១៨. ចុរាទិគណបរិទីបន

ឥតោ បរំ បវក្ខាមិ, បចុរត្ថហិតក្ករំ;

ចុរាទិកគណនាមំ, នាមតោ អដ្ឋមំ គណំ.

ចុរ ថេយ្យេ. ថេននំ ថេយ្យំ, ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មិំ ថេយ្យេ ចុរធ្តុ វត្តតិ. ចោរេតិ, ចោរយតិ, ចោរោ, ចោរី, ចោរិកា, ចោរេតុ, ចោរយិតុំ, ចោរេត្វា, ចោរយិត្វា. កត្តុត្ថេសុ ណេណយតា ចុរាទិគណលក្ខណំ. ការិតេ – ចោរាបេតិ, ចោរាបយតិ, ចោរាបេតុំ, ចោរាបយិតុំ, ចោរាបេត្វា, ចោរាបយិត្វា. កម្មេធនំ ចោរេហិ ចោរិយតិ, ចោរិតំ ធនំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

កការន្តធាតុ

លោក ទស្សនេ. លោកេតិ, លោកយតិ, ឱលោកេតិ, ឱលោកយតិ, ឧល្លោកេតិ, ឧល្លោកយតិ, អបលោកេតិ, អបលោកយតិ, អាលោកេតិ, អាលោកយតិ, វិលោកេតិ, វិលោកយតិ. លោកោ, អាលោកោ, លោកនំ, ឱលោកនំ, ឧល្លោកនំ, អាលោកនំ, វិលោកនំ, អបលោកនំ, អវលោកនំ. ឱលោកេតុំ, ឱលោកយិតុំ, ឱលោកេត្វា, ឱលោកយិត្វា. ការិតេ បន ‘‘ឱលោកាបេតិ, ឱលោកាបយតិ, ឱលោកាបេតុំ, ឱលោកាបយិតុំ, ឱលោកាបេត្វា, ឱលោកាបយិត្វា’’ ឥច្ចេវមាទីនិ យោជេតព្ពានិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថាបិ.

តត្ថ លោកោតិ តយោ លោកា សង្ខារលោកោ សត្តលោកោ ឱកាសលោកោតិ. តត្ថ ‘‘ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា’’តិ អាគតដ្ឋានេ សង្ខារលោកោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សស្សតោ លោកោ’តិ វា ‘អសស្សតោ លោកោ’តិ វា’’តិ អាគតដ្ឋានេ សត្តលោកោ.

‘‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ,

ទិសា ភន្តិ វិរោចមានា;

តាវ សហស្សធា លោកោ,

ឯត្ថ តេ វត្តតេ វសោ’’តិ

អាគតដ្ឋានេ ឱកាសលោកោ.

អថ វា លោកោតិ តិវិធោ លោកោ កិលេសលោកោ ភវលោកោ ឥន្ទ្រិយលោកោតិ. តត្ថ រាគាទិកិលេសពហុលតាយ កាមាវចរសត្តា កិលេសលោកោ. ឈានាភិញ្ញាបរិពុទ្ធិយា រូបាវចរសត្តា ភវលោកោ. អានេញ្ជសមាធិពហុលតាយ វិសទិន្ទ្រិយត្តា អរូបាវចរសត្តា ឥន្ទ្រិយលោកោ. អថ វា កិលិស្សនំ កិលេសោ, វិបាកទុក្ខន្តិ អត្ថោ. តស្មា ទុក្ខពហុលតាយ អបាយេសុ សត្តា កិលេសលោកោ. តទញ្ញេ សត្តា សម្បត្តិភវភាវតោ ភវលោកោ. តត្ថ យេ វិមុត្តិបរិបាចកេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ សមន្នាគតា សត្តា, សោ ឥន្ទ្រិយលោកោតិ វេទិតព្ពំ.

ជាតកដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘សង្ខារលោកោ សត្តលោកោ ឱកាសលោកោ ខន្ធលោកោ អាយតនលោកោ ធាតុលោកោតិ អនេកវិធោ លោកោ. ឯត្ថ ‘ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា…បេ… អដ្ឋារស លោកា អដ្ឋារស ធាតុយោ’តិ ឯត្ថ សង្ខារលោកោ វុត្តោ. ខន្ធលោកាទយោ តទន្តោគធាយេវ. ‘អយំ លោកោ បរោ លោកោ ព្រហ្មលោកោ សទេវកោ’តិអាទីសុ បន សត្តលោកោ វុត្តោ. ‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ, ទិសា ភន្តិ វិរោចមានា. តាវ សហស្សធា លោកោ, ឯត្ថ តេវត្តតេ វសោ’តិ ឯត្ថ ឱកាសលោកោ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ.

អត្ថតោ បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ ខន្ធានំ សមូហោ សន្តានោ ច សត្តលោកោ, រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ សត្តោ, លោកិយតិ ឯត្ថ កុសលាកុសលំ តព្ពិបាកោ ចាតិ. អនិន្ទ្រិយពទ្ធានំ រូបានំ សមូហោ សន្តានោ ច ឱកាសលោកោ, លោកិយន្តិ ឯត្ថ តសា ថាវរា ច, តេសញ្ច ឱកាសភូតោតិ, តទាធារណតាយ ហេស ‘‘ភាជនលោកោ’’តិបិ វុច្ចតិ. ទុវិធោបិ ចេស រូបាទិធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តត្តា ឧបាទាបញ្ញត្តិភូតោ អបរមត្ថសភាវោ សប្បច្ចយេ បន រូបារូបធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញត្តត្តា តទុភយស្សាបិ ឧបាទានានំ វសេន បរិយាយតោ បច្ចយាយត្តវុត្តិតា ឧបចរិតព្ពា, តទុភយេ ខន្ធា សង្ខារលោកោ, បច្ចយេហិ សង្ខរិយន្តិ, លុជ្ជន្តិ បលុជ្ជន្តិ ចាតិ ឯត្ថ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាយ មគ្គផលធម្មានម្បិ សតិបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនត្តេ តេភូមិកធម្មានំយេវ ‘‘លោកោ’’តិ អធិប្បេតត្តា នត្ថិ លោកតាបជ្ជនំ. តថា ហិ តេ ‘‘លោកុត្តរា’’តិ វុត្តា.

