រូបក្ខន្ធកថា

៤៣២. តត្ថ យំ កិញ្ចិ សីតាទីហិ រុប្បនលក្ខណំ ធម្មជាតំ, សព្ពំ តំ ឯកតោ កត្វា រូបក្ខន្ធោតិ វេទិតព្ពំ.

តទេតំ រុប្បនលក្ខណេន ឯកវិធម្បិ ភូតោបាទាយភេទតោ ទុវិធំ.

តត្ថ ភូតរូបំ ចតុព្ពិធំ – បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតូតិ. តាសំ លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានានិ ចតុធាតុវវត្ថានេ វុត្តានិ. បទដ្ឋានតោ បន តា សព្ពាបិ អវសេសធាតុត្តយបទដ្ឋានា.

ឧបាទារូបំ ចតុវីសតិវិធំ – ចក្ខុ, សោតំ, ឃានំ, ជិវ្ហា, កាយោ, រូបំ, សទ្ទោ, គន្ធោ, រសោ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសិន្ទ្រិយំ, ជីវិតិន្ទ្រិយំ, ហទយវត្ថុ, កាយវិញ្ញត្តិ, វចីវិញ្ញត្តិ, អាកាសធាតុ, រូបស្ស លហុតា, រូបស្ស មុទុតា, រូបស្ស កម្មញ្ញតា, រូបស្ស ឧបចយោ, រូបស្ស សន្តតិ, រូបស្ស ជរតា, រូបស្ស អនិច្ចតា, កពឡីការោ អាហារោតិ.

៤៣៣. តត្ថ រូបាភិឃាតារហតប្បសាទលក្ខណំ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា ចក្ខុ, រូបេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

សទ្ទាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណំ, សោតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា សោតំ, សទ្ទេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, សោតវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, សោតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

គន្ធាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណំ, ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា ឃានំ, គន្ធេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ឃានវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

រសាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណា, សាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណា វា ជិវ្ហា, រសេសុ អាវិញ្ឆនរសា, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានា.

ផោដ្ឋព្ពាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណោ, ផុសិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណោ វា កាយោ, ផោដ្ឋព្ពេសុ អាវិញ្ឆនរសោ, កាយវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, ផុសិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានោ.

៤៣៤. កេចិ បន ‘‘តេជាធិកានំ ភូតានំ បសាទោ ចក្ខុ, វាយុបថវីអាបាធិកានំ ភូតានំ បសាទា សោតឃានជិវ្ហា, កាយោ សព្ពេសម្បី’’តិ វទន្តិ. អបរេ ‘‘តេជាធិកានំ បសាទោ ចក្ខុ, វិវរវាយុអាបបថវាធិកានំ សោតឃានជិវ្ហាកាយា’’តិ វទន្តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘សុត្តំ អាហរថា’’តិ. អទ្ធា សុត្តមេវ ន ទក្ខិស្សន្តិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘តេជាទីនំ គុណេហិ រូបាទីហិ អនុគយ្ហភាវតោ’’តិ ការណំ ទស្សេន្តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘កោ បនេវមាហរូបាទយោ តេជាទីនំ គុណា’តិ. អវិនិព្ភោគវុត្តីសុ ហិ ភូតេសុ អយំ ឥមស្ស គុណោ អយំ ឥមស្ស គុណោតិ ន លព្ភា វត្តុ’’ន្តិ. អថាបិ វទេយ្យុំ ‘‘យថា តេសុ តេសុ សម្ភារេសុ តស្ស តស្ស ភូតស្ស អធិកតាយ បថវីអាទីនំ សន្ធារណាទីនិ កិច្ចានិ ឥច្ឆថ, ឯវំ តេជាទិអធិកេសុ សម្ភារេសុ រូបាទីនំ អធិកភាវទស្សនតោ ឥច្ឆិតព្ពមេតំ រូបាទយោ តេសំ គុណា’’តិ. តេ វត្តព្ពា ‘‘ឥច្ឆេយ្យាម, យទិ អាបាធិកស្ស អាសវស្ស គន្ធតោ បថវីអធិកេ កប្បាសេ គន្ធោ អធិកតរោ សិយា, តេជាធិកស្ស ច ឧណ្ហោទកស្ស វណ្ណតោ សីតុទកស្ស វណ្ណោ បរិហាយេថ’’. យស្មា បនេតំ ឧភយម្បិ នត្ថិ, តស្មា បហាយេតំ ឯតេសំ និស្សយភូតានំ វិសេសកប្បនំ, ‘‘យថា អវិសេសេបិ ឯកកលាបេ ភូតានំ រូបរសាទយោ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសា ហោន្តិ, ឯវំ ចក្ខុបសាទាទយោ អវិជ្ជមានេបិ អញ្ញស្មិំ វិសេសការណេ’’តិ គហេតព្ពមេតំ.

