១៩. សព្ពគណវិនិច្ឆយ

ឥតោ បរំ បវក្ខាមិ, សព្ពគណវិនិច្ឆយំ;

សោតូនំ បដុភាវត្ថំ, បរមេ បិដកត្តយេ.

បច្ចយាទិវិភាគេហិ, នយេហិ វិវិធេហិ តំ;

សុខគ្គាហាយ សោតូនំ, សុណាថ មម ភាសតោ.

តត្ថ បឋមោ ភូវាទិគណោ, ទុតិយោ រុធាទិគណោ, តតិយោ ទិវាទិគណោ, ចតុត្ថោ ស្វាទិគុណោ, បញ្ចមោ កិយាទិគណោ, ឆដ្ឋោ គហាទិគណោ, សត្តមោ តនាទិគណោ, អដ្ឋមោ ចុរាទិគណោ, ឥមស្មិំ ភគវតោ បាវចនេ អដ្ឋវិធា ធាតុគណា ភវន្តិ. ឯតេសុ វិករណបច្ចយវសេន –

ភូវាទិតោ អការោ ច, សានុសារោ រុធាទិតោ;

អការោ ចេវិវណ្ណោ ច, ឯការោការមេវ ច.

យបច្ចយោ ទិវាទិម្ហា, ណុ ណា ឧណា សុវាទិតោ;

ក្យាទិតោ បន នាយេវ, ប្បណ្ហា បន គហាទិតោ.

ឱយិរា តុ តនាទិម្ហា, ណេ ណយា ច ចុរាទិតោ;

អគ្គហិតគ្គហណេន, បច្ចយា ទស បញ្ច ច.

ហិយ្យត្តនី សត្តមី ច, វត្តមានា ច បញ្ចមី;

ចតស្សេតា បវុច្ចន្តិ, សព្ពធាតុកនាមិកា.

ឯតេសុ វិសយេស្វេវ, អការោ សុទ្ធកត្តរិ;

អញ្ញត្រ ខ ឆ សាទីហិ, សហាបិ ចុបលព្ភតិ.

‘‘ភវតិ ហោតិ សម្ភោតិ, ជេតិ ជយតិ កីយតិ;

ឌេតិ យាតិ ឥតិ ឯតិ, អវតិ កោតិ សង្កតិ.

ភិក្ខតិ បិវតិ បាតិ, វទេតិ វទតិ’’ ឥតិ;

ភូវាទិធាតុរូបានិ, ភវន្តីតិ បកាសយេ.

រូបំ ‘‘រុន្ធតិ រុន្ធីតិ, រុន្ធេតិ បុន រុន្ធិតិ;

សុម្ភោតិ’’ច្ចាទីរូបានិ, រុធាទីន្តិ ទីបយេ.

‘‘ទិព្ពតិ សិព្ពតិ ចេវ, យុជ្ជតិ វិជ្ជតិ តថា;

ឃាយតិ ហាយតិ’’ច្ចាទិ, រូបមាហុ ទិវាទិនំ.

‘‘សុណោតិ ច សុណាតិ ច, វុណោតិ ច វុណាតិ ច;

បាបុណាតិ ហិនោតី’’តិ, អាទិរូបំ សុវាទិនំ.

‘‘កិនាតិ ច ជិនាតិ ច, ធុនាតិ ច មុនាតិ ច;

អស្នាតិ’’ច្ចាទិរូបញ្ច, ក្យាទីនន្តិ វិភាវយេ.

‘‘ឃេប្បតិ បដិគ្គណ្ហាតិ, សណ្ហញ្ច សណ្ហកោតិ ច;

កណ្ហំ តណ្ហា ច តិណ្ហុណ្ហ’’-មិច្ចាទិ ច គហាទិនំ.

‘‘តនោតិ ច ករោតិ ច, កយិរតិ សនោតិ ច;

សក្កោត’ប្បោតិ បប្បោតិ’’-ច្ចាទិរូបំ តនាទិនំ.

‘‘ចោរេតិ ចោរយន្តេ ច, ចិន្តេតិ ចិន្តយន្តិ ច;

មន្តេតិ’’ច្ចាទិកញ្ចាបិ, រូបមាហុ ចុរាទិនំ.