អាលោកោតិ រស្មិ, អាលោកេន្តិ ឯតេន ភុសោ បស្សន្តិ ជនា ចក្ខុវិញ្ញាណំ វាតិ អាលោកោ. ឱលោកនន្តិ ហេដ្ឋា បេក្ខនំ. វិលោកនន្តិ ឧទ្ធំ បេក្ខនំ. អាលោកនន្តិ បុរតោ បេក្ខនំ. វិលោកនន្តិ ទ្វីសុ បស្សេសុ បេក្ខនំ, វិវិធា វា បេក្ខនំ. អបលោកនន្តិ ‘‘សង្ឃំ អបលោកេត្វា’’តិអាទីសុ វិយ ជានាបនំ. អវលោកនន្តិ ‘‘នាគាវលោកិតំ អវលោកេត្វា’’តិអាទីសុ វិយ បុរិមកាយំ បរិវត្តេត្វា បេក្ខនំ. ‘‘អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតី’’តិ ឯត្ថាបិ ភាវវសេន អាលោកនំ អាលោកិតំ វិលោកនំ វិលោកិតន្តិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

ថក បដិឃាតេ. ថកេតិ, ថកយតិ ទ្វារំ បុរិសោ.

តក្ក វិតក្កេ. តក្កេតិ, វិតក្កេតិ, វិតក្កយតិ. តក្កោ, វិតក្កោ, វិតក្កិតា.

តត្ថ តក្កនំ តក្កោ, ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតិ, ឯវំ វិតក្កោ. អថ វា វិតក្កេន្តិ ឯតេន, សយំ វា វិតក្កេតិ, វិតក្កនមត្តមេវ វា ឯតន្តិ វិតក្កោ. ‘‘តក្កោ, វិតក្កោ, អប្បនា, ព្យប្បនា, ចេតសោ អភិនិរោបនា’’តិ អភិធម្មេ បរិយាយសទ្ទា វុត្តា. វិតក្កេតីតិ វិតក្កិតា, បុគ្គលោ. ‘‘អវិតក្កិតា មច្ចុមុបព្ពជន្តី’’តិ បាឡិ.

អកិ លក្ខណេ. លក្ខណំ សញ្ញាណំ, សញ្ជាននការណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អត្រិទំ សល្លក្ខិតព្ពំ. យេ ឥមស្មិំ ចុរាទិគណេ អនេកស្សរា អសំយោគន្តា ឥការានុពន្ធវសេន និទ្ទិដ្ឋា ធាតវោ, តេ ឯវំវុត្តេហិ ឥមេហិ តីហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតា អាខ្យាតត្តំ នាមិកត្តញ្ច បាបុណន្តា ឯកន្តតោ និគ្គហីតាគមេន និប្ផន្នរូបាយេវ ភវន្តិ, ន កត្ថចិបិ វិគតនិគ្គហីតាគមរូបានិ ភវន្តិ. អង្កេតិ, អង្កយតិ. អង្កនំ, អង្កោ. សមាសេ បន ‘‘សសង្កោ, ចក្កង្កិតចរណោ’’តិអាទីនិ រូបានិ ភវន្តិ.

សក្ក វក្ក ភាសនេ. សក្កេតិ, សក្កយតិ. វក្កេតិ, វក្កយតិ.

នក្ក វក្ក នាសនេ. នក្កេតិ, នក្កយតិ. វក្កេតិ, វក្កយតិ.

ចក្ក ចុក្ក ព្យថនេ. ចក្កេតិ, ចក្កយតិ. ចុក្កេតិ, ចុក្កយតិ. ចក្កំ. ចក្កន្តិ កេនដ្ឋេន ចក្កំ? ចក្កេតិ ព្យថតិ ហិំសតីតិ អត្ថេន ចក្កំ. ចក្កសទ្ទោ –

សម្បត្តិយំ លក្ខណេ ច, រថង្គេ ឥរិយាបថេ;

ទានេ រត្នធម្មខុរ-ចក្កាទីសុ បទិស្សតិ;

‘‘ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ ចក្កានិ យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិអាទីសុ ហិ អយំ សម្បត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘បាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានី’’តិ ឯត្ថ លក្ខណេ. ‘‘ចក្កំវ វហតោ បទ’’ន្តិ ឯត្ថ រថង្គេ. ‘‘ចតុចក្កំ នវទ្វារ’’ន្តិ ឯត្ថ ឥរិយាបថេ. ‘‘ទទ ភុញ្ជ ច មា ចប្បមាទោ, ចក្កំ វត្តស្សុ បាណិន’’ន្តិ ឯត្ថ ទានេ. ‘‘ទិព្ពំ ចក្ករតនំ បាតុរហោសី’’តិ ឯត្ថ រតនចក្កេ. ‘‘មយា បវត្តិតំ ចក្ក’’ន្តិ ឯត្ថ ធម្មចក្កេ. ‘‘ឥច្ឆាហតស្ស បោសស្ស, ចក្កំ ភមតិ មត្ថកេ’’តិ ឯត្ថ ខុរចក្កេ. ‘‘ខុរបរិយន្តេន ចេបិ ចក្កេនា’’តិ ឯត្ថ បហរណចក្កេ. ‘‘អសនិវិចក្ក’’ន្តិ ឯត្ថ អសនិមណ្ឌលេតិ.

តកិ ពន្ធនេ. តង្កេតិ, តង្កយតិ.

អក្ក ថវនេ. ថវនំ ថុតិ. អក្កេតិ, អក្កយតិ. អក្កោ. អក្កោតិ សូរិយោ. សោ ហិ មហាជុតិតាយ អក្កិយតិ អភិត្ថវិយតិ តប្បសន្នេហិ ជនេហីតិ អក្កោ. តថា ហិ តស្ស ‘‘នត្ថិ សូរិយសមា អាភា. ឧទេតយំ ចក្ខុមា ឯករាជា’’តិអាទិនា អភិក្ខុតិ ទិស្សតិ.