កិំ បន តំ យំ អញ្ញមញ្ញស្ស អសាធារណំ? កម្មមេវ នេសំ វិសេសការណំ. តស្មា កម្មវិសេសតោ ឯតេសំ វិសេសោ, ន ភូតវិសេសតោ. ភូតវិសេសេ ហិ សតិ បសាទោវ ន ឧប្បជ្ជតិ. សមានានញ្ហិ បសាទោ, ន វិសមានានន្តិ បោរាណា.

៤៣៥. ឯវំ កម្មវិសេសតោ វិសេសវន្តេសុ ច ឯតេសុ ចក្ខុសោតានិ អសម្បត្តវិសយគាហកានិ, អត្តនោ និស្សយំ អនល្លីននិស្សយេ ឯវ វិសយេ វិញ្ញាណហេតុត្តា. ឃានជិវ្ហាកាយា សម្បត្តវិសយគាហកា, និស្សយវសេន ចេវ, សយញ្ច, អត្តនោ និស្សយំ អល្លីនេយេវ វិសយេ វិញ្ញាណហេតុត្តា.

៤៣៦. ចក្ខុ ចេត្ថ យទេតំ លោកេ នីលបខុមសមាកិណ្ណកណ្ហសុក្កមណ្ឌលវិចិត្តំ នីលុប្បលទលសន្និភំ ចក្ខូតិ វុច្ចតិ. តស្ស សសម្ភារចក្ខុនោ សេតមណ្ឌលបរិក្ខិត្តស្ស កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិបទេសេ សត្តសុ បិចុបដលេសុ អាសិត្តតេលំ បិចុបដលានិ វិយ សត្ត អក្ខិបដលានិព្យាបេត្វា ធារណន្ហាបនមណ្ឌនពីជនកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតីហិ ខត្តិយកុមារោ វិយ សន្ធារណពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា អនុបាលិយមានំ វណ្ណគន្ធរសាទីហិ បរិវុតំ បមាណតោ ឩកាសិរមត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘យេន ចក្ខុបសាទេន, រូបានិ មនុបស្សតិ;

បរិត្តំ សុខុមំ ឯតំ, ឩកាសិរសមូបម’’ន្តិ.

សសម្ភារសោតពិលស្ស អន្តោ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេធកសណ្ឋានេ បទេសេ សោតំ វុត្តប្បការាហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា អនុបាលិយមានំ វណ្ណាទីហិ បរិវុតំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជបទសណ្ឋានេ បទេសេ ឃានំ យថាវុត្តប្បការុបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារំ ឃានវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

សសម្ភារជិវ្ហាមជ្ឈស្ស ឧបរិ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ ជិវ្ហា យថាវុត្តប្បការុបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារា ជិវ្ហាវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានា តិដ្ឋតិ.

យាវតា បន ឥមស្មិំ កាយេ ឧបាទិណ្ណរូបំ នាម អត្ថិ. សព្ពត្ថ កាយោ កប្បាសបដលេ ស្នេហោ វិយ វុត្តប្បការុបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារោវ ហុត្វា កាយវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានោ តិដ្ឋតិ.

វម្មិកឧទកាកាសគាមសិវថិកសង្ខាតសគោចរនិន្នា វិយ ច អហិសុសុមារបក្ខីកុក្កុរសិង្គាលារូបាទិសគោចរនិន្នាវ ឯតេ ចក្ខាទយោតិ ទដ្ឋព្ពា.