វិករណវសេនេវំ, រូបភេទោ បកាសិតោ;

ធាតូនំ ធាតុភេទាទិ-កុសលស្ស មតានុគោ.

កិរិយាយ ធារណតោ, ធាតវោ ឯកធា មតា;

ទ្វិធាបិ ច បវុច្ចន្តិ, សកម្មាកម្មតោ បន.

តត្ថ សកម្មកា នាម, គមិភក្ខាទយា សិយុំ;

ឋាសាទយោ អកម្មា ច, ឧបសគ្គំ វិនា វទេ;

សកម្មកកម្មភូតោ, ទិវុ ឥច្ចាទយោ បុន;

គហេត្វាន តិធា ហោន្តិ, ឯវញ្ចាបិ វិភាវយេ.

សកម្មកេ ទ្វិធា ភិត្វា, ឯកកម្មទ្វិកម្មតោ;

អកម្មកេហិ សទ្ធិំ តេ, តិវិធាបិ ភវន្តិ ហិ.

អកម្មកា រុតាយេវ, ឯកកម្មា គមាទយោ;

ហោន្តិ ទ្វិកម្មកា នាម, ទុហិករវហាទយោ.

សកម្មាកម្មកត្តម្ហិ, ធាតូនមុបសគ្គតោ;

និយមោ នត្ថិ សោ តស្មា, ន មយា ឯត្ថ វុច្ចតិ.

ឯកដ្ឋានា គមិច្ចាទី, ទ្វិដ្ឋានា ភូបចាទយោ;

តិដ្ឋានា ស្វាទយោ ឯវំ, ឋានតោបិ តិធា មតា.

គុបាទយោ និយោគេន, អាខ្យាតត្តេ សវុទ្ធិកា;

វច តុរាទយោ ន ហិ, វុទ្ធិកា ការិតំ វិនា;

ខិ ជិ ឥច្ចាទយោ ធាតូ, សវុទ្ធាវុទ្ធិកា មតា;

ឥតិ វុទ្ធិវសេនាបិ, តិវិធោ ធាតុសង្គហោ.

អលុត្តវិករណា ច, លុត្តវិករណា តថា;

លុត្តាលុត្តវិករណា, ឯវម្បិ តិវិធា សិយុំ.

តត្រាលុត្តវិករណា, គមិ រុធិ ទិវាទយោ;

បា ភាទយោ ជិនិច្ចាទី, កមតោ ឥតរេ សិយុំ.

សុទ្ធស្សរា ឯកស្សរា, តថានេកស្សរាតិ ច;

តិធា ភវន្តិ យុយាតា-បាភាលាទី ករាទយោ.

ចតុធាទិនយោ ចាបិ, លព្ភមានវសេន ច;

គហេតព្ពោ នយញ្ញូហិ, យថាវុត្តានុសារតោ.

បុន សុទ្ធស្សរា ធាតូ, ឯកស្សរា ច សត្តធា;

អាឥវណ្ណឧវណ្ណន្ត-ឯឱន្តវសា មតា.

អវណ្ណិវណ្ណុវណ្ណន្តេ-ការន្តានំ វសេន វេ;

អនេកស្សរធាតូ ច, សត្តធាវ បកិត្តិតា.

ឯវំ បន្នរសធាបិ, ធាតូនមិធ សង្គហោ;

តប្បភេទំ បកាសេយ្យុំ, ឥឧឥច្ចាទិនា វិទូ.

តត្រ ‘‘ឥគតិយំ, ឥ អជ្ឈយនេ, ឧ សទ្ទេ’’ ឥច្ចេតេ សុទ្ធស្សរា ធាតវោ. យា រា លា ឥច្ចាទយោ ឯកស្សរា អាការន្តា. ខិជិនិឥច្ចាទយោ ឯកស្សរា ឥការន្តា. បីឥច្ចាទយោ ឯកស្សរា ឦការន្តា. ខុ ទុ កុ ឥច្ចាទយោ ឯកស្សរា ឧការន្តា, ភូ ហូ ឥច្ចាទយោ ឯកស្សរា ឩការន្តា. ខេ ជេ សេ ឥច្ចាទយោ ឯកស្សរា ឯការន្តា. សោ ឥច្ចាទយោ ឯកស្សរា ឱការន្តា.