ហិក្ក ហិំសាយំ. ហិក្កេតិ, ហិក្កយតិ.

និក្ក បរិមាណេ. និក្កេតិ, និក្កយតិ.

ពុក្ក ភស្សនេ. ឯត្ថ សុនខភស្សនំ ភស្សនន្តិ គហេតព្ពំ, ន វាចាសង្ខាតំ ភស្សនំ. ពុក្កេតិ, ពុក្កយតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ពុក្កយតិ សា ចោរេ’’ ឥតិ លោកិយប្បយោគោ វេទិតព្ពោ. ភូវាទិគណេ បន ‘‘ពុក្កតិ សា’’តិ រូបំ ភវតិ. អញ្ញោ តុ ‘‘ពុក្ក បរិភាសនេ’’ ឥតិ បឋតិ, ឯវំ បឋន្តេបិ សុនខភស្សនមេវាធិប្បេតំ.

ទក លក អស្សាទនេ. ទកេតិ, ទកយតិ. លកេតិ, លកយតិ.

តក្ក លោក ភាសាយំ. តក្កេតិ, តក្កយតិ. លោកេតិ, លោកយតិ.

ចិក សិក អាមសនេ. ចិកេតិ, ចិកយតិ. សិកេតិ, សិកយតិ.

កការន្តធាតុរូបានិ.

ខការន្តធាតុ

លក្ខ ទស្សនង្កេសុ. ទស្សនំ បស្សនំ. អង្កោ លញ្ជនំ. លក្ខេតិ, លក្ខយតិ. សល្លក្ខេតិ, សល្លក្ខយតិ. លក្ខំ វិជ្ឈតិ ឧសុនា, លក្ខំ ករោតិ.

គង្គាយ វាលុកា ខីយេ, ឧទកំ ខីយេ មហណ្ណវេ;

មហិយា មត្តិកា ខីយេ, លក្ខេ ន មម ពុទ្ធិយា.

កប្បលក្ខណំ. គោលក្ខណំ. ឥត្ថិលក្ខណំ. ធម្មានំ លក្ខណំ. សល្លក្ខនា. ឧបលក្ខនា. បច្ចុបលក្ខនា. លក្ខធាតុយា យុបច្ចយន្តាយ សមាទិបុព្ពានំ រូបានំ នការោ ទន្តជោ.

ភក្ខ អទនេ. ភក្ខេតិ, ភក្ខយតិ. ភក្ខោ នោ លទ្ធោ. ភក្ខយន្តិ មិគាធមា. ភូវាទិគណេ បន ‘‘ភក្ខតី’’តិ រូបំ.

នក្ខ សម្ពន្ធេ. នក្ខេតិ, នក្ខយតិ.

មក្ខ មក្ខនេ. មក្ខេតិ, មក្ខយតិ. មក្ខោ, មក្ខី. តត្ថ មក្ខោតិ បរេហិ កតគុណំ មក្ខេតិ បិសតីតិ មក្ខោ, គុណធំសនា. ‘‘មក្ខំ អសហមានោ’’តិ ឯត្ថ បន អត្តនិ បរេហិ កតំ អវមញ្ញនំ មក្ខោតិ វុច្ចតិ.

យក្ខ បូជាយំ. យក្ខេតិ, យក្ខយតិ. យក្ខោ. យក្ខោតិ មហានុភាវោ សត្តោ. តថា ហិ ‘‘បុច្ឆាមិ តំ មហាយក្ខ, សព្ពភូតានមិស្សរា’’តិ ឯត្ថ សក្កោ ទេវរាជា ‘‘យក្ខោ’’តិ វុត្តោ. អថ វា យក្ខោតិ យក្ខយោនិយំ និព្ពត្តសត្តោ. សព្ពេបិ វា សត្តា ‘‘យក្ខា’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘បរមយក្ខវិសុទ្ធិំ បញ្ញាបេន្តី’’តិ ឯត្ថ ហិ យក្ខសទ្ទោ សត្តេ វត្តតិ. តថា ហិ យក្ខោបិ សត្តោបិ ទេវោបិ សក្កោបិ ខីណាសវោបិ យក្ខោយេវ នាម, មហានុភាវតាយ យក្ខិយតិ សរណគតេហិ ជនេហិ នានាបច្ចយេហិ នានាពលីហិ ច បូជិយតីតិ យក្ខោ.

សត្តេ ទេវេ ច សក្កេ ច, ខីណាសវេ ច រក្ខសេ;

បញ្ចស្វេតេសុ អត្ថេសុ, យក្ខសទ្ទោ បវត្តតិ.

លក្ខ អាលោចនេ. លក្ខេតិ, លក្ខយតិ. លក្ខំ វិជ្ឈតិ ឧសុនា.

មោក្ខ អាសនេ. មោក្ខេតិ, មោក្ខយតិ.

រុក្ខ ផារុស្សេ. ផារុស្សំ ផរុសភាវោ. រុក្ខេតិ, រុក្ខយតិ. សមាសេ ‘‘រុក្ខកេសោ, អតិរុក្ខវចនោ’’តិ រូបានិ. ឯត្ថ ច ‘‘សមណោ អយំ បាបោ អតិរុក្ខវាចោ’’តិ បាឡិ និទស្សនំ. តត្ថ អតិរុក្ខវាចោតិ អតិផរុសវចនោតិ អត្ថោ.

ខការន្តធាតុរូបានិ.