៤៣៧. តតោ បរេសុ បន រូបាទីសុ ចក្ខុបដិហននលក្ខណំ រូបំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសំ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានំ, ចតុមហាភូតបទដ្ឋានំ. យថា ចេតំ តថា សព្ពានិបិ ឧបាទារូបានិ. យត្ថ បន វិសេសោ អត្ថិ, តត្ថ វក្ខាម. តយិទំ នីលំ បីតកន្តិអាទិវសេន អនេកវិធំ.

សោតបដិហននលក្ខណោ សទ្ទោ, សោតវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. ភេរិសទ្ទោ មុទិង្គសទ្ទោតិអាទិនា នយេន អនេកវិធោ.

ឃានបដិហននលក្ខណោ គន្ធោ, ឃានវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. មូលគន្ធោ សារគន្ធោតិអាទិនា នយេន អនេកវិធោ.

ជិវ្ហាបដិហននលក្ខណោ រសោ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. មូលរសោ ខន្ធរសោតិអាទិនា នយេន អនេកវិធោ.

៤៣៨. ឥត្ថិភាវលក្ខណំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ឥត្ថីតិ បកាសនរសំ, ឥត្ថិលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. បុរិសភាវលក្ខណំ បុរិសិន្ទ្រិយំ, បុរិសោតិ បកាសនរសំ, បុរិសលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. តទុភយម្បិ កាយប្បសាទោ វិយ សកលសរីរំ ព្យាបកមេវ, ន ច កាយបសាទេន ឋិតោកាសេ ឋិតន្តិ វា អដ្ឋិតោកាសេ ឋិតន្តិ វាតិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជតិ, រូបរសាទយោ វិយ អញ្ញមញ្ញំ សង្ករោ នត្ថិ.

៤៣៩. សហជរូបានុបាលនលក្ខណំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តេសំ បវត្តនរសំ, តេសញ្ញេវ ឋបនបច្ចុបដ្ឋានំ, យាបយិតព្ពភូតបទដ្ឋានំ. សន្តេបិ ច អនុបាលនលក្ខណាទិម្ហិ វិធានេ អត្ថិក្ខណេយេវ តំ សហជរូបានិ អនុបាលេតិ ឧទកំ វិយ ឧប្បលាទីនិ. យថាសកំ បច្ចយុប្បន្នេបិ ច ធម្មេ បាលេតិ ធាតិ វិយ កុមារំ. សយំ បវត្តិតធម្មសម្ពន្ធេនេវ ច បវត្តតិ និយាមកោ វិយ. ន ភង្គតោ ឧទ្ធំ បវត្តតិ, អត្តនោ ច បវត្តយិតព្ពានញ្ច អភាវា. ន ភង្គក្ខណេ ឋបេតិ, សយំ ភិជ្ជមានត្តា. ខីយមានោ វិយ វដ្ដិស្នេហោ ទីបសិខំ. ន ច អនុបាលនបវត្តនដ្ឋបនានុភាវវិរហិតំ, យថាវុត្តក្ខណេ តស្ស តស្ស សាធនតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៤៤០. មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនំ និស្សយលក្ខណំ ហទយវត្ថុ, តាសញ្ញេវ ធាតូនំ អាធារណរសំ, ឧព្ពហនបច្ចុបដ្ឋានំ. ហទយស្ស អន្តោ កាយគតាសតិកថាយំ វុត្តប្បការំ លោហិតំ និស្សាយ សន្ធារណាទិកិច្ចេហិ ភូតេហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ អាយុនា អនុបាលិយមានំ មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតូនញ្ចេវ តំសម្បយុត្តធម្មានញ្ច វត្ថុភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

៤៤១. អភិក្កមាទិបវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុយា សហជរូបកាយថម្ភនសន្ធារណចលនស្ស បច្ចយោ អាការវិការោ កាយវិញ្ញត្តិ, អធិប្បាយបកាសនរសា, កាយវិប្ផន្ទនហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ចិត្តសមុដ្ឋានវាយោធាតុបទដ្ឋានា. សា បនេសា កាយវិប្ផន្ទនេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា, សយញ្ច តេន កាយវិប្ផន្ទនសង្ខាតេន កាយេន វិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘កាយវិញ្ញត្តី’’តិ វុច្ចតិ. តាយ ច បន ចលិតេហិ ចិត្តជរូបេហិ អភិសម្ពន្ធានំ ឧតុជាទីនម្បិ ចលនតោ អភិក្កមាទយោ បវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពា.

