នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

សទ្ទនីតិប្បករណំ

ធាតុមាលា

១៥. សរវគ្គបញ្ចកន្តិក សុទ្ធស្សរធាតុ

ឥតោ បរំ តុ សរតោ, កការន្តាទិភេទតោ;

ធាតុយោ ធាតុនិប្ផន្ន-រូបានិ វិវិធានិ ច.

សាដ្ឋកថេ បិដកម្ហិ, ជិនបាឋេ យថាពលំ;

នយំ ឧបបរិក្ខិត្វា, សមាសេន កថេស្ស’ហំ.

ឥ គតិយំ. យេសំ ធាតូនំ គតិអត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោ. បវត្តិបាបុណានិបិ. តត្រ គមនំ ទុវិធំ កាយគមនំ ញាណគមនញ្ច. តេសុ កាយគមនំ នាម ឥរិយាបថគមនំ, ញាណគមនំ នាម ញាណុប្បត្តិ, តស្មា បយោគានុរូបេន ‘‘គច្ឆតី’’តិ បទស្ស ‘‘ជានាតី’’តិបិ អត្ថោ ភវតិ, ‘‘បវត្តតី’’តិបិ អត្ថោ ភវតិ, ‘‘បាបុណាតី’’តិបិ អត្ថោ ភវតិ, ឥរិយាបថគមនេន គច្ឆតីតិបិ អត្ថោ ភវតិ, ញាណគមនេន គច្ឆតីតិបិ អត្ថោ ភវតិ. តថា ហិ ‘‘សីឃំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ ឥរិយាបថគមនំ ‘‘គមន’’ន្តិ វុច្ចតិ. សុន្ទរំ និព្ពានំ គតោ. ‘‘គតិមា’’តិអាទីសុ បន ញាណគមនំ. ឯវំ សព្ពេសម្បិ គត្យត្ថានំ ធាតូនំ យថាបយោគំ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

តស្សិមានិ រូបានិ ភវន្តិ – ឥតិ, ឯតិ, ឧទេតិ. ការិតេ ‘‘ឧទាយតី’’តិ រូបំ ភវតិ. ឧដ្ឋាបេតីតិ ហិ អត្ថោ, ទុការោ អាគមោ. ឧបេតិ, សមុបេតិ, វេតិ, អបេតិ, អវេតិ, អន្វេតិ, សមេតិ, អភិសមេតិ, សមយោ, អភិសមយោ, ឦទិ, ឧទិ, ឯកោទិ, បណ្ឌិតោ, ឥតោ, ឧទិតោ, ឧបេតោ, សមុបេតោ, អន្វិតោ, អបេតោ, សមេតោ, ឯតព្ពោ, បច្ចេតព្ពោ, បដិយមានោ, បដិច្ចោ, ឯន្តោ, អធិប្បេតោ, អធិប្បាយោ, បច្ចយោ, អញ្ញានិបិ យោជេតព្ពានិ. ‘‘ឥតា, ឥត’’ន្តិអាទិនា យថារហំ ឥត្ថិនបុំសកវសេនបិ. បច្ចេតុំ, ឧបេតុំ, សមុបេតុំ, អន្វេតុំ, សមេតុំ, អភិសមេតុំ, ឥច្ច, បដិច្ច, សមេច្ច, អភិសមេច្ច, អបេច្ច, ឧបេច្ច, បដិមុខំ ឥត្វា, ឥត្វាន, ឧបេត្វា, ឧបេត្វាន, ឧបេតុន, អញ្ញានិបិ ពុទ្ធវចនានុរូបតោ យោជេតព្ពានិ.

ឥតិឥតិ ក្រិយាសទ្ទោ, សុត្តន្តេសុ ន ទិស្សតិ;

ឥទមេត្ថ ន វត្តព្ពំ, ទស្សនាយេវ មេ រុតោ.

‘‘ឥតាយំ កោធរូបេន’’, ឥតិ បាឡិ ហិ ទិស្សតិ;

អង្គុត្តរនិកាយម្ហិ, មុនិនាហច្ច ភាសិតា;

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា អង្គុត្តរនិកាយេ កោធំ និន្ទន្តេន –

‘‘ឥតាយំ កោធរូបេន, មច្ចុវេសោ គុហាសយោ;

តំ ទមេន សមុច្ឆិន្ទេ, បញ្ញាវីរិយេន ទិដ្ឋិយា’’តិ.

តត្រ ឥតាយន្តិ ឥតិ អយន្តិ ឆេទោ. ឥតិឥតិ ច គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អត្ថោ. អយំ បនេត្ថ សុត្តបទត្ថោ – យោ ទោសោ លោកេ ‘‘កោធោ’’តិ លោកិយមហាជនេន វុច្ចតិ, នាយំ អត្ថតោ កោធោតិ វត្តព្ពោ. កិន្តិ បន វត្តព្ពោ, ឯសោ ហិ សរីរសង្ខាតគុហាសយោ មច្ចុរាជា ឯវ កោធវសេន បមទ្ទន្តោ សត្តសន្តានេ គច្ឆតីតិ វត្តព្ពោ. តំ ឯវរូបំ ‘‘មច្ចុរាជា’’តិ វត្តព្ពំ ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថករំ កោធំ ហិតកាមោ ទមេន បញ្ញាយ វីរិយេន ទិដ្ឋិយា ច ឆិន្ទេយ្យាតិ.

ឯតីតិ ឥមស្ស បន អាគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឯតី’’តិ ឯត្ថ ហិ អាឧបសគ្គោ សន្ធិកិច្ចេន បដិច្ឆន្នត្តា ន បាកដោ វលាហកាវត្ថរិតោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ. តថា ហិ ឯត្ថ អា ឥតិ ឯតីតិ សន្ធិវិគ្គហោ ភវតិ, អាការស្ស ច ឥការេន បរេន សទ្ធិំយេវ ឯការាទេសោ. តស្មា ‘‘អយំ សោ សារថី ឯតិ. ឯតុ វេស្សន្តរោ រាជា’’តិអាទីសុ ‘‘អាគច្ឆតិ, អាគច្ឆតូ’’តិអាទិនា អត្ថោ កថេតព្ពោ. ព្យាករណសត្ថេបិ ហិ អា ឥតិ ឯតីតិ សន្ធិវិគ្គហោ ទិស្សតិ, តស្មា អយម្បិ នីតិ សាធុកំ មនសិ កាតព្ពា. អថ វា ឥតីតិ រស្សវសេន វុត្តំ បទំ គមនំ ពោធេតិ, ឯតីតិ វុទ្ធិវសេន វុត្តំ បន យថាបយោគំ អាគមនាទីនិ. មត្តាវសេនបិ ហិ បទានិ សវិសេសត្ថានិ ភវន្តិ. តំ យថា? សាសនេ បព្ពជិតោ, រដ្ឋា បព្ពាជិតោតិ. សញ្ញោគាសញ្ញោគវសេនបិ, តំ យថា? គាមា និគ្គច្ឆតិ. យសំ បោសោ និគច្ឆតិ, តស្មា អយម្បិ នីតិ សាធុកំ មនសិ កាតព្ពា. ឯត្ថេតំ វុច្ចតិ –

ឥ គតិយន្តិ កថិតា, ធាតុ វុទ្ធិំ គតា យទា;

តទា អាគមនត្ថស្ស, វាចិកា បាយតោ វសា.