គការន្តធាតុ

លិង្គ ចិត្តីករណេ. ចិត្តីករណំ វិចិត្រភាវករណំ. លិង្គេតិ, លិង្គយតិ, លិង្គំ. ឯត្ថ លិង្គំ នាម ទីឃរស្សកិសថូលបរិមណ្ឌលាទិភេទំ សណ្ឋានន្តិ គហណេ អតីវ យុជ្ជតិ. តញ្ហិ នានប្បការេហិ វិចិត្រំ ហោតិ, លិង្គីយតិ វិចិត្តំ ករិយតិ អវិជ្ជាតណ្ហាកម្មេហិ ឧតុនា វា ចុណ្ណាទីហិ វា សរីរមិតិ លិង្គំ, អជ្ឈត្តសន្តានតិណរុក្ខាទិកុណ្ឌលករណ្ឌកាទីសុ បវត្តសណ្ឋានវសេនេតំ ទដ្ឋព្ពំ. លិង្គសទ្ទោ សទ្ទេ សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តេ ឥត្ថិព្យញ្ជនេ បុរិសព្យញ្ជនេ សញ្ញាណេ អាការេ ចាតិ ឥមេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘រុក្ខោតិ វចនំ លិង្គ’’ន្តិ ឯត្ថ សទ្ទេ ទិស្សតិ. ‘‘សតលិង្គស្ស អត្ថស្សា’’តិ ឯត្ថ សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តេ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភវតី’’តិ ឯត្ថ ឥត្ថិព្យញ្ជនេ. ‘‘បុរិសលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បាន’’ន្តិ ឯត្ថ បុរិសព្យញ្ជនេ. ‘‘តេន លិង្គេន ជានាម, ធុវំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ឯត្ថ សញ្ញាណេ. ‘‘តេហិ លិង្គេហិ តេហិ និមិត្តេហិ តេហិ អាការេហិ អាគន្តុកភាវោ ជានិតព្ពោ ‘‘អាគន្តុកា ឥមេ’’តិ ឯត្ថ អាការេ ទិស្សតិ.

សទ្ទេ ច តន្និមិត្តេ ច, កាដកោដចិកាយ ច;

លក្ខណេ ចេវ អាការេ, លិង្គសទ្ទោ បវត្តតិ.

មគ អន្វេសនេ. មគេតិ, មគយតិ. មិគោ, មគោ, មគោ, មគយមានោ.

ឯត្ថ ច ‘‘យថា ពិឡារោ មូសិកំ មគយមានោ’’តិ បាឡិ និទស្សនំ. ‘‘មិគោ’’តិ ច ‘‘មគោ’’តិ ច ចតុប្បទោ បវុច្ចតិ. ឯត្ថ មិគោតិ មគយតិ ឥតោ ចិតោ គោចរំ អន្វេសតិ បរិយេសតីតិ មិគោ. ឯវំ មគោ. ឯត្ថ វិសេសតោ ហរិណ មិគោ មិគោ នាម. សាមញ្ញតោ បន អវសេសាបិ ចតុប្បទា ‘‘មិគោ’’ ឥច្ចេវ វុច្ចន្តិ. តថា ហិ សុសីមជាតកេ ‘‘កាឡា មិគា សេតទន្តា តវ ឥមេ, បរោសហស្សំ ហេមជាលាភិសញ្ឆន្នា’’តិ ឯតស្មិំ បាឡិប្បទេសេ ហត្ថិនោបិ មិគសទ្ទេន វុត្តា ‘‘កាឡមិគា’’តិ. អថ វា មគិយតិ ជីវិតកប្បនត្ថាយ មំសាទីហិ អត្ថិកេហិ លុទ្ទេហិ អន្វេសិយតិ បរិយេសិយតីតិ មិគោ, អរញ្ញជាតា សសបសទហរិណេណេយ្យាទយោ ចតុប្បាទា, ឯវំ មគោ. ‘‘អត្ថំ ន លភតេ មគោ’’តិ ឯត្ថ បន មគោ វិយាតិ មគោ, ពាលោតិ អត្ថោ.

មគ្គ គវេសនេ. មគ្គេតិ, មគ្គយតិ. មគ្គោ, មគ្គនំ.

ឯត្ថ ច មគ្គោតិ បដិបទាយ ច បកតិមគ្គស្ស ច ឧបាយស្ស ច អធិវចនំ. ‘‘មហាវិហារវាសីនំ, វាចនាមគ្គនិស្សិត’’ន្តិអាទីសុ បន កថាបពន្ធោបិ ‘‘មគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្រ បដិបទា ឯកន្តតោ ជាតិជរាព្យាធិទុក្ខាទីហិ បីឡិតេហិ សត្តេហិ ទុក្ខក្ខយំ និព្ពានំ បាបុណត្ថាយ មគ្គិតព្ពោ គវេសិតព្ពោតិ មគ្គោ. បកតិមគ្គោ បន មគ្គមូឡ្ហេហិ មគ្គិតព្ពោតិ មគ្គោ. បកតិមគ្គមូឡ្ហេហិ ច បដិបទាសង្ខាតារិយមគ្គមូឡ្ហា ឯវ ពហវោ សន្តិ. បកតិមគ្គោ ហិ កទាចិ ឯវ អទ្ធិកានំ មុយ្ហតិ, ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ នាយកា ន ទុល្លភា. អរិយមគ្គោ បន សព្ពទាយេវ សព្ពលោកស្ស មុយ្ហតិ, នាយកា បរមទុល្លភា. តស្មា សោ ឯវ អវិជ្ជាសម្មូឡ្ហេហិ មគ្គិតព្ពោតិ មគ្គោ. អញ្ញេសំ បន ទ្វិន្នំ ធាតូនំ វសេនបិ អត្ថំ វទន្តិ គរូ ‘‘កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ’’តិ. តំ តំ កិច្ចំ ហិតំ វា និប្ផាទេតុកាមេហិ មគ្គិយតិ គវេសិយតីតិ មគ្គោ, ឧបាយោ. មគ្គសទ្ទោ ហិ ‘‘អភិធម្មកថាមគ្គំ, ទេវានំ សម្បវត្តយី’’តិ ឯត្ថ ឧបាយេបិ វត្តតិ. តថា ហិ អភិធម្មដីកាយំ ‘‘មគ្គោតិ ឧបាយោ, ខន្ធាយតនាទីនំ កុសលាទីនញ្ច ធម្មានំ អវពោធស្ស សច្ចប្បដិវេធស្សេវ វា ឧបាយភាវតោ អភិធម្មកថាមគ្គោ’’តិ វុត្តោ, បពន្ធោ វា ‘‘មគ្គោ’’តិ វុច្ចតិ. សោ ហិ ទីឃត្តា មគ្គោ វិយាតិ មគ្គោ, តស្មា អភិធម្មកថាបពន្ធោ អភិធម្មកថាមគ្គោតិ វុត្តោ. ឥទានិ បកតិបដិបទាមគ្គានំ នាមានិ កថយាម. តេសុ បកតិមគ្គស្ស –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ឈសំ វដុមា’យនំ;