ករ បច សង្គាម ឥច្ចាទយោ អនេកស្សរា អការន្តា, ឱមាឥច្ចាទយោ អនេកស្សរា អាការន្តា, សកិ ឥច្ចាទយោ អនេកស្សរា ឥការន្តា. ចក្ខី ឥច្ចាទយោ អនេកស្សរា ឦការន្តា. អន្ធុឥច្ចាទយោ អនេកស្សរា ឧការន្តា. កក្ខូ ឥច្ចាទយោ អនេកស្សរា ឩការន្តា. គិលេ មិលេ ឥច្ចាទយោ អនេកស្សរា ឯការន្តាតិ ឯវំ បន្នរសវិធេន ធាតុសង្គហោ.

អថ តេត្តិំសវិធេនបិ ធាតុសង្គហោ ភវតិ. កថំ?

ធាតូ សុទ្ធស្សរា ចេវ, បុន ចេកស្សរាបិ ច;

កការន្តា ខការន្តា, គន្តា ឃន្តា ច ធាតវោ.

ចការន្តា ឆការន្តា, ជន្តា ឈន្តា ច ញន្តកា;

ដការន្តា ឋការន្តា, ឌន្តា ឍន្តា ច ណន្តកា.

តន្តា ចេវ តថា ថន្តា, ទន្តា ធន្តា ច នន្តកា;

បន្តា ផន្តា ពការន្តា, ភន្តា មន្តា ច យន្តកា.

រន្តា លន្តា វការន្តា, សន្តា ហន្តា ច ឡន្តកា;

ឥតិ តេត្តិំសធា ញេយ្យោ, ធាតូនមិធ សង្គហោ.

មតេ សត្ថុស្ស ឍណឡា, បទាទិម្ហិ ន ទិស្សរេ;

តេនេកស្សរធាតូសុ, ឍណឡា ន កថីយរេ.

ឥការន្តតិការន្ត-វសេន តុ យថារហំ;

នាមំ សម្ភោតិ ធាតូនំ, ឥតិប្បច្ចយយោគតោ.

បចិភិក្ខិឆិទិខាទិ, ករោតិ ភវតិ គមិ;

គតិគច្ឆតិហោតីតិ, អាទិវោហារមុទ្ធរេ.

ឯវំ តេត្តិំសភេទេហិ គហិតេសុ និខិលេសុ ធាតូសុ –

សហហិំសឦហវសា, សីហសទ្ទគតិំ វទេ;

សហនតោ ហននតោ, សីហោតិ ហិ គរូ វទុំ.

តថា ហិ សីហោ វាតាតបាទិបរិស្សយម្បិ សហតិ, ‘‘កិំ មេ ពហូហិ ឃាដិតេហី’’តិ អត្តនោ គោចរត្ថាយ ខុទ្ទកេ បាណេ អគណ្ហន្តោ, ‘‘មាហំ ខុទ្ទកេ បាណេ វិសមគតេ សង្ឃាតំ អាបាទេសី’’តិ អនុទ្ទយវសេន សហិតព្ពេ ខុទ្ទកសត្តេបិ សហតិ. ហិំសិតព្ពេ បន កាយូបបន្នេ សូករមហិំសាទយោ សត្តេ ហិំសតិ, តស្មាបិ ‘‘សីហោ’’តិ វុច្ចតិ. យថា បន កន្តនដ្ឋេន អាទិអន្តវិបល្លាសតោ តក្កំ វុច្ចតិ, ឯវំ ហិំសនដ្ឋេនបិ សីហោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា សព្ពិរិយាបថេសុ ទឡ្ហវីរិយត្តា សុដ្ឋុ ឦហតីតិ សីហោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘យថា សីហោ មិគរាជា, និសជ្ជដ្ឋានចង្កមេ;

អលីនវីរិយោ ហោតិ, បគ្គហិតមនោ សទា’’តិ.