ឥរិយាបថត្ថតោ ហេ-សា និច្ចាគមវាចិកា;

‘‘អយំ សោ សារថី ឯតិ’’, ឥច្ចាទេត្ថ និទស្សនំ.

អនិរិយាបថត្ថេន, វត្តនេ គមនេបិ ច;

អាគមនេ ច ហោតីតិ, ធីមា លក្ខេយ្យ តំ យថា.

‘‘បដិច្ច ផលមេតី’’តិ, ឯវមាទីសុ វត្តនេ;

វុទ្ធិប្បត្តា ឥការវ្ហា, ឯសា ធាតុ បវត្តតិ.

‘‘អត្ថមេន្តម្ហិ សូរិយេ, វាឡា’’ ឥច្ចាទីសុ បន;

គតេ, ‘‘ឯតីតិ ឥតី’’តិ-អាទិស្វាគមនេ សិយា.

តថា ហិ ឦតីតិ អនត្ថាយ ឯតិ អាគច្ឆតីតិ ឦតិ, ឧបទ្ទវោ, ឥតិ អាគមនត្ថោ គហេតព្ពោ. អាហ ច សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯតីតិ ឦតិ, អាគន្តុកានំ អកុសលភាគីនំ ព្យសនហេតូនំ ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ.

ឥទានិ យថារហំ និបាតាខ្យាតនាមិកបរិយាបន្នានំ ឥតិឥតោ សទ្ទានមត្ថុទ្ធារោ វុច្ចតេ – តត្ថ ឥតិសទ្ទោ ហេតុបរិសមាបនាទិបទត្ថ វិបរិយាយ បការាវធារណ និទស្សនាទិអនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហេស ‘‘រុប្បតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ ហេតុអត្ថេ ទិស្សតិ. ‘‘តស្មាតិហ មេ ភិក្ខវេ ធម្មទាយាទា ភវថ, មា អាមិសទាយាទា. អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា, កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’’តិអាទីសុ បរិសមាបនេ. ‘‘ឥតិ វា ឥតិ ឯវរូបា វិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ អាទិអត្ថោ. ‘‘មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនមភិលាបោ’’តិអាទីសុ បទត្ថវិបរិយាយេ. ‘‘ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ. សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ. សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ បការោ. ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា អាទន្ទ អត្ថីតិស្ស វចនីយំ. កិំ បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទីសុ អវធារណេ. ‘‘អត្ថីតិ ខោ កច្ចាន អយមេកោ អន្តោ, នត្ថីតិ ខោ កច្ចាន អយំ ទុតិយោ អន្តោ’’តិអាទីសុ និទស្សនេ. និបាតវសេនេវ តេ បយោគា គហេតព្ពា. ‘‘ឥតាយំ កោធរូបេនា’’តិ ឯត្ថ បន អាខ្យាតវសេន គមនេ ឥតិសទ្ទោ ទិស្សតិ. អយមេវត្ថោ ឥធាធិប្បេតោ, និបាតត្ថោ បន ន ឥច្ឆិតព្ពោ, វិញ្ញូនំ អត្ថគ្គហណេ កោសល្លុបាទនត្ថំ កេវលំ អត្ថុទ្ធារវសេន អាគតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរោ បន –

គត្យត្ថេ ចិមសទ្ទត្ថេ, ឥតោសទ្ទោ បវត្តតិ;

អន្វិតោ’’តិ ហិ គត្យត្ថេ, បច្ចត្តវចនំ ភវេ.

ឥមសទ្ទស្ស អត្ថម្ហិ, និស្សក្កវចនំ ភវេ;

‘‘ឥតោ សា ទក្ខិណា ទិសា’’, ឥតិអាទីសុ បាឡិសុ.

គត្យត្ថោ ឥច្ឆិតោ ឯត្ថ, ឥតរត្ថោ ន ឥច្ឆិតោ;

អត្ថុទ្ធារវសា វុត្តោ, កោសល្លត្ថាយ វិញ្ញុនំ.

ឥធ បន សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារំ សនិព្ពចនំ វត្តព្ពម្បិ អវត្វា ឧបរិ អយធាតុវិសយេយេវ វក្ខាម ឥ ឯ អយធាតុវសេន តិធាតុមយត្តា សមយសទ្ទស្ស. តត្រ ឥតីតិ ឥការានន្តរត្យន្តបទស្ស ច ‘‘ឯតិ, ឧទេតី’’តិអាទីនញ្ច ឯការានន្តរត្យន្តបទានំ អញ្ញេសញ្ច ឯវរូបានំ បទមាលា យថារហំ យេភុយ្យេន អត្តនោបទានិ វជ្ជេត្វា យោជេតព្ពា. ឦទិសេសុ ហិ ឋានេសុ ទុក្ករា ក្រិយាបទមាលា. យស្មា បន ឥមស្មិំ បករណេ សុករា ច ទុក្ករា ច ត្យន្តបទមាលា ជានិតព្ពា, តស្មា ភូវាទិគណាទីសុ អដ្ឋសុ គណេសុ វិហិតេហិ ឆន្នវុតិយា វចនេហិ សព្ពសាធារណំ អសព្ពសាធារណញ្ច បទមាលានយំ ព្រូម –

អការានន្តរត្យន្ត-បទានំ បន្តិយោ ពុធោ;

ភវតិ រុន្ធតាទីនំ, យោជេ សព្ពត្ថ សព្ពថា.

ឥតិ ឯតី’’តិ ចេតេសំ, បទានំ បន បន្តិយោ;

សុទ្ធស្សរបុព្ពកានំ, យោជេ វិញ្ញូ យថារហំ.

អាការានន្តរត្យន្ត-បទានញ្ចាបិ បន្តិយោ;

‘‘យាតិ សុណាតិ អស្នា-តិ’’ ឥច្ចាទីនំ យថារហំ.

ឥវណ្ណានន្តរត្យន្ត-បទានមបិ បាឡិយោ;

យោជេ ‘‘រុន្ធិតិ រុន្ធីតិ’’-ឥច្ចាទីនំ យថារហំ.

ឧការានន្តរត្យន្ត-សុតិឥតិ បទស្ស ច;

បេរណត្ថេ បវត្តស្ស, យោជេ មាលំ យថារហំ.

ឯការានន្តរត្យន្ត-បទានម្បិ យថារហំ;

‘‘ជេតិ រុន្ធេតិ ការេតិ, ការាបេតី’’តិអាទីនំ.