អទ្ធាន’មទ្ធា បទវី, វត្តនិ ចេវ សន្តតី’’តិ

ឥមានិ នាមានិ. បដិបទាមគ្គស្ស បន –

‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ, អញ្ជសំ វដុមា’យនំ;

នាវ ឧត្តរ សេតុ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ’’តិ

អនេកានិ នាមានិ. ឯត្ថ បន កេចិ ‘‘នាវាតិអាទីនិ បកតិមគ្គស្ស នាមានី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ, បកតិមគ្គស្ស កិស្មិញ្ចិបិ បាឡិប្បទេសេ ‘‘នាវា’’តិអាទីហិ បទេហិ វុត្តដ្ឋានាភាវតោ, អភិធានសត្ថេសុ ច ‘‘នាវា’’ ឥច្ចាទិកានំ តទភិធានានំ អនាគតត្តា.

អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – នាវាវិយាតិ នាវា, ឧត្តរន្តិ ឯតេនាតិ ឧត្តរំ, នាវាយេវ ឧត្តរន្តិ. អយញ្ហិ នាវាបរិយាយោ ‘‘តរំ, តរណំ, បោតោ, ប្លវោ’’តិ. ឥមេបិ តំបរិយាយាយេវ. ឧត្តរំ វិយាតិ ឧត្តរំ. សេតុ វិយាតិ សេតុ. កុល្លោ វិយាតិ កុល្លោ. ភិសិ វិយាតិ ភិសិ. សង្កមោ វិយ, សង្កមន្តិ វា ឯតេនាតិ សង្កមោ, សព្ពមេតំ អរិយមគ្គស្សេវ នាមំ, ន បកតិមគ្គស្ស. តថា ហិ ‘‘ធម្មនាវំ សមារូយ្ហ, សន្តារេស្សំ សទេវក’’ន្តិ ច, ‘‘ធម្មសេតុំ ទឡ្ហំ កត្វា, និព្ពុតោ សោ នរាសភោ’’តិ ច, ‘‘កុល្លោ’តិ ខោ ភិក្ខវេ អរិយមគ្គស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ ច ឯវមាទិនា តត្ថ តត្ថ ភគវតា អរិយមគ្គោ ‘‘នាវា’’តិអាទីហិ អនេកេហិ នាមេហិ វុត្តោ. អដ្ឋកថាចរិយេហិបិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ ‘‘ពទ្ធា ភិសិ សុសង្ខតា ភគវា’’តិ ឯតស្មិំ បទេសេ ឯវំ អត្ថសំវណ្ណនា កតា ‘‘ភិសីតិ បត្ថរិត្វា បុថុលំ កត្វា ពទ្ធា ‘កុល្លា’តិ វុច្ចតិ លោកេ, អរិយស្ស វិនយេ បន អរិយមគ្គោ’តិ.

‘មគ្គោ បជ្ជោ បថោ បន្ថោ, អញ្ជសំ វដុមា’យនំ;

នាវា ឧត្តរ សេតុ ច, កុល្លោ ច ភិសិ សង្កមោ;

អទ្ធានំ បភវោ’ច្ចេវ, តត្ថ តត្ថ បកាសិតោ’’តិ.

ឯវំ អាចរិយេហិ កតាយ អត្ថសំវណ្ណនាយ ទស្សនតោ ច ‘‘នាវាតិអាទីនិបិ បកតិមគ្គស្ស នាមានី’’តិ វចនំ ន គហេតព្ពំ, យថាវុត្តមេវ វចនំ គហេតព្ពំ.

កោចិ បនេត្ថ ឯវំ វទេយ្យ ‘‘ធម្មសេតុំ ទឡ្ហំ កត្វា’តិ ឯត្ថ ‘ធម្មសេតុន្តិ មគ្គសេតុ’ន្តិ វចនតោ ធម្មសទ្ទោ មគ្គេ វត្តតិ, ន សេតុសទ្ទោ’’តិ. តន្ន, ធម្មសទ្ទោ វិយ សេតុសទ្ទោបិ មគ្គេ វត្តតីតិ សេតុ វិយាតិ សេតុ, ធម្មោ ឯវ សេតុ ធម្មសេតូតិ អត្ថវសេន, ឯស នយោ អញ្ញត្រាបិ. អបរម្បិ វទេយ្យ ‘‘ននុ ព្រហ្មជាលសុត្តន្តដ្ឋកថាយំ ‘ទក្ខិណុត្តរេន ពោធិមណ្ឌំ បវិសិត្វា អស្សត្ថទុមរាជានំ បទក្ខិណំ កត្វា បុព្ពុត្តរភាគេ ឋិតោ’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ ទក្ខិណុត្តរសទ្ទេន ទក្ខិណោ មគ្គោ វុត្តោ’’តិ. ន, អនេកេសុ បាឡិប្បទេសេសុ អដ្ឋកថាបទេសេសុ ច អភិធានសត្ថេសុ ច មគ្គវាចកស្ស ឧត្តរសទ្ទស្ស អនាគតត្តា, តស្មា តត្ថ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ទក្ខិណទិសតោ គន្តព្ពោ ឧត្តរទិសាភាគោ ទក្ខិណុត្តរោតិ វុច្ចតិ, ឯវំភូតេន ទក្ខិណុត្តរេន ពោធិមណ្ឌបវិសនំ សន្ធាយ ទក្ខិណុត្តរេន ពោធិមណ្ឌំ បវិសិត្វាតិ វុត្ត’’ន្តិ. អថ វា ទក្ខិណុត្តរេនាតិ ទក្ខិណបច្ឆិមុត្តរេន, ឯត្ថ អាទិអវសានគ្គហណេន មជ្ឈស្សបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ គហណំយេវ ហិ យំ ជាតកនិទានេ វុត្តំ ‘‘ពោធិសត្តោ តិណំ គហេត្វា ពោធិមណ្ឌំ អារូយ្ហ ទក្ខិណទិសាភាគេ ឧត្តរាភិមុខោ អដ្ឋាសិ, តស្មិំ ខណេ ទក្ខិណចក្កវាឡំ ឱសីទិត្វា ហេដ្ឋា អវីចិសម្បត្តំ វិយ អហោសិ, ឧត្តរចក្កវាឡំ ឧល្លង្ឃិត្វា ឧបរិ ភវគ្គប្បត្តំ វិយ អហោសិ, ពោធិសត្តោ ឥទំ សម្ពោធិបាបុណដ្ឋានំ ន ភវតិ មញ្ញេតិ បទក្ខិណំ ករោន្តោ បច្ឆិមទិសាភាគំ គន្ត្វា បុរត្ថាភិមុខោ អដ្ឋាសី’’តិអាទិ, តេន សមេតិ. អថាបិ វទេយ្យ ‘‘យទិ ឧត្តរសទ្ទោ ទិសាវាចកោ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘ទក្ខិណុត្តរេនា’’តិ ឯនយោគំ អវត្វា ‘‘ទក្ខិណុត្តរាយា’’តិ អាយយោគោ វត្តព្ពោ’’តិ. តន្ន, ទិសាវាចកស្សបិ សទ្ទស្ស ‘‘ឧត្តរេន នទី សីតា, គម្ភីរា ទុរតិក្កមា’’តិ ឯនយោគវសេន វចនតោ. អបិច ទិសាភាគំ សន្ធាយ ‘‘ទក្ខិណុត្តរេនា’’តិ វចនំ វុត្តំ. ទិសាភាគោ ហិ ទិសា ឯវាតិ និដ្ឋមេត្ថាវគន្តព្ពំ.