អបរោ នយោ –

សហនា ច ហិំសនា ច, តថា សីឃជវត្តតោ;

សីហោ ឥច្ចបិ ភាសេយ្យ, សក្យសីហស្ស សាសនេ.

វុត្តញ្ហិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ ‘‘សហរា ច ហននា ច សីឃជវត្តា ច សីហោ’’តិ.

ឥទានិ តទត្ថុទ្ធារោ វុច្ចតេ, សីហសទ្ទោ ‘‘សីហោ ភិក្ខវេ មិគរាជា’’តិអាទីសុ មិគរាជេ អាគតោ. ‘‘អថ ខោ សីហោ សេនាបតិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមី’’តិអាទីសុ បញ្ញត្តិយំ. ‘‘សីហោតិ ខោ ភិក្ខវេ តថាគតស្សេតំ អធិវចនំ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិអាទីសុ តថាគតេ. តត្ថ តថាគតេ សទិសកប្បនាយ អាគតោ.

ឯត្ថេតំ វុច្ចតិ –

សីហេ បញ្ញត្តិយញ្ចាបិ, ពុទ្ធេ អប្បដិបុគ្គលេ;

ឥមេសុ តីសុ អត្ថេសុ, សីហសទ្ទោ បវត្តតិ.

រូបិរុប្បតិធាតូហិ, រូបសទ្ទគតិំ វទេ;

‘‘រូបយតិ រុប្បតី’’តិ, វត្វា និព្ពចនទ្វយំ.

វុត្តញ្ហេតំ គរូហិ ‘‘រូបយតីតិ រូបំ, វណ្ណវិការំ អាបជ្ជមានំ ហទយង្គតភាវំ បកាសេតីតិ អត្ថោ’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘រូបន្តិ កេនដ្ឋេន រូបំ? រុប្បនដ្ឋេនា’’តិ. ភគវតា បនេតំ វុត្តំ ‘‘កិញ្ច ភិក្ខវេ រូបំ វទេថ, រុប្បតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ, សីតេនបិ រុប្បតី’’តិ វិត្ថារោ. អត្ថុទ្ធារោ បនស្ស ហេដ្ឋា វុត្តោវ.

បសវតេមនត្ថេន, ធាតុនា ឧទិនា បន;

សមុទ្ទសទ្ទនិប្ផត្តិំ, វទេយ្យ មតិមា នរោ.

ឯត្ថ ហិ សមុទ្ទោតិ អដ្ឋហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា សមុទ្ទតិ អត្តសន្និស្សិតានំ មច្ឆមករាទីនំ បីតិសោមនស្សំ បសវតិ ជនេតីតិ សមុទ្ទោ. អយមស្មាកំ ខន្តិ. អដ្ឋកថាចរិយា បន ‘‘សមុទ្ទនដ្ឋេន សមុទ្ទោ, កិលេទនដ្ឋេន តេនមនដ្ឋេនាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ វទន្តិ. មិលិន្ទបញ្ហេ បន អាយស្មា នាគសេនោ ‘‘ភន្តេ នាគសេន សមុទ្ទោ សមុទ្ទោតិ វុច្ចតិ, កេន ការណេន អាបំ ឧទកំ សមុទ្ទោតិ វុច្ចតី’’តិ មិលិន្ទេន រញ្ញា បុដ្ឋោ អាហ ‘‘យត្តកំ មហារាជ ឧទកំ, តត្តកំ លោណំ, យត្តកំ លោណំ, តត្តកំ ឧទកំ, ឧទកសមត្តា សមុទ្ទោតិ វុច្ចតី’’តិ. តទា រញ្ញា មិលិន្ទេន ‘‘កល្លោសិ ភន្តេ នាគសេនា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ សមំ ឧទកេន លោណំ ឯត្ថាតិ សមុទ្ទោតិ និព្ពចនំ វេទិតព្ពំ ‘‘នីលោទ’’ន្តិអាទីសុ វិយ. តត្ថ ភទន្តនាគសេនមតញ្ច អម្ហាកំ មតញ្ច បកតិសមុទ្ទំ សន្ធាយ វុត្តត្តា ន វិរុជ្ឈតិ, អដ្ឋកថាចរិយានំ មតម្បិ ‘‘តណ្ហាសមុទ្ទោ’’តិ ច ‘‘សមុទ្ទោបេសោ’’តិ ច អាគតានិ សមុទ្ទសរិក្ខកានិ ច តណ្ហាចក្ខុសោតាទីនិ សន្ធាយ វុត្តត្តា ន វិរុជ្ឈតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ខាទធាតុវសា ចាបិ, ខនុធាតុវសេន វា;