ឱការានន្តរត្យន្ត-បទានម្បិ បទក្កមេ;

‘‘ករោតិ ភោតិ ហោតី’’តិ-អាទីនំ យុត្តិតោវទេ;

ឥច្ចេវំ សត្តធា វុត្តោ, បទមាលានយោ មយា;

ឥតោ មុត្តោ នយោ នាម, នត្ថិ កោចិ ក្រិយាបទេ.

‘‘អាទត្តេ កុរុតេ បេតេ’’, ឥច្ចាទិ នយទស្សនា;

យថារហំ យុត្តិតោតិ, វចនំ ឯត្ថ ភាសិតំ.

ឥទានិ ឥការានន្តរត្យន្តបទស្ស កមោ វុច្ចតេ – ឥតិ, ឥន្តិ. ឥសិ, ឥថ. ឥមិ, ឥម. អបរិបុណ្ណោ វត្តមានានយោ. ឥតុ, ឥន្តុ. ឥហិ, ឥថ. ឥមិ, ឥម. អបរិបុណ្ណោ បញ្ចមីនយោ. ឯត្ថ ច ឥមេសំ ទ្វិន្នំ សាសនានុរូបភាវស្ស ឥមានិ សាធកបទានិ ‘‘វេតិ, អបេតិ, អន្វេតី’’តិ. តត្ថ វិ ឥតិ វេតិ. វិគច្ឆតីតិ អត្ថោ, ឥតិសទ្ទោ ហេត្ថ គមនំ ពោធេតិ. តថា អប ឥតិ អបេតិ. អបគច្ឆតីតិ អត្ថោ. អនុ ឥតិ អន្វេតិ. អនុគច្ឆតីតិ អត្ថោ. គរូ បន អនុ ឯតិ អន្វេតីតិ វទន្តិ. តំ –

‘‘យថា អារញ្ញកំ នាគំ, ទន្តិំ អន្វេតិ ហត្ថិនី;

ជេស្សន្តំ គិរិទុគ្គេសុ, សមេសុ វិសមេសុ ច;

ឯវំ តំ អនុគច្ឆាមិ, បុត្តេ អាទាយ បច្ឆតោ’’តិ.

ឥមាយ បាឡិយា ន សមេតិ ‘‘ជេស្សន្តំ អន្វេតី’’តិ វចនតោ ‘‘អនុគច្ឆាមី’’តិ វចនតោ ច. តថា ហិ ឯតិសទ្ទោ យត្ថ ចេ ឥរិយាបថវាចកោ, តត្ថ អាគមនំយេវ ជោតេតិ, ន គមនំ, តស្មា អាគមនត្ថស្ស អយុត្តិតោ គមនត្ថស្ស ច យុត្តិតោ វិ ឥតិអាទិនា ឆេទោ ញេយ្យោ. ឯតេសញ្ច ឥតិសទ្ទវសេន កតឆេទានំ អត្ថិភាវំ យុត្តិភាវញ្ច ‘‘ឥតាយំ កោធរូបេនា’’តិ បាឡិយេវ សាធេតិ, តស្មាយេវ ‘‘អនុ ឥតិ, អនុ ឥន្តិ, អនុ ឥសី’’តិអាទិនា ‘‘អន្វេតី’’តិអាទីនំ ឆេទេ លព្ភមាននយេន វុត្តប្បការោ វត្តមានាបញ្ចមីនយោ បរស្សបទវសេន ទស្សិតោ. សត្តមីរូបាទីនិ សព្ពថា អប្បសិទ្ធានិ.

ឥមានិ បន ភវិស្សន្តិយា រូបានិ, សិត្តា តេ លហុមេស្សតិ. ឥស្សតិ, ឥស្សន្តិ. ឥស្សសិ, ឥស្សថ. ឥស្សាមិ, ឥស្សាម. ឥស្សតេ, ឥស្សន្តេ. ឥស្សសេ, ឥស្សវ្ហេ. ឥស្សំ, ឥស្សាម្ហេ. អសព្ពធាតុកត្តេបិ សុទ្ធស្សរត្តា ធាតុស្ស ឥការាគមោ ន លព្ភតិ. បរិបុណ្ណោ ភវិស្សន្តីនយោ.

អថ កាលាតិបត្តិយា រូបានិ ភវន្តិ, ឥស្សា, ឥស្សំសុ. ឥស្សេ, ឥស្សថ. ឥស្សំ, ឥស្សម្ហា. ឥស្សថ, ឥស្សិសុ. ឥស្សសេ, ឥស្សវ្ហេ. ឥស្សំ, ឥស្សាម្ហសេ. កាលាតិបត្តិភាវេ ច អសព្ពធាតុកត្តេ ច សន្តេបិ សុទ្ធស្សរត្តា ធាតុស្ស អការិការាគមោ ន លព្ភតិ អនេកន្តិកត្តា វា អនុបបន្នត្តា ច អការាគមោ ន ហោតិ. ទ្វិន្នញ្ហេត្ថ សុទ្ធស្សរានំ អនន្តរិកានំ ឯកតោសន្និបាតោ អនុបបត្តិ. បរិបុណ្ណោ កាលាតិបត្តិនយោ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ សាដ្ឋកថេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ សោតូនំ បយោគត្ថេសុ បរមកោសល្លជននត្ថំ ‘‘ននុ តេ សុតំ ព្រាហ្មណ ភញ្ញមានេ, ទេវា ន ឥស្សន្តិ បុរិសបរក្កមស្សា’’តិ បាឡិតោ នយំ គហេត្វា វុត្តប្បការេហិ ភវិស្សន្តិយា រូបេហិ សព្ពសោ សមានានិ អសមានត្ថានិ វត្តមានិករូបានិ ច ឦសកំ អញ្ញមញ្ញំ សមានានិ ភវិស្សន្តីកាលាតិបត្តីនំ រូបានិ ច បកាសយិស្សាម – វត្តមានាវសេន តាវ ‘‘ឥស្សតិ, ឥស្សន្តិ. ឥស្សសិ, ឥស្សថា’’តិ សព្ពំ យោជេតព្ពំ. អត្ថោ បន ‘‘ឥស្សំ ករោតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពោ. តស្មិំយេវ អត្ថេ ភវិស្សន្តីវសេន ‘‘ឥស្សិស្សតិ, ឥស្សិស្សន្តិ. ឥស្សិស្សសិ, ឥស្សិស្សថា’’តិ បរិបុណ្ណំ យោជេតព្ពំ. អត្ថោ បន ‘‘ឥស្សំ ករិស្សតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពោ. កាលាតិបត្តិវសេន បន ‘‘ឥស្សិស្សា, ឥស្សិស្សំសុ. ឥស្សិស្សេ, ឥស្សិស្សថា’’តិ បរិបុណ្ណំ យោជេតព្ពំ, អត្ថោ បន ‘‘ឥស្សំ អករិស្សា’’តិអាទិនា វត្តព្ពោ. ធាត្វន្តរវសេន សំសន្ទនានយោយំ.

ឥទានិ ឯការានន្តរត្យន្តបទស្ស កមោ វុច្ចតេ –

ឯតិ, ឯន្តិ. ឯសិ, ឯថ. ឯមិ, ឯម.