វចីភេទបវត្តកចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុយា ឧបាទិណ្ណឃដ្ដនស្ស បច្ចយោ អាការវិការោ វចីវិញ្ញត្តិ, អធិប្បាយប្បកាសនរសា, វចីឃោសហេតុភាវបច្ចុបដ្ឋានា, ចិត្តសមុដ្ឋានបថវីធាតុបទដ្ឋានា. សា បនេសា វចីឃោសេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា, សយញ្ច តាយ វចីឃោសសង្ខាតាយ វាចាយ វិញ្ញេយ្យត្តា ‘‘វចីវិញ្ញត្តី’’តិ វុច្ចតិ. យថា ហិ អរញ្ញេ ឧស្សាបេត្វា ពន្ធគោសីសាទិឧទកនិមិត្តំ ទិស្វា ឧទកមេត្ថ អត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ, ឯវំ កាយវិប្ផន្ទនញ្ចេវ វចីឃោសញ្ច គហេត្វា កាយវចីវិញ្ញត្តិយោបិ វិញ្ញាយន្តិ.

៤៤២. រូបបរិច្ឆេទលក្ខណា អាកាសធាតុ, រូបបរិយន្តប្បកាសនរសា, រូបមរិយាទាបច្ចុបដ្ឋានា, អសម្ផុដ្ឋភាវច្ឆិទ្ទវិវរភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា, បរិច្ឆិន្នរូបបទដ្ឋានា. យាយ បរិច្ឆិន្នេសុ រូបេសុ ឥទមិតោ ឧទ្ធមធោ តិរិយន្តិ ច ហោតិ.

៤៤៣. អទន្ធតាលក្ខណា រូបស្ស លហុតា, រូបានំ គរុភាវវិនោទនរសា, លហុបរិវត្តិតាបច្ចុបដ្ឋានា, លហុរូបបទដ្ឋានា. អថទ្ធតាលក្ខណា រូបស្ស មុទុតា, រូបានំ ថទ្ធភាវវិនោទនរសា, សព្ពកិរិយាសុ អវិរោធិតាបច្ចុបដ្ឋានា, មុទុរូបបទដ្ឋានា. សរីរកិរិយានុកូលកម្មញ្ញភាវលក្ខណា រូបស្ស កម្មញ្ញតា, អកម្មញ្ញតាវិនោទនរសា, អទុព្ពលភាវបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មញ្ញរូបបទដ្ឋានា.

ឯតា បន តិស្សោ ន អញ្ញមញ្ញំ វិជហន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ យោ អរោគិនោ វិយ រូបានំ លហុភាវោ អទន្ធតា លហុបរិវត្តិប្បការោ រូបទន្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ រូបស្ស លហុតា. យោ បន សុបរិមទ្ទិតចម្មស្សេវ រូបានំ មុទុភាវោ សព្ពកិរិយាវិសេសេសុ វសវត្តនភាវមទ្ទវប្បការោ រូបត្ថទ្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ រូបស្ស មុទុតា. យោ បន សុទន្តសុវណ្ណស្សេវ រូបានំ កម្មញ្ញភាវោ សរីរកិរិយានុកូលភាវប្បការោ សរីរកិរិយានំ អននុកូលករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ រូបស្ស កម្មញ្ញតាតិ ឯវមេតាសំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