ខនិតោ វាបិ ធាតុម្ហា, ធាតោ ខំបុព្ពតោបិ វា;

ខន្ធសទ្ទស្ស និប្ផត្តិំ, សទ្ទក្ខន្ធវិទូ វទេ.

តត្ថ ‘‘សំខិត្តេន បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាបិ ទុក្ខា’’តិ វចនតោ សយម្បិ ទុក្ខធម្មោយេវ សមានោ ជាតិជរាព្យាធិមរណទុក្ខាទីហិ អនេកេហិ ទុក្ខេហិ ខជ្ជតិ ខាទិយតីតិ ខន្ធោ, តេហេវ ទុក្ខេហិ ខញ្ញតិ អវទារិយតីតិបិ ខន្ធោ, ខនិយតិ បរិខញ្ញតីតិបិ ខន្ធោ, អត្តេន វា អត្តនិយេន វា តុច្ឆត្តា ខំ សុញ្ញាការំ ធារេតីតិបិ ខន្ធោ, រូបក្ខន្ធាទិ. អត្ថុទ្ធារតោ បន –

ខន្ធសទ្ទោ រាសិគុណ-បណ្ណត្តីសុ ច រូឡ្ហិយំ;

កោដ្ឋាសេ ចេវ អំសេ ច, វត្តតីតិ វិភាវយេ.

វុត្តញ្ហេតំ សម្មោហវិនោទនិយំ វិភង្គដ្ឋកថាយំ – ខន្ធសទ្ទោ សម្ពហុលេសុ ឋានេសុ និបតតិ រាសិម្ហិ គុណេ បណ្ណត្តិយំ រូឡ្ហិយន្តិ. ‘‘សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ មហាសមុទ្ទេ ន សុករំ ឧទកស្ស បមាណំ គហេតុំ ‘‘ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកានី’តិ វា ‘ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសតានី’តិ វា ‘ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសហស្សានី’តិ វា ‘ឯត្តកានិ ឧទកាឡ្ហកសតសហស្សានី’តិ វា, អថ ខោ អសង្ខ្យេយ្យោ អប្បមេយ្យោ មហាឧទកក្ខន្ធោត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតី’’តិអាទីសុ ហិ រាសិតោ ខន្ធោ នាម. ន ហិ បរិត្តកំ ឧទកំ ឧទកក្ខន្ធោតិ វុច្ចតិ, ពហុកមេវ វុច្ចតិ, តថា ន បរិត្តកំ រជោ រជក្ខន្ធោ, ន អប្បមត្តកា គាវោ គវក្ខន្ធោ, ន អប្បមត្តកំ ពលំ ពលក្ខន្ធោ, ន អប្បមត្តកំ បុញ្ញំ បុញ្ញក្ខន្ធោតិ វុច្ចតិ. ពហុកមេវ ហិ រជោ រជក្ខន្ធោ, ពហុកា ច គវាទយោ គវក្ខន្ធោ, ពលក្ខន្ធោ, បុញ្ញក្ខន្ធោតិ វុច្ចន្តិ. ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ បន គុណតោ ខន្ធោ នាម. ‘‘អទ្ទសា ខា ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធំ គង្គាយ នទិយា សោតេន វុយ្ហមាន’’ន្តិ ឯត្ថ បណ្ណត្តិតោ ខន្ធោ នាម. ‘‘យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ រូឡ្ហីតោ ខន្ធោ នាម. ស្វាយមិធ រាសិតោ អធិប្បេតោ. អយញ្ហិ ខន្ធដ្ឋោ នាម បិណ្ឌដ្ឋោ បូគដ្ឋោ ឃដដ្ឋោ រាសដ្ឋោ, តស្មា រាសិលក្ខណា ខន្ធាតិ វេទិតព្ពា. កោដ្ឋាសដ្ឋាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. លោកស្មិញ្ហិ ឥណំ គហេត្វា ចោទិយមានា ‘‘ទ្វីហិ ខន្ធេហិ ទស្សាម, តីហិ ខន្ធេហិ ទស្សាមា’’តិ វទន្តិ. ឥតិ កោដ្ឋាសលក្ខណា ខន្ធាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯវមេត្ថ ‘‘រូបក្ខន្ធោតិ រូបរាសិ រូបកោដ្ឋាសោ, វេទនាក្ខន្ធោតិ វេទនារាសិ វេទនាកោដ្ឋាសោ’’តិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ខន្ធេ ភារំ. ខន្ធតោ ឱតារេតិ, មហាហនុសភក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ បន អំសោ ‘‘ខន្ធោ’’តិ វុច្ចតិ.