ឯតុ, ឯន្តុ. ឯហិ, ឯថ. ឯមិ, ឯម.

ន ច អប្បត្វា ទុក្ខន្តំ, វិស្សាសំ ឯយ្យ បណ្ឌិតោ;

និវេសនានិ មាបេត្វា, វេទេហស្ស យសស្សិនោ;

យទា តេ បហិណិស្សាមិ, តទា ឯយ្យាសិ ខត្តិយ.

ឯយ្យ, ឯយ្យុំ. ឯយ្យាសិ, ឯយ្យាថ. ឯយ្យាមិ, ឯយ្យាម. ឯថ, ឯរំ. ឯថោ, ឯយ្យាវ្ហោ. ឯយ្យំ, ឯយ្យាម្ហេ.

សោ បុរិសោ ឯយ្យ, តេ ឯយ្យុំ. ត្វំ ឯយ្យាសិ, តុម្ហេ ឯយ្យាថ. អហំ ឯយ្យាមិ, មយំ ឯយ្យាម. សោ បុរិសោ ឯថ, តេ ឯរំ. ត្វំ ឯថោ, តុម្ហេ ឯយ្យាវ្ហោ. អហំ ឯយ្យំ, មយំ ឯយ្យាម្ហេ.

បរោក្ខាហិយ្យត្តនជ្ជតនីរូបានិ សព្ពសោ អប្បសិទ្ធានិ.

ឯស្សតិ, ឯស្សន្តិ. ឯស្សសិ, ឯស្សថ. ឯស្សាមិ, ឯស្សាម. ឯស្សតេ, ឯស្សន្តេ. ឯស្សសេ, ឯស្សវ្ហេ. ឯស្សំ, ឯស្សាម្ហេ.

សម្មោទមានា គច្ឆន្តិ, ជាលមាទាយ បក្ខិនោ;

យទា តេ វិវទិស្សន្តិ, តទា ឯហិន្តិ មេ វសំ.

‘‘អភិទោសគតោ ឥទានិ ឯហី’’តិ វចនទស្សនតោ អបរានិបិ ភវិស្សន្តីរូបានិ គហេតព្ពានិ.

ឯហិតិ, ឯហិន្តិ. ឯហិសិ, ឯហិថ. ឯហិមិ, ឯហិម. ឯហិតេ, ឯហិន្តេ. ឯហិសេ, ឯហិវ្ហេ. ឯហិស្សំ, ឯហិស្សាម្ហេ.

ឯស្សា, ឯស្សំសុ. ឯស្សេ, ឯស្សថ. ឯស្សំ ឯស្សាម្ហា. ឯស្សថ, ឯស្សិសុ. ឯស្សសេ, ឯស្សវ្ហេ. ឯស្សិំ, ឯស្សាម្ហសេ.

អថាបរោបិ ឯការានន្តរត្យន្តបទក្កមោ ភវតិ;

ឧទេតិ, ឧទេន្តិ; ឧទេសិ, ឧទេថ; ឧទេមិ, ឧទេម.

ឧទេតុ, ឧទេន្តុ. ឧទេហិ, ឧទេថ. ឧទេមិ, ឧទេម, ឧទាមសេ.

ឧទេយ្យ, ឧទេយ្យុំ. សេសំ នេយ្យំ. ឧទិស្សតិ, ឧទិស្សន្តិ. សេសំ នេយ្យំ. ឧទិស្សា, ឧទិស្សំសុ. សេសំ នេយ្យំ.

ឥមានិ សុទ្ធស្សរធាតុរូបានិ.

កការន្តធាតុ

កុ សទ្ទេ កេ ច. កោតិ, កវតិ, កាយតិ, ឯវំ កត្តុបទានិ ភវន្តិ. កុយ្យតិ, កិយ្យតិ, ឯវំ កម្មបទានិ. កាននំ, កព្ពំ, ជាតកំ, ឯវំ នាមិកបទានិ. កុត្វា, កុត្វាន, កវិត្វា, កវិត្វាន, កាវិត្វា, កាវិត្វាន, កាយិតុំ, ឯវំ អព្យយបទានិ.

តត្រ កាននន្តិ ឋិតមជ្ឈន្ហិកសមយេ កវតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កាននំ, វនំ. តថា ហិ –

‘‘ឋិតេ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ, សន្និសីវេសុ បក្ខិសុ;

សណតេវ ព្រហារញ្ញំ, សា រតិ បដិភាតិ ម’’ន្តិ

វុត្តំ. អថ វា កោកិលមយូរាទយោ កវន្តិ សទ្ទាយន្តិ កូជន្តិ ឯត្ថាតិ កាននំ. មនោហរតាយ អវស្សំ កុយ្យតិ បណ្ឌិតេហីតិ កព្ពំ. កាវិយំ. កាវេយ្យំ. អញ្ញត្រ បន កវីនំ ឥទន្តិ កព្ពន្តិ តទ្ធិតវសេន អត្ថោ គហេតព្ពោ. កេចិ តុ កាព្យន្តិ សទ្ទរូបំ ឥច្ឆន្តិ, ន តំ បាវចនេ បមាណំ សក្កដភាសាភាវតោ. សក្កដភាសាតោបិ ហិ អាចរិយា នយំ គណ្ហន្តិ. ជាតំ ភូតំ អតីតំ ភគវតោ ចរិយំ, តំ កីយតិ កថីយតិ ឯតេនាតិ ជាតកំ. ជាតកបាឡិ ហិ ឥធ ‘‘ជាតក’’ន្តិ វុត្តា. អញ្ញត្រ បន ជាតំ ឯវ ជាតកន្តិ គហេតព្ពំ. តថា ហិ ជាតកសទ្ទោ ទេសនាយម្បិ វត្តតិ ‘‘ឥតិវុត្តកំ ជាតកំ អព្ភុតធម្ម’’ន្តិអាទីសុ. ជាតិយម្បិ វត្តតិ ‘‘ជាតកំ សមោធានេសី’’តិអាទីសុ.

បក្ក នីចគតិយំ. នីចគមនំ នាម ហីនគមនំ ហីនប្បវត្តិ វា. នីចសទ្ទោ ហិ ហីនវាចកោ ‘‘នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ’’តិ ឯត្ថ វិយ. បក្កតិ ក្រិយាបទមេត្ថ ទិស្សតិ, ន នាមិកបទំ. យត្ថ យត្ថ នាមិកបទំ ន ទិស្សតិ, តត្ថ តត្ថ នាមិកបទំ ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ. ក្រិយាបទមេវ ហិ ទុទ្ទសំ, ក្រិយាបទេ វិជ្ជមានេ នាមិកបទំ នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ, តស្មា អន្តមសោ ‘‘បក្កនំ, តកនំ’’ ឥច្ចេវមាទីនិ ភាវវាចកានិ នាមិកបទានិ សព្ពាសុ ធាតូសុ យថារហំ លព្ភន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តក ហសនេ. ហសនំ ហាសោ. តកតិ.

