រការន្តធាតុ
បរ គតិយំ. បរេតិ, បរយតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥតិ ខោ អានន្ទ កុសលានិ សីលានិ អនុបុព្ពេន អគ្គាយ បរេន្តី’’តិ បាឡិ និទស្សនំ. តត្ថ អគ្គាយ បរេន្តីតិ អរហត្តត្ថាយ គច្ឆន្តិ.
គរ ឧគ្គមេ. គរេតិ, គរយតិ. គរុ.
ចរ អសំសយេ. ចរេតិ, ចរយតិ.
បូរិ អប្បាយនេ. បូរេតិ, បូរយតិ.
វរ ឥច្ឆាយំ. វរេតិ, វរយតិ. វរោ, វរំ, វរន្តោ. ឯតេ វរានំ ចតុរោ វរេមិ. ឯតំ សក្ក វរំ វរេ.
តត្ថ វរោតិ វរិយតេ វរិតព្ពោតិ វរោ. វរន្តិ វរេតីតិ វរំ, ឥច្ឆន្តោ បត្ថេន្តោតិ អត្ថោ.
‘‘មហាមហារហំ សក្យ-មុនិ នីវរណា រណា;
មុត្តំ មុត្តំ សុទស្សនំ, វន្ទេ ពោធិវរំ វរ’’ន្តិ
បុរាណកវិរចនាយំ ‘‘វរ’’ន្តិ បទស្ស វិយ. ឯវំ វរេតីតិ វរន្តោ. វរេតិ វរេមិ ឥច្ឆាមិ យាចាមិ. ការិតេ ‘‘បវារេតី’’តិ រូបំ, ឥច្ឆាបេតីតិ អត្ថោ. និសេធនត្ថេ បនិទំ ការិតំ ន ហោតិ.
សរ អក្ខេបេ. សរេតិ, សរយតិ. សរោ. សរោតិ សទ្ទោ.
សារ ទុព្ពល្យេ. សារេតិ, សារយតិ. ទុព្ពលោ ភវតីតិ អត្ថោ.
កុមារ កីឡាយំ. កុមារេតិ, កុមារយតិ. កុមារោ, កុមារកោ. កុមារី, កុមារិកា.
ឯត្ថ កុមារយតិ តត្ថ តត្ថ កីឡតីតិ កុមារោ. សោ ឯវ អតិទហរត្តា កុមារកោ. ឯស នយោ ឥតរត្រាបិ.
សូរ វីរ វិក្កន្តិយំ. វិក្កន្តិ វិក្កមនំ. សូរេតិ, សូរយតិ. វីរេតិ, វីរយតិ. សូរោ, វីរោ. សាសនិកេហិ បន សទ្ធម្មវិទូហិ ឯវំ ធាតុសភាវានម្បិ សូរវីរសទ្ទានំ និព្ពចនំ ន ទស្សិតំ, កេវលំ បន តត្ថ តត្ថ ‘‘សូរោតិ វិសិដ្ឋឧរោ’’តិ ច ‘‘មហាវីរោតិ មហាវិក្កន្តោ’’តិ ច ‘‘វីរោតិ វីរិយវា’’តិ ច អត្ថវិវរណមត្តមេវ ទស្សិតំ.
បារ តីរ កម្មសម្បត្តិយំ. កម្មសម្បត្តិ នាម កម្មស្ស បរិសមាបនំ និដ្ឋាបនំ. បារេតិ, បារយតិ. តីរេតិ, តីរយតិ. បារំ. តីរំ. វិក្កមាមិ ន បារេមិ, ភូមិំ សុម្ភាមិ វេគសា. តំ កិច្ចំ តីរេត្វា គតោ. សន្តីរណំ, តីរណបរិញ្ញាតិ ច អាទីនិ ឯត្ថ ទស្សេតព្ពានិ.
តត្ថ ន បារេមីតិ ឆិន្ទិតុំ ន សក្កោមីតិ អត្ថោ.
ឦរ ខេបនេ. ឦរេតិ, ឦរយតិ.
ជរ វយោហានិម្ហិ. ជរេតិ, ជរយតិ. ជរា. បាឡិយំ បន ‘‘ជីរតី’’តិ បាឋោ.
វរ អាវរណេ. វារេតិ, វារយតិ. និវារេតិ, និវារយតិ. និវារេតា. បរិវារេតិ, បរិវារយតិ. បរិវារោ. បវារេតិ, បវារយតិ. បវារណំ. បវារណន្តិ និសេធនំ វា កាម្យទានំ វា.
ធរ ធារណេ. ធារេតិ, ធារយតិ. អាធារោ, អាធារកោ, ធម្មោ ឥច្ចាទីនិ.
តត្ថ ធម្មោតិ អនេកវិធេសុ ធម្មេសុ លោកុត្តរោ ឧប្បាទិតោ សច្ឆិកតោ ច ចតូសុ អបាយេសុ សំសារេ វា សត្តេ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ. អថ វា សោតាបន្នាទីហិ អរិយេហិ ធារិយតិ, នុ បុថុជ្ជនេហីតិបិ ធម្មោ. ចតុភូមិកោ បន សកលក្ខណំ ធារេតីតិ ធម្មោ. កក្ខឡត្តាទិនា ផុសនាទិនា សន្តិអាទិនា សកសកភាវេន បណ្ឌិតេហិ ធារិយតិ សល្លក្ខិយតីតិបិ ធម្មោ. តេបិដកោ បន បាឡិធម្មោ សកត្ថបរត្ថាទិភេឯ អត្ថេ ធារេតីតិ ធម្មោ. កេចិ តុ វិទូ ‘‘បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ធុនាតិ កម្បេតិ វិទ្ធំសេតីតិ ធម្មោ’’តិ ធូធាតុវសេនបិ និព្ពចនំ វទន្តិ, តំ មគ្គធម្មេ អតីវ យុជ្ជតិ, ផលនិព្ពានបរិយត្តិធម្មេសុ បន បរិយាយេន យុជ្ជតិ.
