លការន្តធាតុ

បាល រក្ខណេ. ‘‘រក្ខណំ, តាណំ, គោបនំ, អវនំ, បាលនំ, រក្ខា, រក្ខណា, គុត្តិ’’ ឥច្ចេតេ បរិយាយា. បាលេតិ, បាលយតិ. បាលកោ, ពុទ្ធបាលោ. អម្ពបាលី គណិកា. សមោ ភវតុ បាលិនា. បាលិតោ, បាលនំ, បាឡិ.

ឯត្ថ បាឡីតិ អត្ថំ បាលេតីតិ បាឡិ, លស្ស ឡត្តំ. អថ វា អន្តោទកំ រក្ខណដ្ឋេន មហតោ តឡាកស្ស ថិរា មហតីតិ បាឡិ វិយាតិ បាឡិ, បរិយត្តិធម្មោ. អបរោ នយោ បកដ្ឋានំ ឧក្កដ្ឋានំ សីលាទិអត្ថានំ ពោធនតោ សភាវនិរុត្តិភាវតោ ពុទ្ធាទីហិ ភាសិតត្តា ច បកដ្ឋានំ វចនប្បពន្ធានំ អាឡីតិ បាឡិ.

បាឡិសទ្ទោ បាឡិធម្មេ, តឡាកបាឡិយម្បិ ច;

ទិស្សតេ បន្តិយញ្ចេវ, ឥតិ ញេយ្យំ វិជានតា.

អយញ្ហិ ‘‘បាឡិយា អត្ថមុបបរិក្ខន្តី’’តិអាទីសុ បរិយត្តិធម្មសង្ខាតេ បាឡិធម្មេ ទិស្សតិ. ‘‘មហតោ តឡាកស្ស បាឡី’’តិអាទីសុ តឡាកបាឡិយំ. ‘‘បាឡិយា និសីទិំសូ’’តិអាទីសុ បន្តិយំ, បដិបាដិយា និសីទិំសូតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ធាតុយា កិច្ចំ នត្ថិ. បាដិបទិកោ ហិ បន្តិវាចកោ បាឡិសទ្ទោ.

តិល សិនេហនេ. តេលេតិ, តេលយតិ. តេលំ, តិលោ, តិលំ.

តត្ថ តិលោតិ តិលគច្ឆោ. តិលន្តិ តប្ផលំ. តតោ បន និក្ខន្តោ សិនេហោ តេលំ. សោ ហិ ‘‘តិលានំ ឥទន្តិ តេល’’ន្តិ វុច្ចតិ. យទិ ឯវំ ‘‘សាសបតេល’’ន្តិអាទិវចនំ ន យុជ្ជេយ្យាតិ? នោ ន យុជ្ជតិ, ‘‘តិលសិនេហនេ’’តិ ឯវំ វុត្តាយ តិលធាតុយា សាមញ្ញតោ យស្ស កស្សចិ សិនេហស្ស វចនតោ. តេន ‘‘សាសបតេលំ, មធុកតេល’’ន្តិអាទយោ សាសនេ បយោគា ទិស្សន្តិ. មយំ បន តិលធាតុវសេន និប្ផន្នានំ តិលគច្ឆតប្ផលវាចកានំ ‘‘តិលោ, តិល’’ន្តិ សទ្ទរូបានំ បកាសនមុខេន ‘‘តិលានំ ឥទន្តិ តេល’’ន្តិ វទាម, ន បន តេន វចនេន សាសបាទីនំ សិនេហស្ស អតេលត្តំ វទាម. អថ កិញ្ចរហីតិ ចេ? តទ្ធិតវិធានេ វិញ្ញុនំ កោសល្លត្ថំ តិលសទ្ទំ បដិច្ច ‘‘តិលានំ ឥទន្តិ តេល’’ន្តិ វទាម. សិនេហសង្ខាតស្ស សាសបាទីនំ តេលស្ស វចនំ ន ជហាម, តស្មា ឧទាហរណប្បកាសនេ ‘‘តិលោ, តិលំ, តេល’’ន្តិ អវត្វា ‘‘តេលំ, តិលោ, តិល’’ន្តិ អម្ហេហិ វុត្តំ. ឥទញ្ហិ វចនំ តេលស្ស សាមញ្ញតោ សិនេហេ បវត្តិំ ទីបេតិ. តេនេវ ច សាសនេ ‘‘តិលតេលំ, សាសបតេល’’ន្តិអាទិនា វិសេសវចនម្បិ ទិស្សតីតិ និដ្ឋមេត្ថាវគន្តព្ពំ. អបិច តេលសទ្ទោ យេភុយ្យេន តិលតេលេ វត្តតិ, យថា មិគសទ្ទោ ហរិណមិគេតិបិ ទដ្ឋព្ពំ.