គការន្តធាតុរូបានិ.

ឃការន្តធាតុ

លិឃិ ភាសនេ. លង្ឃេតិ, លង្ឃយតិ. ឯតានិ ពុទ្ធវចនេ អប្បសិទ្ធានិបិ លោកិកប្បយោគទស្សនវសេន អាគតានិ. សាសនស្មិញ្ហិ ភូវាទិគណចុរាទិគណបរិយាបន្នស្ស គត្យត្ថវាចកឧល្លង្ឃនត្ថបរិទីបកស្ស ធាតុស្ស រូបំ អតីវ បសិទ្ធំ.

លង្ឃ លង្ឃនេ. លង្ឃេតិ, លង្ឃយតិ.

‘‘អតិករ’មករា’ចរិយ, មយ្ហម្បេតំ ន រុច្ចតិ;

ចតុត្ថេ លង្ឃយិត្វាន, បញ្ចមិយម្បិ អាវុតោ’’តិ

ឥមស្មិំ សត្តិលង្ឃនជាតកេ ចុរាទិគណបរិយាបន្នស្ស គត្យត្ថវាចកស្ស ឧល្លង្ឃនត្ថបរិទីបកស្ស លង្ឃធាតុស្ស ‘‘លង្ឃយិត្វា, លង្ឃយិត្វានា’’តិ រូបេ ទិដ្ឋេយេវ ‘‘លង្ឃេតិ, លង្ឃយតី’’តិ រូបានិ ទិដ្ឋានិ ឯវ ហោន្តិ. ភាសត្ថវាចកស្ស បន តថារូបានិ រូបានិ ន ទិដ្ឋានិ, ឯវំ សន្តេបិ បុព្ពាចរិយេហិ ទីឃទស្សីហិ អភិមតត្តា ភាសត្ថវាចិកាបិ លង្ឃធាតុ អត្ថីតិ គហេតព្ពា, ឯវំ សព្ពេសុបិ ភូវាទិគណាទីសុ សាសនេ អប្បសិទ្ធានម្បិ រូបានំ សាសនានុកូលានំ គហណំ វេទិតព្ពំ, អននុកូលានញ្ច អប្បសិទ្ធានំ ឆឌ្ឌនំ.

អឃ បាបករណេ. អឃេតិ, អឃយតិ. អឃំ, អឃោ, អនឃោ.

តត្ថ អឃន្តិ ទុក្ខំ. ‘‘អឃន្តំ បដិសេវិស្សំ. វនេ វាឡមិគាកិណ្ណេ. ខគ្គទីបិនិសេវិតេ’’តិ ឥទំ និទស្សនំ. អឃោតិ កិលេសោ. តេន អឃេន អរហា អនឃោ. តត្ថ អឃយន្តិ បាបំ ករោន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ អឃំ, កិន្តំ? ទុក្ខំ, ឯវំ អឃោ. ននុ ច សប្បុរិសា ទុក្ខហេតុបិ កិលេសហេតុបិ ច អត្តនោ សុខត្ថាយ បាបំ ន ករោន្តិ. តថា ហិ –

‘‘ន បណ្ឌិតា អត្តសុខស្ស ហេតុ,

បាបានិ កម្មានិ សមាចរន្តិ;

ទុក្ខេន ផុដ្ឋា ខលិតាបិ សន្តា,

ឆន្ទា ច ទោសា ន ជហន្តិ ធម្ម’’ន្តិ

វុត្តំ. ឯវំ សន្តេ កស្មា ‘‘អឃ បាបករណេ’’តិ ធាតុ ច ‘‘អឃយន្តិ បាបំ ករោន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ អឃ’’ន្តិអាទិវចនញ្ច វុត្តន្តិ? សច្ចំ, យេភុយ្យេន បន សត្តា ទុក្ខាទិហេតុ បាបកម្មំ ករោន្តិ, ឯតេសុ សប្បុរិសា ឯវ ន ករោន្តិ, ឥតរេ ករោន្តិ. ឯវំ បាបករណស្ស ហិ ទុក្ខំ កិលេសោ ច ហេតុ. តថា ហិ –

សុខីបិ ហេកេ ន ករោន្តិ បាបំ,

អវណ្ណសំសគ្គភយា បុនេកេ;

បហូ សមានោ វិបុលត្ថចិន្តី,

កិំការណា មេ ន ករោសិ ទុក្ខ’’ន្តិ

វុត្តំ. អយញ្ហិ គាថា ទុក្ខហេតុបិ សត្តា បាបំ ករោន្តីតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ. ‘‘កុទ្ធោ ហិ បិតរំ ហន្តិ, កុទ្ធោ ហន្តិ សមាតរ’’ន្តិ អយំ បន កិលេសហេតុបិ បាបំ ករោន្តីតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ, តស្មា អម្ហេហិ ‘‘អឃ បាបករណេ’’តិអាទិវចនំ វុត្តំ.