តកិ កិច្ឆជីវនេ. កិច្ឆជីវនំ កសិរជីវនំ. តង្កតិ. អាតង្កតិ. អាតង្កោ. អាតង្កោតិ កិច្ឆជីវិតករោ រោគោ, តថា ហិ អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘អប្បាពាធំ អប្បាតង្ក’’ន្តិ ឥមស្មិំ បាឡិប្បទេសេ ឥតិ អត្ថំ សំវណ្ណេសុំ ‘‘អាពាធោតិ វិសភាគវេទនា វុច្ចតិ, យា ឯកទេសេ ឧប្បជ្ជិត្វា សកលសរីរំ អយបដ្ដេន ពន្ធិត្វា វិយ គណ្ហាតិ. អាតង្កោតិ កិច្ឆជីវិតករោ រោគោ. អថ វា យាបេតព្ពរោគោ អាតង្កោ, ឥតរោ អាពាធោ. ខុទ្ទកោ វា រោគោ អាតង្កោ, ពលវា អាពាធោ. កេចិ បន ‘អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានោ អាពាធោ, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានោ អាតង្កោ’តិ វទន្តី’’តិ.

អាតង្កោ អាមយោ រោគោ,

ព្យាធា’ពាធោ គទោ រុជា;

អកល្លញ្ចេវ គេលញ្ញំ,

នាមំ រោគាភិធានកំ.

សុក គតិយំ. សោកតិ, សុកោ, សុកី. តត្រ សុកោតិ សុវោ. សោកតិ មនាបេន គមនេន គច្ឆតីតិ សុកោ. តស្ស ភរិយា សុកី.

ពុក្ក ភស្សនេ. ឥធ ភស្សនំ នាម សុនខភស្សនំ អធិប្បេតំ ‘‘សុនខោ ភស្សិត្វា’’តិ ឯត្ថ វិយ, ន ‘‘អាវាសោ គោចរំ ភស្ស’’ន្តិអាទីសុ វិយ. វចនសង្ខាតំ ភស្សនំ, ពុក្កតិ សា.

ធក បដិឃាតេ គតិយញ្ច. បដិឃាតោ បដិហននំ. ធកតិ.

ចក តិត្តិបដិឃាតេសុ. តិត្តិ តប្បនំ, បដិឃាតំ បដិហននំវ. ចកតិ.

អក កុដិលគតិយំ. អកតិ. ឯតា កុអាទិកា អកបរិយន្តា ធាតុយោ បរស្ស ភាសាតិ សទ្ទសត្ថវិទូ វទន្តិ. តេសំ មតេ ឯតា ‘‘តិ អន្តិ, តុ អន្តុ’’ ឥច្ចាទីនំយេវ វិសយោ. បាឡិយំ បន និយមោ នត្ថិ, តស្មា ន តំ ឥធ បមាណំ.

ឥ អជ្ឈយនេ. អជ្ឈយនំ ឧច្ចារណំ សិក្ខនំ វា, អយតិ, អធីយតិ, អជ្ឈយតិ, អធីតេ, អជ្ឈេនំ, អជ្ឈាយកោ. ទិព្ពំ អធីយសេ មាយំ. អធីយន្តិ មហារាជ, ទិព្ពមាយិធ បណ្ឌិតា. អជ្ឈេនមរិយា បថវិំ ជនិន្ទា. តត្ថ អជ្ឈាយកោតិ អជ្ឈយតីតិ អជ្ឈាយកោ, មន្តេ បរិវត្តេតីតិ អត្ថោ.

ឧ សទ្ទេ. អវតិ, អវន្តិ. អវសិ. ឯត្ថ ‘‘យោ អាតុមានំ សយមេវ បាវា’’តិ បាឡិ បបុព្ពស្ស ឧធាតុស្ស បយោគោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បបុព្ពស្ស វទធាតុស្ស ទការលោបប្បយោគោតិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ.

វង្ក កោដិល្លេ. វង្កតិ. វង្កំ. វង្កសទ្ទោ ហិ វក្កសទ្ទេន សមានត្ថោ, វក្កសទ្ទោ ច វង្កសទ្ទេន. តថា ហិ –

‘‘យំ និស្សិតា ជគតិរុហំ, ស្វាយំ អគ្គិំ បមុញ្ចតិ;

ទិសា ភជថ វក្កង្គា, ជាតំ សរណតោ ភយ’’ន្តិ.

បាឡិ ទិស្សតិ. អយំ បន វក្កសទ្ទោ សក្កដភាសំ បត្វា កការរការសញ្ញោគក្ខរិកោ ភវតិ, ធាតុភាវោ បនស្ស បោរាណេហិ ន វុត្តោ, តស្មា ក្រិយាបទំ ន ទិដ្ឋំ. ឥមស្ស បន វង្កសទ្ទស្ស ‘‘វង្ក កោដិល្លេ’’តិ ធាតុភាវោ វុត្តោ, ‘‘វង្កតី’’តិ ក្រិយាបទញ្ច, បាឡិយំ តុ ‘‘វង្កតី’’តិ ក្រិយាបទំ ន ទិដ្ឋំ, តថា ភាវវាចកោ វង្កសទ្ទោបិ. វាច្ចលិង្គោ បន អនេកេសុ ឋានេសុ ទិដ្ឋោ. តត្ត វង្កតីតិ ក្រិយាបទំ បាឡិយំ អវិជ្ជមានម្បិ គហេតព្ពមេវ នាថតីតិ ក្រិយាបទមិវ. ភាវវាចកស្ស បន វង្កសទ្ទស្ស អត្ថិតា នត្ថិតា ច បាឡិអាទីសុ បុនប្បុនំ ឧបបរិក្ខិតព្ពា. កេចេត្ថ វទេយ្យុំ ‘‘យទិ ភាវវាចកោ វង្កសទ្ទោ នត្ថិ, កថំ ‘អដ្ឋវង្កំ មណិរតនំ ឧឡារ’ន្តិ ឯត្ថ សមាសោ’’តិ. ឯត្ថ បន អដ្ឋសុ ឋានេសុ វង្កំ អដ្ឋវង្កំ, ន អដ្ឋវង្កានិ យស្សាតិ. ទព្ពវាចកោ ហិ វង្កសទ្ទោ, ន ភាវវាចកោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

វង្កំ វក្កញ្ច កុដិលំ, ជិម្ហញ្ច រិម្ហមនុជុ;

វង្កសទ្ទាទយោ ឯតេ, វាច្ចលិង្គា តិលិង្គិកា.

អថ វា វង្កសទ្ទោយំ, ‘‘វង្កឃស្តា’’តិអាទិសុ;

ពឡិសេ គិរិភេទេ ច, វត្តតេ ស បុមា តទា.

អយញ្ហិ ‘‘តេ’មេ ជនា វង្កឃស្តា សយន្តិ. យថាបិ មច្ឆោ ពឡិសំ, វង្កំ មំសេន ឆាទិតំ. វង្កឃស្តោវ អម្ពុជោ’’តិអាទីសុ ពឡិសេ វត្តតិ.