ជល អបវារណេ. ជាលេតិ, ជាលយតិ. ជាលំ, ជាលា. ជាលន្តិ មច្ឆជាលំ. ជាលាតិ អគ្គិជាលា.

ខល សោចេយ្យេ. សោចេយ្យំ សុចិភាវោ. ខាលេតិ, ខាលយតិ. បក្ខាលេតិ, បក្ខាលយតិ.

តល បតិដ្ឋាយំ. តាលេតិ, តាលយតិ. តាលោ, តលំ.

ឯត្ថ តាលោតិ តិណរាជរុក្ខោ. តលន្តិ បាណិតលភូមិតលាទិ. តញ្ហិ តាលយតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថ វត្ថុជាតន្តិ តលំ.

តុល ឧម្មានេ. តោលេតិ, តោលយតិ.

ទុល ឧក្ខេបេ. ឧក្ខេបោ ឧទ្ធំ ខិបនំ. ទោលេតិ, ទោលយតិ. ទោលា.

ឯត្ថ ច ទោលិយតិ ឧក្ខិបិយតិ យត្ថ និបន្នោ ទារកោ, យថានិបន្នកោ វាតិ ទោលា.

វុល និម្មជ្ជនេ. វោលេតិ, វោយលតិ.

មីល និមីលនេ. មីលេតិ, មីលយតិ. មីលនំ, ឧម្មីលនំ, និមីលនំ.

មូល រោហនេ. មូលេតិ, មូលយតិ. មូលំ. ឯសា ហិ យទា បតិដ្ឋាយំ វត្តតិ, តទា ភូវាទិគណិកា, ‘‘មូលតី’’តិ ចស្សា រូបំ.

តត្ថ មូលន្តិ មូលយតិ រូហតិ រុក្ខាទិ ឯតេនាតិ មូលំ. អថ វា មូលយតិ ឆិន្នោបិ កោចិ ឯតេន អច្ឆិន្នេន បុនទេវ រូហតីតិ មូលំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘យថាបិ មូលេ អនុបទ្ទវេ ទឡ្ហេ,

ឆិន្នោបិ រុក្ខោ បុនទេវ រូហតិ;

ឯវម្បិ តណ្ហានុសយេ អនូហតេ,

និព្ពត្តតិ ទុក្ខមិទំ បុនប្បុន’’ន្តិ;

មូលសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោ ហេដ្ឋា ភូវាទិគណេ វុត្តោ.

កល បិល ខេបេ. កាលេតិ, កាលយតិ. កាលោ. បិលេតិ, បិលយតិ.

ឯត្ថ កាលោតិ សមយោបិ មច្ចុបិ. តត្រ សមយោ តេសំ តេសំ សត្តានំ អាយុំ កាលយតិ ខេបេតិ ទិវសេ ទិវសេ អប្បំ អប្បំ ករោតីតិ កាលោតិ វុច្ចតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា;

យោ ច កាលឃសោ ភូតោ, សភូតបចនិំបចី’’តិ.

មច្ចុ បន កាលយតិ តេសំ តេសំ សត្តានំ ជីវិតំ ខេបេតិ សមុច្ឆេទវសេន នាសេតីតិ កាលោតិ វុច្ចតិ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘កាលោតិ មច្ចុ. កាលយតិ សត្តានំ ជីវិតំ នាសេតីតិ កាលោ. កាលេន មច្ចុនា កតោ នាសិតោតិ កាលកតោ’’តិ. ‘‘មរណំ ហិន្ទំ មច្ចុ មដ្ដុ ចុតិ កាលោ អន្តកោ និក្ខេបោ’’តិ មរណស្សាភិធានានិ.