៤៤៤. អាចយលក្ខណោ រូបស្ស ឧបចយោ, បុព្ពន្តតោ រូបានំ ឧម្មុជ្ជាបនរសោ, និយ្យាតនបច្ចុបដ្ឋានោ, បរិបុណ្ណភាវបច្ចុបដ្ឋានោ វា, ឧបចិតរូបបទដ្ឋានោ. បវត្តិលក្ខណា រូបស្ស សន្តតិ, អនុប្បពន្ធនរសា, អនុបច្ឆេទបច្ចុបដ្ឋានា, អនុប្បពន្ធករូបបទដ្ឋានា. ឧភយម្បេតំ ជាតិរូបស្សេវាធិវចនំ, អាការនានត្តតោ បន វេនេយ្យវសេន ច ‘‘ឧបចយោ សន្តតី’’តិ ឧទ្ទេសទេសនា កតា. យស្មា បនេត្ថ អត្ថតោ នានត្តំ នត្ថិ, តស្មា ឥមេសំ បទានំ និទ្ទេសេ ‘‘យោ អាយតនានំ អាចយោ, សោ រូបស្ស ឧបចយោ. យោ រូបស្ស ឧបចយោ, សា រូបស្ស សន្តតី’’តិ (ធ. ស. ៦៤១-៦៤២) វុត្តំ. អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘អាចយោ នាម និព្ពត្តិ, ឧបចយោ នាម វឌ្ឍិ, សន្តតិ នាម បវត្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៤១) វត្វា ‘‘នទីតីរេ ខតកូបកម្ហិ ឧទកុគ្គមនកាលោ វិយ អាចយោ និព្ពត្តិ, បរិបុណ្ណកាលោ វិយ ឧបចយោ វឌ្ឍិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គមនកាលោ វិយ សន្តតិ បវត្តី’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៦៤១) ឧបមា កតា.

ឧបមាវសានេ ច ‘‘ឯវំ កិំ កថិតំ ហោតិ? អាយតនេន អាចយោ កថិតោ, អាចយេន អាយតនំ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មា យា រូបានំ បឋមាភិនិព្ពត្តិ, សា អាចយោ. យា តេសំ ឧបរិ អញ្ញេសម្បិ និព្ពត្តមានានំ និព្ពត្តិ, សា វឌ្ឍិអាការេន ឧបដ្ឋានតោ ឧបចយោ. យា តេសម្បិ ឧបរិ បុនប្បុនំ អញ្ញេសំ និព្ពត្តមានានំ និព្ពត្តិ, សា អនុបពន្ធាការេន ឧបដ្ឋានតោ សន្តតីតិ ច បវុច្ចតីតិ វេទិតព្ពា.

រូបបរិបាកលក្ខណា ជរតា, ឧបនយនរសា, សភាវានបគមេបិ នវភាវាបគមបច្ចុបដ្ឋានា វីហិបុរាណភាវោ វិយ, បរិបច្ចមានរូបបទដ្ឋានា. ខណ្ឌិច្ចាទិភាវេន ទន្តាទីសុ វិការទស្សនតោ ឥទំ បាកដជរំ សន្ធាយ វុត្តំ. អរូបធម្មានំ បន បដិច្ឆន្នជរា នាម ហោតិ, តស្សា ឯស វិការោ នត្ថិ, យា ច បថវី ឧទកបព្ពតចន្ទិមសូរិយាទីសុ អវីចិជរា នាម.

បរិភេទលក្ខណា រូបស្ស អនិច្ចតា, សំសីទនរសា, ខយវយបច្ចុបដ្ឋានា, បរិភិជ្ជមានរូបបទដ្ឋានា.

៤៤៥. ឱជាលក្ខណោ កពឡីការោ អាហារោ, រូបាហរណរសោ, ឧបត្ថម្ភនបច្ចុបដ្ឋានោ, កពឡំ កត្វា អាហរិតព្ពវត្ថុបទដ្ឋានោ. យាយ ឱជាយ សត្តា យាបេន្តិ, តស្សា ឯតំ អធិវចនំ.