ឃការន្តធាតុរូបានិ.

ចការន្តធាតុ

លោច ទស្សនេ. លោចេតិ, លោចយតិ. លោចនំ. រូបារម្មណំ លោចយតិ បស្សតីតិ លោចនំ, ចក្ខុ.

កិចិ មទ្ទនេ. កិញ្ចេតិ, កិញ្ចយតិ. កិញ្ចនំ, អកិញ្ចនោ.

តត្ថ កិញ្ចនន្តិ បលិពោធោ. កិញ្ចេតិ សត្តេ មទ្ទតីតិ កិញ្ចនំ. កិញ្ចនសទ្ទោ មទ្ទនត្ថេ វត្តតិ. មនុស្សា ហិ វីហិំ មទ្ទន្តា គោណំ ‘‘កិញ្ចេហិ កាបិល, កិញ្ចេហិ កាបិលា’’តិ វទន្តិ.

បចិ វិត្ថារេ. បញ្ចេតិ, បញ្ចយតិ. បបញ្ចេតិ, បបញ្ចយតិ. បបញ្ចា.

ឯត្ថ បបញ្ចាតិ តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ. ឯតា ហិ អត្តនិស្សិតានំ សត្តានំ សំសារំ បបញ្ចេន្តិ វិត្ថិន្នំ ករោន្តីតិ បបញ្ចាតិ វុច្ចន្តិ. អថ វា បបញ្ចេន្តិ យត្ថ សយំ ឧប្បន្នា តំសន្តានំ វិត្ថារេន្តិ ចិរំ ឋបេន្តីតិ បបញ្ចា. លោកិយា បន ‘‘អម្ហាកំ តុម្ហេហិ សទ្ធិំ កថេន្តានំ បបញ្ចោ ហោតី’’តិអាទីនិ វទន្តា កាលស្ស ចិរភាវំ បបញ្ចោតិ វទន្តិ, សាសនេ បន ទ្វយម្បិ លព្ភតិ.

សិច្ច កុឌ្ឌនេ. សិច្ចេតិ, សិច្ចយតិ.

វញ្ចុ បលម្ភនេ. បលម្ភនំ ឧបលាបនំ. វញ្ចេតិ, វញ្ចយតិ. វញ្ចកោ, វញ្ចនំ. ភូវាទិគណេ បន វញ្ចធាតុ គត្យត្ថេ វត្តតិ. ‘‘សន្តិ បាទា អវញ្ចនា’’តិ ហិ បាឡិ

ចច្ច អជ្ឈយនេ. ចច្ចេតិ, ចច្ចយតិ.

ចុ ចវនេ. ចាវេតិ, ចាវយតិ. អញ្ញោ ‘‘ចុ សហនេ’’ ឥតិ ព្រុតេ. ចាវេតិ, ចាវយតិ, សហតីតិ អត្ថោ.

អញ្ចុ វិសេសនេ. អញ្ចេតិ, អញ្ចយតិ.

លោច ភាសាយំ. លោចេតិ, លោចយតិ. លោចនំ, លោចយតិ សមវិសមំ អាចិក្ខន្តំ វិយ ភវតីតិ លោចនំ, ចក្ខុ.

រច បតិយតនេ. រចេតិ, រចយតិ. រចនា, វិរចិតំ, កេសរចនា, គាថារចនា.

សូច បេសុញ្ញេ. បិសុណភាវោ បេសុញ្ញំ. សូចេតិ, សូចយតិ. សូចកោ.

បច្ច សំយមនេ. បច្ចេតិ, បច្ចយតិ.

រិច វិយោជនសម្បជ្ជនេសុ. រេចេតិ, រេចយតិ. សេដ្ឋិបុត្តំ វិរេចេយ្យ. វិរេចេតិ, វិរេចយតិ. វិរេចកោ, វិរេចនំ.

វច ភាសនេ. វចេតិ, វចយតិ. ភូវាទិគណេបិ អយំ វត្តតិ. តទា តស្សា ‘‘វត្តិ, វចតិ, អវោច, អវោចុ’’ន្តិអាទីនិ រូបានិ ភវន្តិ. ការិតេ បន ‘‘អន្តេវាសិកំ ធម្មំ វាចេតិ, វាចយតី’’តិ រូបានិ. វត្តុំ, វត្តវេ, វត្វា, វុត្តំ, វុច្ចតិ.

អច្ច បូជាយំ. អច្ចេតិ, អច្ចយតិ. ព្រហ្មាសុរសុរច្ចិតោ.

សូច គន្ធនេ. សុចេតិ, សូចយតិ. សូចកោ, សុត្តំ.

ឯត្ថ ច អត្តត្ថបរត្ថាទិភេទេ អត្ថេ សូចេតីតិ សុត្តំ. តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ.

កច ទិត្តិយំ. កច្ចេតិ, កច្ចយតិ. កច្ចោ.

ឯត្ថ កច្ចោតិ រូបសម្បត្តិយា កច្ចេតិ ទិព្ពតិ វិរោចតីតិ កច្ចោ, ឯវំនាមកោ អាទិបុរិសោ, តព្ពំសេ ជាតា បុរិសា ‘‘កច្ចានា’’តិបិ ‘‘កច្ចាយនា’’តិបិ ‘‘កាតិយានា’’តិបិ វុច្ចន្តិ, ឥត្ថិយោ បន ‘‘កច្ចានី’’តិបិ ‘‘កច្ចាយនី’’តិបិ ‘‘កាតិយានី’’តិបិ វុច្ចន្តិ.