សុល្ល សជ្ជនេ. សុល្លេតិ, សុល្លយតិ.

ឥល បេរណេ. ឥលេតិ, ឥលយតិ.

វល ភរណេ. វាលេតិ, វាលយតិ. វាលោ.

លល ឥច្ឆាយំ. លលេតិ, លលយតិ.

ទល វិទារណេ. ទាលេតិ, ទាលយតិ, បទាលេតិ, បទាលយតិ. កុទាលោ.

កល គតិសង្ខ្យានេសុ. កាលេតិ, កាលយតិ. កាលោ, កលា. កលាតិ អវយវោ. សា ហិ កាលយិតព្ពា សង្ខាយិតព្ពាតិ កលា.

សីល ឧបធារណេ. ឧបធារណំ ភុសោ ធារណំ, បតិដ្ឋាវសេន អាធារភាវោ. សីលេតិ, សីលយតិ. សីលំ, សីលនំ.

ឯត្ថ សីលន្តិ សីលេតិ ឧបធារេតិ តំសមង្គីបុគ្គលំ អបាយេសុ ឧប្បត្តិនិវារណវសេន ភុសោ ធារេតីតិ សីលំ. អថ វាសីលិយតិ ឧបចារិយតិ សប្បុរិសេហិ ហទយមំសន្តរំ ឧបនេត្វា ធារិយតីតិ សីលំ. សីលនន្តិ ភូវាទិគណេ អវិប្បកិណ្ណតាសង្ខាតំ សមាធានំ វុច្ចតិ. តត្ថ ‘‘សីលតី’’តិ រូបំ, ឥធ បន អាធារភាវសង្ខាតំ ឧបធារណំ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច ‘‘សីលេតិ, សីលយតី’’តិ រូបានិ. អដ្ឋកថាសុ ហិ ‘‘កុសលានំ ធម្មានំ បតិដ្ឋាវសេន អាធារភាវោ ឧបធារណ’’ន្តិ វុត្តោ.

វេល កាលោបទេសេ. វេលេតិ, វេលយតិ. វេលា. កេចិ ‘‘វេល ឥតិ ធាតុសទ្ទោ ន ហោតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ, បោរាណេហិ សទ្ទសត្ថវិទូហិ ‘‘វេលយតី’’តិ រូបស្ស ទស្សិតត្តា.

បល មូល លវនបវនេសុ. លវនំ ឆេទនំ, បវនំ សោធនំ. បាលេតិ, បាលយតិ. បលំ. បលំ នាម មានវិសេសោ. លោកស្ស វិមតិំ បាលេតិ លុនាតិ សោធេតិ ចាតិ បលំ. មូលេតិ, មូលយតិ. សទ្ទសត្ថវិទូ បន ‘‘មូលយតិ កេទារំ, មូលយតិ ធញ្ញ’’ន្តិ បយោគំ វទន្តិ.

ថូល បរិព្រូហនេ. បរិព្រូហនំ វឌ្ឍនំ. ថូលេតិ, ថូលយតិ. ថូលោ បុរិសោ. ថូលា ជវេន ហាយន្តិ.

បល គតិយំ. បលេតិ, បលយតិ. អត្ថំ បលេតិ ន ឧបេតិ សង្ខំ. បលេតិ រសមាទាយ. យថា សុត្តគុឡំ យត្តកេហិ សុត្តេហិ វេឋិតំ, តត្តកេហិ ឯវ បលយតិ.

ចិង្គុល បរិព្ភមនេ. ចិង្គុលេតិ, ចិង្គុលយតិ. ចិង្គុលយិត្វា. អត្រាយំ បាឡិ ‘‘យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ, តាវតិកំ គន្ត្វា ចិង្គុលយិត្វា ភូមិយំ បបតី’’តិ. តត្ថ ចិង្គុលយិត្វាតិ បរិព្ភមិត្វា.

លការន្តធាតុរូបានិ.