ សព្ពបច្ឆិមំ ភវង្គចិត្តំ, តំ តតោ ចវនត្តា ចុតីតិ វុច្ចតិ. តស្មា តម្បិ ឯកូនវីសតិវិធមេវ ហោតិ. ឯវំ ឯកូនវីសតិយា វិបាកវិញ្ញាណានំ ចុតិវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ចុតិតោ បន បុន បដិសន្ធិ, បដិសន្ធិតោ បុន ភវង្គន្តិ ឯវំ ភវគតិឋិតិនិវាសេសុ សំសរមានានំ សត្តានំ អវិច្ឆិន្នំ ចិត្តសន្តានំ បវត្តតិយេវ. យោ បនេត្ថ អរហត្តំ បាបុណាតិ, តស្ស ចុតិចិត្តេ និរុទ្ធេ និរុទ្ធមេវ ហោតីតិ.

ឥទំ វិញ្ញាណក្ខន្ធេ វិត្ថារកថាមុខំ.