អាបុព្ពយតតោ ចាបិ, អាយូបបទតោ បុន;

តនុតោ តនិតោ វាបិ, អាយតនរវោ គតោ.

វុត្តម្បិ ចេតំ – អាយតនតោ, អាយានំ វា តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនន្តិ វេទិតព្ពំ. ចក្ខុ រូបាទីសុ ហិ តំតំទ្វារារម្មណា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សេន សេន អនុភវនាទិកិច្ចេន អាយតន្តិ ឧដ្ឋហន្តិ ឃដន្តិ វាយមន្តីតិ វា វុត្តំ ហោតិ. តេ ច បន អាយភូតេ ធម្មេ ឯតានិ តនន្តិ វិត្ថារេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទញ្ច អនមតគ្គេ សំសារេ បវត្តំ អតីវ អាយតំ សំសារទុក្ខំ យាវ ន និវត្តតិ, តាវ នយន្តិ, បវត្តយន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ សព្ពេបិមេ ធម្មា អាយតនតោ, អាយានំ វា តននតោ, អាយតស្ស ច នយនតោ អាយតនន្តិ វុច្ចន្តិ.

អបិច និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន ការណដ្ឋេន អាយតនំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ ‘‘លោកេ ឥស្សរាយតនំ វាសុទេវាយតន’’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សុវណ្ណាយតនំ រជតាយតន’’ន្តិអាទីសុ អាករោ, សាសនេ បន ‘‘មនោរមេ អាយតនេ, សេវន្តិ នំ វិហង្គមា’’តិអាទីសុ សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ ការណំ.

ចក្ខុអាទីសុ ចាបិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា និវសន្តិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចក្ខាទយោ ច នេសំ និវាសដ្ឋានំ. ចក្ខាទីសុ តេ អាកិណ្ណា តន្និស្សិតត្តា តទារម្មណត្តា ចាតិ ចក្ខាទយោ ច នេសំ អាករោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ សមោសរណដ្ឋានំ តត្ថ តត្ថ ទ្វារារម្មណវសេន សមោសរណតោ. ចក្ខាទយោ ច នេសំ សញ្ជាតិទេសោ តន្និស្សយារម្មណភាវេន តត្ថេវ ឧប្បត្តិតោ, ចក្ខាទយោ ច នេសំ ការណំ តេសំ អភាវេ អភាវតោ. ឥតិ និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន សមោសរណដ្ឋានដ្ឋេន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន ការណដ្ឋេនាតិ ឥមេហិ ការណេហិ ឯតេ ធម្មា អាយតនន្តិ វុច្ចន្តិ, តស្មា យថាវុត្តេនត្ថេន ចក្ខុ ច តំ អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ…បេ… ធម្មា ច តេ អាយតនញ្ចាតិ ធម្មាយតនន្តិ ឯវំ តាវេត្ថ អត្ថតោ វិញ្ញាតព្ពោ វិនិច្ឆយោតិ. ឥច្ចេវំ –

និវាសោ អាករោ ចេវ, ជាតិទេសោ ច ការណំ;

សមោសរណដ្ឋានញ្ច, វុច្ចតា’យតនំ ឥតិ;

វិទិវិទេហិ ធាតូហិ, អការបុព្ពកេហិ វា;

អន្តវិរហិតសទ្ទូ-បបទេន ជុនាបិ វា.