ឯត្ថ សិយា ‘‘ននុ ច ភោ ‘យថាបិ មច្ឆោ ពឡិសំ, វង្កំ មំសេន ឆាទិត’ន្តិ ឯត្ថ វង្កសទ្ទោ គុណវាចកោ វិសេសនសទោ, យេន ពឡិសោ វិសេសិតោ, តេន វង្កំ កុដិលំ ពឡិសន្តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតី’’តិ? តន្ន, វង្កសទ្ទេ អវុត្តេបិ ពឡិសសភាវស្ស វង្កត្តា កុដិលត្ថោ បាកដោតិ នត្ថិ វិសេសនសទ្ទេន បយោជនំ. ឥទំ បន ‘‘ពឡិសំ វង្ក’’ន្តិ វចនំ ‘‘ហត្ថិ នាគោ. សរោរុហំ បទុមំ. ហត្ថី ច កុញ្ជរោ នាគោ’’តិអាទិវចនមិវ បរិយាយវចនំ, តស្មា ‘‘វង្ក’’ន្តិ បទស្ស ‘‘កុដិល’’ន្តិ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. អថ វា យថា ‘‘យថា អារញ្ញកំ នាគំ, ទន្តិំ អន្វេតិ ហត្ថិនី’’តិ ឯត្ថ នាគសទ្ទស្ស ទន្តីសទ្ទស្ស ច អញ្ញមញ្ញបរិយា យវចនត្តេបិ ទន្តិន្តិ មនោរមទន្តយុត្តន្តិ អត្ថោ សំវណ្ណិតោ, តថា ‘‘ពឡិសំ វង្ក’’ន្តិ ឥមេសម្បិ អញ្ញមញ្ញំ បរិយាយវចនត្តេបិ វង្កន្តិ កុដិលន្តិ អត្ថោ វត្តព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ អត្ថោ សាលរាជា វិយ សុផុល្លិតោ ហោតិ, ទេសនា ច វិលាសប្បត្តា, ន បន ‘‘វង្កំ ពឡិស’’ន្តិ សទ្ទានំ គុណគុណីវសេន សមានាធិករណភាវោ ឥច្ឆិតព្ពោ ‘‘ពុទ្ធោ ភគវា វេរញ្ជាយំ វិហរតី’’តិអាទីសុ ‘‘ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ ឥមេសំ វិយ សមានាធិករណភាវស្ស អនិច្ឆិតព្ពត្តា. ន ហិ ឦទិសេសុ ឋានេសុ សមានាធិករណភាវោ បោរាណេហិ អនុមតោ.

‘‘យត្ថ ឯតាទិសោ សត្ថា, លោកេ អប្បដិបុគ្គលោ;

តថាគតោ ពលប្បត្តោ, សម្ពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ’’តិ,

‘‘ពុទ្ធំ ពុទ្ធំ និខិលវិសយំ សុទ្ធិយា យាវ សុទ្ធិ’’ន្តិ ច អាទីសុ បន អនុមតោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ឯតាទិសោ’’តិ ច ‘‘អប្បដិបុគ្គលោ’’តិ ច ‘‘តថាគតោ’’តិ ច ‘‘ពលប្បត្តោ’’តិ ច ‘‘សម្ពុទ្ធោ’’តិ ច ‘‘បរិនិព្ពុតោ’’តិ ច ឥមានិ ‘‘សត្ថា’’តិ អនេន បទេន សមានាធិករណានិ. តថា ‘‘ពុទ្ធំ ពុទ្ធ’’ន្តិ ទ្វិន្នំ បទានំ បច្ឆិមំ បុរិមេន សមានាធិករណំ ភវតិ.

ឥតិ ‘‘យថាបិ មច្ឆោ ពឡិសំ, វង្កំ មំសេន ឆាទិត’’ន្តិ ឯត្ថ វង្កសទ្ទោ ពឡិសស្សាភិធានន្តរំ, ន គុណវាចកោ. ឯវំ វង្កសទ្ទោ ពឡិសេ វត្តតិ. ‘‘កង្កំ គច្ឆាម បព្ពតំ. ទូរេ វង្កតបព្ពតោ’’តិអាទីសុ បន គិរិវិសេសេ វត្តតិ. ឯត្ថ ច ‘‘វង្កបព្ពតោ’’តិ វត្តព្ពេ សុខុច្ចារណត្ថំ និរុត្តិនយេន មជ្ឈេ អនិមិត្តំ តការាគមំ កត្វា ‘‘វង្កតបព្ពតោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា វង្កោយេវ វង្កតា, យថា ទេវោ ឯវ ទេវតា. យថា ច ទិសា ឯវ ទិសតាតិ, ឯវំ តាបច្ចយវសេន វង្កតា ច សា បព្ពតោ ចាតិ ‘‘វង្កតបព្ពតោ’’តិ វុត្តំ, មជ្ឈេ រស្សវសេន ចេតំ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា វង្កមស្ស សណ្ឋានមត្ថីតិ វង្កតោតិ មន្តុអត្ថេ តបច្ចយោ, យថា បព្ពមស្ស អត្ថីតិ បព្ពតោតិ. ឯវំ វង្កតោ ច សោ បព្ពតោ ចាតិ វង្កតបព្ពតោ. ‘‘វង្កបព្ពតោ’’ ឥច្ចេវ វា បណ្ណត្តិ, បាទក្ខរបារិបូរិយា បន ‘‘ទូរេ វង្កតបព្ពតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

លោក ទស្សនេ. លោកតិ. លោកោ. អាលោកោតិ អញ្ញានិបិ រូបានិ គហេតព្ពានិ. ចុរាទិគណំ បន បត្វា ឥមិស្សា ‘‘លោកេតិ, លោកយតិ, ឱលោកេតិ, ឱលោកយតី’’តិអាទិនា រូបានិ ភវន្តិ. លោកោតិ តយោ លោកា សង្ខារលោកោ សត្តលោកោ ឱកាសលោកោតិ. តត្ថ ‘‘ឯកោ លោកោ, សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ អាគតោ សង្ខារោ ឯវ លោកោ សង្ខារលោកោ. សត្តា ឯវ លោកោ សត្តលោកោ. ចក្កវាឡសង្ខាតោ ឱកាសោ ឯវ លោកោ ឱកាសលោកោ, យោ ‘‘ភាជនលោកោ’’តិបិ វុច្ចតិ. តេសុ សង្ខារោ លុជ្ជតីតិ លោកោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘លុជ្ជតិ បលុជ្ជតីតិ ខោ ភិក្ខុ តស្មា លោកោតិ វុច្ចតី’’តិ. លោកិយតិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបំ តព្ពិបាកោ ចាតិ សត្តោ លោកោ. លោកិយតិ វិចិត្តាការតោ ទិស្សតីតិ ចក្កវាឡសង្ខាតោ ឱកាសោ លោកោ. យស្មា បន លោកសទ្ទោ សមូហេបិ ទិស្សតិ, តស្មា លោកិយតិ សមុទាយវសេន បញ្ញាបិយតីតិ លោកោ, សមូហោតិ អយម្បិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. អថ វា លោកោតិ តយោ លោកា កិលេសលោកោ ភវលោកោ ឥន្ទ្រិយលោកោតិ. តេសំ សរូបំ ចុរាទិគណេ កថេស្សាម ពហុវិធតញ្ច. ពហិទ្ធា បន កវីហិ ‘‘លោកោ តុ ភុវនេ ជនេ’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ.