៤៤៦. ឥមានិ តាវ បាឡិយំ អាគតរូបានេវ. អដ្ឋកថាយំ បន ពលរូបំ សម្ភវរូបំ ជាតិរូបំ រោគរូបំ ឯកច្ចានំ មតេន មិទ្ធរូបន្តិ ឯវំ អញ្ញានិបិ រូបានិ អាហរិត្វា ‘‘អទ្ធា មុនីសិ សម្ពុទ្ធោ, នត្ថិ នីវរណា តវា’’តិអាទីនិ (សុ. និ. ៥៤៦) វត្វា មិទ្ធរូបំ តាវ នត្ថិយេវាតិ បដិក្ខិត្តំ. ឥតរេសុ រោគរូបំ ជរតាអនិច្ចតាគ្គហណេន គហិតមេវ, ជាតិរូបំ ឧបចយសន្តតិគ្គហណេន, សម្ភវរូបំ អាបោធាតុគ្គហណេន, ពលរូបំ វាយោធាតុគ្គហណេន គហិតមេវ. តស្មា តេសុ ឯកម្បិ វិសុំ នត្ថីតិ សន្និដ្ឋានំ កតំ.

ឥតិ ឥទំ ចតុវីសតិវិធំ ឧបាទារូបំ បុព្ពេ វុត្តំ ចតុព្ពិធំ ភូតរូបញ្ចាតិ អដ្ឋវីសតិវិធំ រូបំ ហោតិ អនូនមនធិកំ.

៤៤៧. តំ សព្ពម្បិ ន ហេតុ អហេតុកំ ហេតុវិប្បយុត្តំ សប្បច្ចយំ លោកិយំ សាសវមេវាតិអាទិនា នយេន ឯកវិធំ.

អជ្ឈត្តិកំ ពាហិរំ, ឱឡារិកំ សុខុមំ, ទូរេ សន្តិកេ, និប្ផន្នំ អនិប្ផន្នំ, បសាទរូបំ នបសាទរូបំ, ឥន្ទ្រិយំ អនិន្ទ្រិយំ, ឧបាទិណ្ណំ អនុបាទិណ្ណន្តិអាទិវសេន ទុវិធំ.

តត្ថ ចក្ខាទិបញ្ចវិធំ អត្តភាវំ អធិកិច្ច បវត្តត្តា អជ្ឈត្តិកំ, សេសំ តតោ ពាហិរត្តា ពាហិរំ. ចក្ខាទីនិ នវ អាបោធាតុវជ្ជិតា តិស្សោ ធាតុយោ ចាតិ ទ្វាទសវិធំ ឃដ្ដនវសេន គហេតព្ពតោ ឱឡារិកំ, សេសំ តតោ វិបរីតត្តា សុខុមំ. យំ សុខុមំ តទេវ ទុប្បដិវិជ្ឈសភាវត្តា ទូរេ, ឥតរំ សុប្បដិវិជ្ឈសភាវត្តា សន្តិកេ. ចតស្សោ ធាតុយោ, ចក្ខាទីនិ តេរស, កពឡីការាហារោ ចាតិ អដ្ឋារសវិធំ រូបំ បរិច្ឆេទវិការលក្ខណភាវំ អតិក្កមិត្វា សភាវេនេវ បរិគ្គហេតព្ពតោ និប្ផន្នំ, សេសំ តព្ពិបរីតតាយ អនិប្ផន្នំ. ចក្ខាទិបញ្ចវិធំ រូបាទីនំ គហណបច្ចយភាវេន អាទាសតលំ វិយ វិប្បសន្នត្តា បសាទរូបំ, ឥតរំ តតោ វិបរីតត្តា នបសាទរូបំ. បសាទរូបមេវ ឥត្ថិន្ទ្រិយាទិត្តយេន សទ្ធិំ អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ, សេសំ តតោ វិបរីតត្តា អនិន្ទ្រិយំ. យំ កម្មជន្តិ បរតោ វក្ខាម, តំ កម្មេន ឧបាទិណ្ណត្តា ឧបាទិណ្ណំ, សេសំ តតោ វិបរីតត្តា អនុបាទិណ្ណំ.

៤៤៨. បុន សព្ពមេវ រូបំ សនិទស្សនកម្មជាទីនំ តិកានំ វសេន តិវិធំ ហោតិ. តត្ថ ឱឡារិកេ រូបំ សនិទស្សនសប្បដិឃំ, សេសំ អនិទស្សនសប្បដិឃំ. សព្ពម្បិ សុខុមំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ. ឯវំ តាវ សនិទស្សនត្តិកវសេន តិវិធំ. កម្មជាទិត្តិកវសេន បន កម្មតោ ជាតំ កម្មជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អកម្មជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ កម្មជំ នាកម្មជំ. ចិត្តតោ ជាតំ ចិត្តជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អចិត្តជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ ចិត្តជំ នាចិត្តជំ, អាហារតោ ជាតំ អាហារជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អនាហារជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ អាហារជំ នអនាហារជំ. ឧតុតោ ជាតំ ឧតុជំ, តទញ្ញបច្ចយជាតំ អនុតុជំ, នកុតោចិជាតំ នេវ ឧតុជំ នអនុតុជន្តិ ឯវំ កម្មជាទិត្តិកវសេន តិវិធំ.