ចការន្តធាតុរូបានិ.

ឆការន្តធាតុ

មិលេឆ អព្យត្តាយំ វាចាយំ. មិលេច្ឆេតិ, មិលេច្ឆយតិ. មិលក្ខុ.

ឯត្ថ មិលក្ខូតិ មិលេច្ឆេតិ អព្យត្តវាចំ ភាសតីតិ មិលក្ខុ.

កុច្ឆ អវក្ខេបេ. អវក្ខេបោ អធោខិបនំ. កុច្ឆេតិ, កុច្ឆយតិ.

វិច្ឆ ភាសាយំ. វិច្ឆេតិ, វិច្ឆយតិ.

ឆការន្តធាតុរូបានិ.

ជការន្តធាតុ

វជ្ជ វជ្ជនេ. វជ្ជេតិ, វជ្ជយតិ. បរិវជ្ជនកោ. វជ្ជិតោ សីលវន្តេហិ, កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសីតិ.

តុជ្ជ ពលបាលនេសុ. តុជ្ជេតិ, តុជ្ជយតិ.

តុជិ បិជិ ហិំសាពលទាននិកេតនេសុ. និកេតនំ និវាសោ. តុញ្ជេតិ, តុញ្ជយតិ. បិញ្ជេតិ. បិញ្ជយតិ.

ខជិ កិច្ឆជីវនេ. ខញ្ជេតិ, ខញ្ជយតិ. ខញ្ជោ.

ខជិ រក្ខណេ. តាទិសានិយេវ រូបានិ. ភូវាទិគណេ ‘‘ខជិ គតិវេកល្លេតិ ឥមិស្សា ‘‘ខញ្ជតី’’តិ រូបំ.

បូជ បូជាយំ. បូជេតិ, បូជយតិ. បូជា. ឯសាវ បូជនា សេយ្យោ. បូជកោ, បូជិតោ, បូជនីយោ, បូជនេយ្យោ, បូជេតព្ពោ, បុជ្ជោ.

គជ មទ្ទនសទ្ទេសុ. គជេតិ, គជយតិ. គជោ.

តិជ និសានេ. តេជេតិ, តេជយតិ.

វជ មគ្គនសង្ខារេសុ. វជេតិ, វជយតិ.

តជ្ជ សន្តជ្ជនេ. តជ្ជេតិ, តជ្ជយតិ. សន្តជ្ជេតិ, សន្តជ្ជយតិ. សន្តជ្ជិតោ.

អជ្ជ បដិសជ្ជនេ. អជ្ជេតិ, អជ្ជយតិ.

សជ្ជ សជ្ជនេ. សជ្ជេតិ, សជ្ជយតិ ទានំ. គមនសជ្ជោ ហុត្វា.

ភជ វិស្សាសេ. ភជេតិ, ភជយតិ. ភូវាទិគណេ បន ‘‘ភជតី’’តិ រូបំ, ភត្តិ, សម្ភត្តិ.

តុជិ បិជិ លុជិ ភជិ ភាសាយំ. តុញ្ជេតិ, តុញ្ជយតិ. បិញ្ជេតិ, បិញ្ជយតិ. លុញ្ជេតិ, លុញ្ជយតិ. ភញ្ជេតិ, ភញ្ជយតិ. កថេតីតិ អត្ថោ.

រុជ ហិំសាយំ. រោជេតិ, រោជយតិ. រោគោ.

ភាជ បុថកម្មនិ. បុថកម្មំ បុថក្ករណំ, វិសុំ ក្រិយាតិ អត្ថោ. ភាជេតិ, ភាជយតិ. វិភាជេតិ, វិភាជយតិ. វិភត្តិ.

សភាជ សីតិសេវនេសុ. សភាជេតិ, សភាជយតិ.

លជ បកាសនេ. លជេតិ, លជយតិ. លាជា.

យុជ សំយមនេ. សំបុព្ពោ ពន្ធនេ. យោជេតិ, យោជយតិ. សំយោជេតិ, សំយោជយតិ. សំយោជនំ.

មជ្ជ សោចេយ្យាលង្ការេសុ. មជ្ជេតិ, មជ្ជយតិ. សម្មជ្ជេតិ, សម្មជ្ជយតិ. សម្មជ្ជា.

ភាជ ភាជនទានេសុ. ភាជេតិ, ភាជយតិ. កថំ វេស្សន្តរោ បុត្តោ, គជំ ភាជេតិ សញ្ចយ.

ជការន្តធាតុរូបានិ.

ឈញន្តា អប្បសិទ្ធា. សទ្ទសត្ថេ បន ‘‘ញា និយោជនេ’’តិ បឋន្តិ, រូបំ បន ពុទ្ធវចនានុកូលំ ន ភវតិ, តស្មា ន ទស្សិតំ អម្ហេហិ.

ដការន្តធាតុ

ឃដ្ដ ឃដ្ដនេ. ឃដ្ដនំ វាយាមករណំ. ឃដ្ដេតិ, ឃដ្ដយតិ. ឯត្ថ តុ ‘‘ឃដ្ដេសិ, ឃដ្ដេសិ, កិំការណា ឃដ្ដេសិ, អហំ តំ ជានាមី’’តិ និទស្សនំ.

ឃដ សង្ឃាតេ. បុព្ពេ វិយ ក្រិយាបទានិ, នាមិកត្តេ ‘‘ឃដោ, ឃដា’’តិ រូបានិ. ឯត្ថ គដោតិ បានីយឃដោ. ឃដាតិ សមូហោ ‘‘មច្ឆឃដា’’តិអាទីសុ វិយ.

ឃដ្ដ ចលនេ. ឃដ្ដេតិ, ឃដ្ដយតិ.

នដ អវសន្ទនេ. អវសន្ទនំ គត្តវិក្ខេបោ. នដេតិ, នដយតិ.

ចុដ ឆុដ កុដ្ដ ឆេទនេ. ចុដេតិ, ចុដយតិ. ឆុដេតិ, ឆុដយតិ. កុដ្ដេតិ, កុដ្ដយតិ.