សិលោក សង្ឃាតេ. សង្ឃាតោ បិណ្ឌនំ. សិលោកតិ, សិលោកោ, សិលោកមនុកស្សាមិ. អក្ខរបទនិយមិតោ វចនសង្ឃាតោ សិលោកោ. សោ បជ្ជន្តិ វុច្ចតិ, តថា ហិ ‘‘សិលោកោ យសស្សិ បជ្ជេ’’តិ កវយោ វទន្តិ.

ទេក ធេក សទ្ទុស្សាហេសុ. សទ្ទោ រវោ, ឧស្សាហោ វាយាមោ. ទេកតិ. ធេកតិ.

រេក សកិ សង្កាយំ. រេកតិ. សង្កតិ, តស្មិំ មេ សង្កតេ មនោ. សង្កា.

អកិ លក្ខណេ. អង្កតិ, អង្កោ, សសង្កោ.

មកិ មណ្ឌនេ. មណ្ឌនំ ភូសនំ, មង្កតិ.

កត លោលិយេ. លោលភាវោ លោលិយំ យថា ទក្ខិយំ. កកតិ, កាកោ, កាកី. ឯត្ថ ‘‘កាកោ, ធង្កោ, វាយសោ, ពលិ, ភោជិ, អរិដ្ឋោ’’តិ ឥមានិ កាកាភិធានានិ.

កុក វក អាទានេ. កុកតិ, វកតិ, កោកោ, វកោ. ឯត្ថ កោកោតិ អរញ្ញសុនខោ. វកោតិ ខុទ្ទកវនទីបិកោ, ព្យគ្ឃោតិបិ វទន្តិ.

វក ទិត្តិយំ បដិឃាតេ ច. ទិត្តិ សោភា, វកតិ.

កកិ វកិ សក្ក តិក ដិក សេក គត្យត្ថា. កង្កតិ, វង្កតិ, សក្កតិ, និសក្កតិ, បរិសក្កតិ, ឱសក្កតិ, វធាយ បរិសក្កនំ. ពិឡារនិសក្កមត្តម្បិ. តេកតិ, ដេកតិ, ដីកា សេកតិ. ឯត្ថ ដីកាតិ ដិកិយតិ ជានិយតិ សំវណ្ណនាយ អត្ថោ ឯតាយាតិ ដីកា. ឯតា ឥធាតុអាទិកា សេកបរិយន្តា ធាតុយោ ‘‘អត្តនោភាសា’’តិ សទ្ទសត្ថវិទូ វទន្តិ. តេសំ មតេ ឯតា ‘‘តេ អន្តេ, តំ អន្តំ’’ឥច្ចាទីនំយេវ វិសយោ, បាវចនេ បន និយមោ នត្ថិ.

ហិក្ក អព្យត្តសទ្ទេ. អព្យត្តសទ្ទោ អវិភាវិតត្ថសទ្ទោ និរត្ថកសទ្ទោ ច. ហិក្កតិ, ហិក្កតេ. ឥមំ ‘‘ឧភយតោភាសា’’តិ វទន្តិ. ឥទំ តុ បាវចនេន សំសន្ទតិ. បរស្សត្តនោភាសានញ្ហិ ធាតូនំ ‘‘ភវតិ, ភវតេ, ពាធតេ, ពាធតី’’តិអាទិនា យេភុយ្យេន ទ្វិធា ទ្វិធា រូបានិ សាសនេ ទិស្សន្តិ.

ឥមានិ កការន្តធាតុរូបានិ.

ខការន្តធាតុ

ខា បកថនេ ខ្យា ច. បកថនំ អាចិក្ខនំ ទេសនំ វា. ខាតិ, សង្ខាតិ. អាបុព្ពត្តេ វិសទិសភាវេន ខាត្យក្ខរស្ស ទ្វិត្តំ, អាការស្ស ច សញ្ញោគបុព្ពត្តា រស្សត្តំ, អក្ខាតិ. អក្ខាសិ បុរិសុត្តមោ. អក្ខេយ្យំ តេ អហំ អយ្យេ. ធម្មោ សង្ខាយតិ. អក្ខាយតិ. អត្រ បន កការលោបោ. ស្វាខាតោ ភគវតា ធម្មោ. សង្ខាតោ. អក្ខាតោ. អក្ខាតារោ តថាគតា. សង្ខាតា សព្ពធម្មានំ វិធុរោ. សង្ខា, បដិសង្ខា. ក្រិយំ អាក្យាតិ កថេតីតិ អាខ្យាតំ. កេចិ បន ‘‘ស្វាខាតោ’’តិ ច ‘‘ស្វាក្ខ្យាតោ’’តិ ច ‘‘ស្វាខ្យាតោ’’តិ ច បទមិច្ឆន្តិ. តត្ថ បច្ឆិមានិ សក្កដភាសាតោ នយំ គហេត្វា វុត្តានិ, ឥតរំ យថាឋិតរូបនិប្ផត្តិវសេន, អតោ យថាទស្សិតបទានិយេវ បសត្ថតរានិ. តត្ថ សង្ខាសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោ នីយតេ – សង្ខាសទ្ទោ ញាណកោដ្ឋាសបញ្ញត្តិគណនាសុ ទិស្សតិ. ‘‘សង្ខាយេកំ បដិសេវតី’’តិអាទីសុ ហិ ញាណេ ទិស្សតិ. ‘‘បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តី’’តិអាទីសុ កោដ្ឋាសេ. ‘‘តេសំ តេសំ ធម្មានំ សង្ខា សមញ្ញា’’តិអាទីសុ បញ្ញត្តិយំ. ‘‘ន សុករំ សង្ខាតុ’’ន្តិអាទីសុ គណនាយំ. ឯត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘ញាណបញ្ញត្តិកោដ្ឋាស-គណនាសុ បទិស្សតិ;

សង្ខាសទ្ទោតិ ទីបេយ្យ, ធម្មទីបស្ស សាសនេ’’តិ.

ខិ ខយេ. ខិយនធម្មំ ខីយតិ. សាសនានុរូបេន សរេ ឥការស្ស ឥយ្យាទេសោ, ខិយ្យតិ. ‘‘ខយោ, ខំ’’ ឥច្ចបិ រូបានិ ញេយ្យានិ. តត្ថ ខយោតិ ខិយនំ ខយោ. អថ វា ខិយន្តិ កិលេសា ឯត្ថាតិ ខយោ, មគ្គនិព្ពានានិ. ខយសង្ខាតេន មគ្គេន បាបុណិយត្តា ផលម្បិ ខយោ. ខន្តិ តុច្ឆំ សុញ្ញំ វិវិត្តំ រិត្តំ, ខន្តិ វា អាកាសោ.