៤៤៩. បុន ទិដ្ឋាទិរូបរូបាទិវត្ថាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ. តត្ថ រូបាយតនំ ទិដ្ឋំ នាម ទស្សនវិសយត្តា, សទ្ទាយតនំ សុតំ នាម សវនវិសយត្តា, គន្ធរសផោដ្ឋព្ពត្តយំ មុតំ នាម សម្បត្តគាហកឥន្ទ្រិយវិសយត្តា, សេសំ វិញ្ញាតំ នាម វិញ្ញាណស្សេវ វិសយត្តាតិ ឯវំ តាវ ទិដ្ឋាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ.

និប្ផន្នរូបំ បនេត្ថ រូបរូបំ នាម, អាកាសធាតុ បរិច្ឆេទរូបំ នាម, កាយវិញ្ញត្តិអាទិ កម្មញ្ញតាបរិយន្តំ វិការរូបំ នាម, ជាតិជរាភង្គំ លក្ខណរូបំ នាមាតិ ឯវំ រូបរូបាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ.

យំ បនេត្ថ ហទយរូបំ នាម, តំ វត្ថុ ន ទ្វារំ. វិញ្ញត្តិទ្វយំ ទ្វារំ ន វត្ថុ. បសាទរូបំ វត្ថុ ចេវ ទ្វារញ្ច. សេសំ នេវ វត្ថុ ន ទ្វារន្តិ ឯវំ វត្ថាទិចតុក្កវសេន ចតុព្ពិធំ.

៤៥០. បុន ឯកជំ, ទ្វិជំ, តិជំ, ចតុជំ, នកុតោចិជាតន្តិ ឥមេសំ វសេន បញ្ចវិធំ. តត្ថ កម្មជមេវ ចិត្តជមេវ ច ឯកជំ នាម. តេសុ សទ្ធិំ ហទយវត្ថុនា ឥន្ទ្រិយរូបំ កម្មជមេវ. វិញ្ញត្តិទ្វយំ ចិត្តជមេវ. យំ បន ចិត្តតោ ច ឧតុតោ ច ជាតំ, តំ ទ្វិជំ នាម, តំ សទ្ទាយតនមេវ. យំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ជាតំ, តំ តិជំ នាម, តំ បន លហុតាទិត្តយមេវ. យំ ចតូហិបិ កម្មាទីហិ ជាតំ, តំ ចតុជំ នាម, តំ លក្ខណរូបវជ្ជំ អវសេសំ ហោតិ. លក្ខណរូបំ បន នកុតោចិជាតំ. កស្មា? ន ហិ ឧប្បាទស្ស ឧប្បាទោ អត្ថិ, ឧប្បន្នស្ស ច បរិបាកភេទមត្តំ ឥតរទ្វយំ. យម្បិ ‘‘រូបាយតនំ សទ្ទាយតនំ គន្ធាយតនំ រសាយតនំ ផោដ្ឋព្ពាយតនំ អាកាសធាតុ អាបោធាតុ រូបស្ស លហុតា, រូបស្ស មុទុតា, រូបស្ស កម្មញ្ញតា, រូបស្ស ឧបចយោ, រូបស្ស សន្តតិ, កពឡីការោ អាហារោ, ឥមេ ធម្មា ចិត្តសមុដ្ឋានា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២០១) ជាតិយា កុតោចិជាតត្តំ អនុញ្ញាតំ, តំ បន រូបជនកបច្ចយានំ កិច្ចានុភាវក្ខណេ ទិដ្ឋត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

ឥទំ តាវ រូបក្ខន្ធេ វិត្ថារកថាមុខំ.