កមាទិវិនិច្ឆយកថា

៥០៤. ឯវំ វិទិត្វា ច បុន ឯតេស្វេវ –

ខន្ធេសុ ញាណភេទត្ថំ, កមតោថ វិសេសតោ;

អនូនាធិកតោ ចេវ, ឧបមាតោ តថេវ ច.

ទដ្ឋព្ពតោ ទ្វិធា ឯវំ, បស្សន្តស្សត្ថសិទ្ធិតោ;

វិនិច្ឆយនយោ សម្មា, វិញ្ញាតព្ពោ វិភាវិនា.

តត្ថ កមតោតិ ឥធ ឧប្បត្តិក្កមោ, បហានក្កមោ, បដិបត្តិក្កមោ, ភូមិក្កមោ, ទេសនាក្កមោតិ ពហុវិធោ កមោ.

តត្ថ ‘‘បឋមំ កលលំ ហោតិ, កលលា ហោតិ អព្ពុទ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣៥) ឯវមាទិ ឧប្បត្តិក្កមោ. ‘‘ទស្សនេន បហាតព្ពា ធម្មា, ភាវនាយ បហាតព្ពា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ៨) ឯវមាទិ បហានក្កមោ. ‘‘សីលវិសុទ្ធិ, ចិត្តវិសុទ្ធី’’តិ (ម. និ. ១.២៥៩; បដិ. ម. ៣.៤១) ឯវមាទិ បដិបត្តិក្កមោ. ‘‘កាមាវចរា, រូបាវចរា’’តិ (ធ. ស. ៩៨៧) ឯវមាទិ ភូមិក្កមោ. ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៥) វា, ‘‘ទានកថំ, សីលកថ’’ន្តិ (ទី. និ. ១.២៩៨) វា ឯវមាទិ ទេសនាក្កមោ. តេសុ ឥធ ឧប្បត្តិក្កមោ តាវ ន យុជ្ជតិ, កលលាទីនំ វិយ ខន្ធានំ បុព្ពាបរិយវវត្ថានេន អនុប្បត្តិតោ. ន បហានក្កមោ, កុសលាព្យាកតានំ អប្បហាតព្ពតោ. នបដិបត្តិក្កមោ, អកុសលានំ អប្បដិបជ្ជនីយតោ. ន ភូមិក្កមោ, វេទនាទីនំ ចតុភូមិបរិយាបន្នត្តា. ទេសនាក្កមោ បន យុជ្ជតិ.

អភេទេន ហិ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អត្តគាហបតិតំ វេនេយ្យជនំ សមូហឃនវិនិព្ភោគទស្សនេន អត្តគាហតោ មោចេតុកាមោ ភគវា ហិតកាមោ តស្ស តស្ស ជនស្ស សុខគហណត្ថំ ចក្ខុអាទីនម្បិ វិសយភូតំ ឱឡារិកំ បឋមំ រូបក្ខន្ធំ ទេសេសិ. តតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋរូបសំវេទនិកំ វេទនំ. ‘‘យំ វេទយតិ, តំ សញ្ជានាតី’’តិ ឯវំ វេទនាវិសយស្ស អាការគាហិកំ សញ្ញំ. សញ្ញាវសេន អភិសង្ខារកេ សង្ខារេ. តេសំ វេទនាទីនំ និស្សយំ អធិបតិភូតញ្ច នេសំ វិញ្ញាណន្តិ ឯវំ តាវ កមតោ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

៥០៥. វិសេសតោតិ ខន្ធានញ្ច ឧបាទានក្ខន្ធានញ្ច វិសេសតោ. កោ បន នេសំ វិសេសោ, ខន្ធា តាវ អវិសេសតោ វុត្តា. ឧបាទានក្ខន្ធា សាសវឧបាទានិយភាវេន វិសេសេត្វា. យថាហ –

‘‘បញ្ច ចេវ វោ, ភិក្ខវេ, ខន្ធេ ទេសេស្សាមិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ច, តំ សុណាថ. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា, យំកិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ…បេ… សន្តិកេ វា, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, រូបក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យំកិញ្ចិ វិញ្ញាណំ…បេ… សន្តិកេ វា, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចក្ខន្ធា. កតមេ ច, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. យំកិញ្ចិ, ភិក្ខវេ, រូបំ…បេ… សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, រូបុបាទានក្ខន្ធោ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យំកិញ្ចិ វិញ្ញាណំ…បេ… សន្តិកេ វា សាសវំ ឧបាទានិយំ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា’’តិ (សំ. និ. ៣.៤៨).