ធម្មសទ្ទោ បរិយត្តិហេតុគុណនិស្សត្តនិជ្ជីវតាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ ហេតុម្ហិ.
‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;
អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ
អាទីសុ គុណេ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ. ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ និស្សត្តនិជ្ជីវតាយំ.
អថ វា ធម្មសទ្ទោ សភាវបញ្ញាបុញ្ញបញ្ញត្តិអាបត្តិបរិយត្តិនិស្សត្តនិជ្ជីវតាវិការគុណបច្ច- យបច្ចយុប្បន្នាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា អព្យាកតា ធម្មា’’តិអាទីសុ សភាវេ ទិស្សតិ.
យស្សេតេ ចតុរោ ធម្មា, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;
សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ, ស វេ បេច្ច ន សោចតី’’តិ
អាទីសុ បញ្ញាយំ.
‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;
អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិអាទីសុ
បុញ្ញេ. ‘‘បញ្ញត្តិធម្មា, និរុត្តិធម្មា, អធិវចនាធម្មា’’តិអាទីសុ បញ្ញត្តិយំ. ‘‘បារាជិកា ធម្មា, សង្ឃាទិសេសា ធម្មា’’តិអាទីសុ អាបត្តិយំ. ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ វេយ្យាករណ’’ន្តិអាទីសុ បរិយត្តិយំ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ. ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ និស្សត្តនិជ្ជីវតាយំ. ‘‘ជាតិធម្មា ជរាធម្មា មរណធម្មា’’តិអាទីសុ វិការេ. ‘‘ឆន្នំ ពុទ្ធធម្មាន’’ន្តិអាទីសុ គុណេ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ បច្ចយេ. ‘‘ឋិតាវសា ធាតុ ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា’’តិអាទីសុ បច្ចយុប្បន្នេ.
អថ វា ធម្មសទ្ទោ បរិយត្តិសច្ចសមាធិបញ្ញាបកតិបុញ្ញាបត្តិញេយ្យាទីសុ ពហូសុ អត្ថេសុ ទិដ្ឋប្បយោគោ. តថា ហិ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតី’’តិអាទីសុ បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ បត្តធម្មោ’’តិអាទីសុ សច្ចេ. ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ សមាធិម្ហិ. ‘‘សច្ចំ ធម្មោ ធិតិ ចាគោ’’តិ ឯវមាទីសុ បញ្ញាយំ. ‘‘ជាតិធម្មានំ ភិក្ខវេ សត្តាន’’ន្តិ ឯវមាទីសុ បកតិយំ. ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ បុញ្ញេ. ‘‘ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទីសុ អាបត្តិយំ. ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ ញេយ្យេ. ឯវំ ធម្មសទ្ទប្បវត្តិវិសយា វិវិធា អដ្ឋកថាចរិយេហិ ទស្សិតា, តត្ថ តត្ថ បន អាទិសទ្ទេន យុត្តិវិសយាទយោ ច អត្ថា គហេតព្ពា. តថា ហិ ធម្មសទ្ទោ –
‘‘នេស ធម្មោ មហារាជ, យំ ត្វំ គច្ឆេយ្យ ឯកកោ;
អហម្បិ តេន គច្ឆាមិ, យេន គច្ឆសិ ខត្តិយា’’តិ
អាទីសុ យុត្តិយំ វត្តតិ. ‘‘មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ វិសយេ. ‘‘សតញ្ច ធម្មោ ន ជរំ ឧបេតី’’តិ ឯត្ថ និព្ពានេ វត្តតិ. តត្រ យា និស្សត្តតា, សា ឯវ និជ្ជីវតា. យោ ច ហេតុ, សោ ឯវ បច្ចយោ.
ឥច្ចេវំ –
បរិយត្តិបច្ចយេសុ, គុណេ និស្សត្តតាយ ច;
សភាវេ ចេវ បញ្ញាយំ, បុញ្ញេ បញ្ញត្តិយម្បិ ច.
អាបត្តិយំ វិការេ ច, បច្ចយុប្បន្នកេបិ ច;
សច្ចសមាធិបកតិ-ញេយ្យេសុ យុត្តិយម្បិ ច;
វិសយេ ចេវ និព្ពានេ, ធម្មសទ្ទោ បវត្តតិ.
កេចិ បន ធម្មសទ្ទស្ស បវត្តិវិសយានំ ទសធាវ បរិច្ឆេទំ វទន្តិ.
ញេយ្យមគ្គេ ច និព្ពានេ, សភាវេ អថ ជាតិយំ;
មនេ វិសយបុញ្ញេសុ, ភាវេ បាវចនេបិ ច;
ឥមេសុ ទសស្វត្ថេសុ, ធម្មសទ្ទោ បវត្តតិ.
តត្រ អត្ថុទ្ធារោតិ សមានសទ្ទវចនីយានំ អត្ថានំ ឧទ្ធរណំ អត្ថុទ្ធារោ.
រការន្តធាតុរូបានិ.