ខិ និវាសេ. ខីយតិ, ខិយ្យតិ វា. សាសនានុរូបេន ឥការស្ស ឦយ ឥយ្យាទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ ទិវាទិគណេបិ បក្ខិបិតព្ពោ. ខំ ខយំ. អភិរមណីយំ រាជក្ខយំ. តត្ថ ខីយតីតិ និវសតិ. ខន្តិ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ និវាសដ្ឋេន. ខយន្តិ និវេសនំ. រាជក្ខយន្តិ រញ្ញោ និវេសនំ. អត្រាយំ បាឡិ –

‘‘សចេ ច អជ្ជ ធារេសិ, កុមារំ ចារុទស្សនំ;

កុសេន ជាតខត្តិយំ, សវណ្ណមណិមេខលំ;

បូជិតា ញាតិសង្ឃេហិ, ន គច្ឆសិ យមក្ខយ’’ន្តិ.

តត្ថ យមក្ខយន្តិ យមនិវេសនំ.

ខុ សទ្ទេ. ខោតិ ខវតិ.

ខេ ខាទនសត្តាសុ. ខាយតិ. ឧន្ទូរា ខាយន្តិ. វិក្ខាយិតកំ. គោខាយិតកំ. អស្សិរី វិយ ខាយតិ. ទិសាបិ មេ ន បក្ខាយន្តិ. ឯត្ថាទិម្ហិ កាយតីតិ ខាទតិ. អថ វា ឧបដ្ឋាតិ បញ្ញាយតិ.

សុខ ទុក្ខ តក្រិយាយំ. តក្រិយាតិ សុខទុក្ខានំ វេទនានំ ក្រិយា, សុខនំ ទុក្ខនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អកម្មកា ឥមេ ធាតវោ. សុខតិ, ទុក្ខតិ. សុខំ, ទុក្ខំ. សុខិតោ, ទុក្ខិតោ. សុខំ សាតំ បីណនំ, ទុក្ខំ វិឃាតំ អឃំ កិលេសោ. តត្ថ សុខន្តិ សុខយតីតិ សុខំ. យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ សុខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខន្តិ ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ. យស្សុប្បជ្ជតិ, តំ ទុក្ខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. ឥមានិ និព្ពចនានិ ការិតវសេន វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ អដ្ឋកថាយំ សុខទុក្ខសទ្ទត្ថំ វទន្តេហិ គរូហិ សុខយតិ ទុក្ខយតិសទ្ទានំ កម្មត្ថមាទាយ វិវរណស្ស កតត្តា. តថា ហិ ‘‘សុខេតិ សុខយតិ, សុខាបេតិ សុខាបយតិ, ទុក្ខេតិ ទុក្ខយតិ, ទុក្ខាបេតិ ទុក្ខាបយតី’’តិ ឥមានិ តេសំ ការិតបទរូបានិ, អត្តានំ សុខេតិ បីណេតីតិ ច, សុខយតិ សុខំ, ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខន្តិ ច,

‘‘សចេ ច កិម្ហិចិ កាលេ,

មរណំ មេ បុរេ សិយា;

បុត្តេ ច មេ បបុត្តេ ច,

សុខាបេយ្យ មហោសធោ’’តិ ច

បាឡិអាទិទស្សនតោ. សទ្ទសត្ថេ បន ធាតុបាឋសង្ខេបេ ច ឥមេ ធាតវោ ចុរាទិគណេយេវ វុត្តា. ‘‘សុខយតិ ទុក្ខយតី’’តិ ច អការិតានិ សុទ្ធកត្តុបទានិ ឥច្ឆិតានិ. មយំ តុ តេសំ តព្ពចនំ សុទ្ធកត្តរិ ច តានិ បទរូបានិ ន ឥច្ឆាម បាឡិអាទីហិ វិរុទ្ធត្តា, តស្មាយេវ តេ ឥមស្មិំ ភូវាទិគណេ វុត្តា. អយញ្ហិ សុទ្ធកត្តុវិសយេ អស្មាកំ រុចិ ‘‘សុខតីតិ សុខិតោ, ទុក្ខតីតិ ទុក្ខិតោ’’តិ.

ននុ ច ភោ ‘‘សុខតិ ទុក្ខតី’’តិ ក្រិយាបទានិ ពុទ្ធវចនេ ន ទិស្សន្តីតិ? សច្ចំ, ឯវំ សន្តេបិ អដ្ឋកថានយវសេន គហេតព្ពត្តា ទិស្សន្តិយេវ នាម. ន ហិ សព្ពថា សព្ពេសំ ធាតូនំ រូបានិ សាសនេ លោកេ វា លព្ភន្តិ, ឯកច្ចានិ បន លព្ភន្តិ, ឯកច្ចានិ ន លព្ភន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ នយវសេន លព្ភន្តិយេវ. ‘‘កប្បយវ្ហោ បតិស្សតា’’តិ ហិ ទិដ្ឋេ ‘‘ចរវ្ហោ ភុញ្ជវ្ហោ’’តិអាទីនិបិ នយវសេន ទិដ្ឋានិយេវ នាម.

តត្រ បនាយំ នយោ. វិសុទ្ធិមគ្គាទីសុ ហិ ‘‘ឯកទ្វិយោជនមត្តម្បិ អទ្ធានំ គតស្ស វាយោ កុប្បតិ, គត្តានិ ទុក្ខន្តី’’តិ ឯវំ ភូវាទិគណិកំ អកម្មកំ សុទ្ធកត្តុវាចកំ ‘‘ទុក្ខន្តី’’តិ ក្រិយាបទំ ទិស្សតិ. តស្មិំ ទិដ្ឋិយេវ ‘‘សុខតិ, សុខន្តិ. សុខសិ, សុខថ. សុខាមិ, សុខាមា’’តិអាទីនិ ច ‘‘ទុក្ខតិ, ទុក្ខន្តិ. ទុក្ខសិ, ទុក្ខថា’’តិអាទីនិច ទិដ្ឋានិ នាម ហោន្តិ ទិដ្ឋេន អទិដ្ឋស្ស តាទិសស្ស អនវជ្ជស្ស នយស្ស គហេតព្ពត្តា, តស្មា ‘‘សុខតីតិ សុខិតោ, ទុក្ខតីតិ ទុក្ខិតោ’’តិ ភូវាទិនយោ ឯវ គហេតព្ពោ, ន បន ចុរាទិនយោ. អបរម្បេត្ថ និព្ពចនំ, សុខំ សញ្ជាតំ ឯតស្សាតិ សុខិតោ, សញ្ជាតសុខោតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ទុក្ខិតោតិ ឯត្ថាបិ. អថ វា សុខេន ឥតោ បវត្តោតិ សុខិតោ. ឯស នយោ ‘‘ទុក្ខិតោ’’តិ ឯត្ថាបិ. ទុល្លភាយំ នីតិ សាធុកំ មនសិ កាតព្ពា.