ឯត្ថ ច យថា វេទនាទយោ អនាសវាបិ អត្ថិ, ន ឯវំ រូបំ. យស្មា បនស្ស រាសដ្ឋេន ខន្ធភាវោ យុជ្ជតិ, តស្មា ខន្ធេសុ វុត្តំ. យស្មា រាសដ្ឋេន ច សាសវដ្ឋេន ច ឧបាទានក្ខន្ធភាវោ យុជ្ជតិ, តស្មា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ វុត្តំ. វេទនាទយោ បន អនាសវាវ ខន្ធេសុ វុត្តា. សាសវា ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. ឧបាទានក្ខន្ធាតិ ចេត្ថ ឧបាទានគោចរា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធាតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥធ បន សព្ពេបេតេ ឯកជ្ឈំ កត្វា ខន្ធាតិ អធិប្បេតា.

៥០៦. អនូនាធិកតោតិ កស្មា បន ភគវតា បញ្ចេវ ខន្ធា វុត្តា អនូនា អនធិកាតិ. សព្ពសង្ខតសភាគេកសង្គហតោ អត្តត្តនិយគាហវត្ថុស្ស ឯតបរមតោ អញ្ញេសញ្ច តទវរោធតោ. អនេកប្បភេទេសុ ហិ សង្ខតធម្មេសុ សភាគវសេន សង្គយ្ហមានេសុ រូបម្បិ រូបសភាគេកសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ. វេទនា វេទនាសភាគេកសង្គហវសេន ឯកោ ខន្ធោ ហោតិ. ឯស នយោ សញ្ញាទីសុ. តស្មា សព្ពសង្ខតសភាគេកសង្គហតោ បញ្ចេវ វុត្តា. ឯតបរមញ្ចេតំ អត្តត្តនិយគាហវត្ថុ យទិទំ រូបាទយោ បញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘រូបេ ខោ, ភិក្ខវេ, សតិ រូបំ ឧបាទាយ រូបំ អភិនិវិស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ. វេទនាយ, សញ្ញាយ, សង្ខារេសុ, វិញ្ញាណេ សតិ វិញ្ញាណំ ឧបាទាយ វិញ្ញាណំ អភិនិវិស្ស ឯវំ ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ ‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ (សំ. និ. ៣.២០៧). តស្មា អត្តត្តនិយគាហវត្ថុស្ស ឯតបរមតោបិ បញ្ចេវ វុត្តា. យេបិ ចញ្ញេ សីលាទយោ បញ្ច ធម្មក្ខន្ធា វុត្តា, តេបិ សង្ខារក្ខន្ធេ បរិយាបន្នត្តា ឯត្ថេវ អវរោធំ គច្ឆន្តិ. តស្មា អញ្ញេសំ តទវរោធតោបិ បញ្ចេវ វុត្តាតិ ឯវំ អនូនាធិកតោ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

៥០៧. ឧបមាតោតិ ឯត្ថ ហិ គិលានសាលុបមោ រូបុបាទានក្ខន្ធោ, គិលានុបមស្ស វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធស្ស វត្ថុទ្វារារម្មណវសេន និវាសដ្ឋានតោ. គេលញ្ញុបមោ វេទនុបាទានក្ខន្ធោ, អាពាធកត្តា. គេលញ្ញសមុដ្ឋានុបមោ សញ្ញុបាទានក្ខន្ធោ, កាមសញ្ញាទិវសេន រាគាទិសម្បយុត្តវេទនាសព្ភាវា. អសប្បាយសេវនុបមោ សង្ខារុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនាគេលញ្ញស្ស និទានត្តា. ‘‘វេទនំ វេទនត្ថាយ អភិសង្ខរោន្តី’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហិ វុត្តំ. តថា ‘‘អកុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ កាយវិញ្ញាណំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ទុក្ខសហគត’’ន្តិ (ធ. ស. ៥៥៦). គិលានុបមោ វិញ្ញាណុបាទានក្ខន្ធោ, វេទនាគេលញ្ញេន អបរិមុត្តត្តា. អបិច ចារកការណអបរាធការណការកអបរាធិកុបមា ឯតេ ភាជនភោជនព្យញ្ជនបរិវេសកភុញ្ជកូបមា ចាតិ ឯវំ ឧបមាតោ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ.

៥០៨. ទដ្ឋព្ពតោ ទ្វិធាតិ សង្ខេបតោ វិត្ថារតោ ចាតិ ឯវំ ទ្វិធា ទដ្ឋព្ពតោបេត្ថ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ. សង្ខេបតោ ហិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា អាសីវិសូបមេ (សំ. និ. ៤.២៣៨) វុត្តនយេន ឧក្ខិត្តាសិកបច្ចត្ថិកតោ, ភារសុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.២២) ភារតោ, ខជ្ជនីយបរិយាយវសេន (សំ. និ. ៣.៧៩) ខាទកតោ, យមកសុត្តវសេន (សំ. និ. ៣.៨៥) អនិច្ចទុក្ខានត្តសង្ខតវធកតោ ទដ្ឋព្ពា. វិត្ថារតោ បនេត្ថ ផេណបិណ្ឌោ វិយ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ, បរិមទ្ទនាសហនតោ. ឧទកបុព្ពុឡំ វិយ វេទនា, មុហុត្តរមណីយតោ. មរីចិកា វិយ សញ្ញា, វិប្បលម្ភនតោ. កទលិក្ខន្ធោ វិយ សង្ខារា, អសារកតោ. មាយា វិយ វិញ្ញាណំ, វញ្ចកតោ. វិសេសតោ ច សុឡារម្បិ អជ្ឈត្តិកំ រូបំ អសុភន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វេទនា តីហិ ទុក្ខតាហិ អវិនិមុត្តតោ ទុក្ខាតិ. សញ្ញាសង្ខារា អវិធេយ្យតោ អនត្តាតិ. វិញ្ញាណំ ឧទយព្ពយធម្មតោ អនិច្ចន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥០៩. ឯវំ បស្សន្តស្សត្ថសិទ្ធិតោតិ ឯវញ្ច សង្ខេបវិត្ថារវសេន ទ្វិធា បស្សតោ យា អត្ថសិទ្ធិ ហោតិ, តតោបិ វិនិច្ឆយនយោ វិញ្ញាតព្ពោ. សេយ្យថិទំ – សង្ខេបតោ តាវ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ឧក្ខិត្តាសិកបច្ចត្ថិកាទិភាវេន បស្សន្តោ ខន្ធេហិ ន វិហញ្ញតិ. វិត្ថារតោ បន រូបាទីនិ ផេណបិណ្ឌាទិសទិសភាវេន បស្សន្តោ ន អសារេសុ សារទស្សី ហោតិ.

វិសេសតោ ច អជ្ឈត្តិករូបំ អសុភតោ បស្សន្តោ កពឡីការាហារំ បរិជានាតិ, អសុភេ សុភន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ. កាមោឃំ ឧត្តរតិ, កាមយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, កាមាសវេន អនាសវោ ហោតិ, អភិជ្ឈាកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, កាមុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ.

វេទនំ ទុក្ខតោ បស្សន្តោ ផស្សាហារំ បរិជានាតិ, ទុក្ខេ សុខន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, ភវោឃំ ឧត្តរតិ, ភវយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, ភវាសវេន អនាសវោ ហោតិ, ព្យាបាទកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, សីលព្ពតុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ.

សញ្ញំ សង្ខារេ ច អនត្តតោ បស្សន្តោ មនោសញ្ចេតនាហារំ បរិជានាតិ, អនត្តនិ អត្តាតិ វិបល្លាសំ បជហតិ, ទិដ្ឋោឃំ ឧត្តរតិ, ទិដ្ឋិយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, ទិដ្ឋាសវេន អនាសវោ ហោតិ. ឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, អត្តវាទុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ.

វិញ្ញាណំ អនិច្ចតោ បស្សន្តោ វិញ្ញាណាហារំ បរិជានាតិ, អនិច្ចេ និច្ចន្តិ វិបល្លាសំ បជហតិ, អវិជ្ជោឃំ ឧត្តរតិ, អវិជ្ជាយោគេន វិសំយុជ្ជតិ, អវិជ្ជាសវេន អនាសវោ ហោតិ, សីលព្ពតបរាមាសកាយគន្ថំ ភិន្ទតិ, ទិដ្ឋុបាទានំ ន ឧបាទិយតិ.

ឯវំ មហានិសំសំ, វធកាទិវសេន ទស្សនំ យស្មា;

តស្មា ខន្ធេ ធីរោ, វធកាទិវសេន បស្សេយ្យាតិ.

ឥតិ សាធុជនបាមោជ្ជត្ថាយ កតេ វិសុទ្ធិមគ្គេ

បញ្ញាភាវនាធិការេ

ខន្ធនិទ្ទេសោ នាម

ចុទ្ទសមោ បរិច្ឆេទោ.