អវិជ្ជាសទ្ទនិប្ផត្តិ, ទីបេតព្ពា សុធីមតា.

ឯត្ថ បូរេតុំ អយុត្តដ្ឋេន កាយទុច្ចរិតាទិ អវិន្ទិយំ នាម, អលទ្ធព្ពន្តិ អត្ថោ, តំ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, តព្ពិបរីតតោ កាយសុចរិតាទិ វិន្ទិយំ នាម, តំ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា. ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អធិបតិយដ្ឋំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា. ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា, អន្តវិរហិតេ សំសារេ សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សត្តេ ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា, បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានេសុ ឥត្ថិបុរិសាទីសុ ជវតិ, វិជ្ជមានេសុបិ ខន្ធាទីសុ ន ជវតីតិ អវិជ្ជា.

យំ បន អដ្ឋកថាយំ ‘‘អបិច ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណបដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នា នំ ធម្មានំ ឆាទនតោបិ អវិជ្ជា’’តិ វុត្តំ, ឯតំ ន សទ្ទត្ថតោ វុត្តំ, អថ ខោ អវិជ្ជាយ ឆាទនកិច្ចត្តា វុត្តំ. តថា ហិ អភិធម្មដីកាយំ ឥទំ វុត្តំ –

‘‘ព្យញ្ជនត្ថំ ទស្សេត្វា សភាវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘អបិចា’តិអាទិមាហ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថារម្មណានិ ‘ឥទំ វត្តុ, ឥទមារម្មណ’ន្តិ អវិជ្ជាយ ញាតុំ ន សក្កាតិ អវិជ្ជា តប្បដិច្ឆាទិកា វុត្តា, វត្ថារម្មណសភាវច្ឆាទនតោ ឯវ អវិជ្ជាទីនំ បដិច្ចសមុប្បាទភាវស្ស, ជរាមរណាទីនំ បដិច្ចសមុប្បន្នភាវស្ស ច ឆាទនតោ បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ចសមុប្បន្នឆាទនំ វេទិតព្ពន្តិ. តត្ថ ទុគ្គតិគាមិកម្មស្ស វិសេសប្បច្ចយត្តា អវិជ្ជា ‘អវិន្ទិយំ វិន្ទតី’តិ វុត្តា, តថា វិសេសបច្ចយោ វិន្ទនីយស្ស ន ហោតីតិ ‘វិន្ទិយំ ន វិន្ទតី’តិ ច, អត្តនិស្សិតានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ បវត្តាបនំ ឧប្បាទនំ អាយតនំ, សម្មោហភាវេនេវ អនភិសមយភូតត្តា ‘អវិទិតំ អញ្ញាតំ ករោតិ, អន្តវិរហិតេ ជវាបេតី’តិ វណ្ណាគមវិបរិយាយវិការវិនាសធាតុអត្ថវិសេសយោគេហិ បញ្ចវិធស្ស និរុត្តិលក្ខណស្ស វសេន តីសុបិ បទេសុ អការវិការជការេ គហេត្វា អញ្ញេសំ វណ្ណានំ លោបំ កត្វា ជការស្ស ច ទុតិយស្ស អាគមំ កត្វា អវិជ្ជាតិ វុត្តា’’តិ.

អរហធាតុតោ ញេយ្យា, អរហំសទ្ទសណ្ឋិតិ;

អរារូបបទហន-ធាតុតោ វាថវា បន.

រហតោ រហិតោ ចាបិ, អការបុព្ពតោ ឥធ;

វុច្ចតេ អស្ស និប្ផត្តិ, អារកាទិរវស្សិតា.

តថា ហិ អរហន្តិ អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា ចីវរាទិបច្ចយេ អរហតិ បូជាវិសេសញ្ចាតិ អរហំ. វុត្តញ្ច –

‘‘បូជាវិសេសំ សហ បច្ចយេហិ,

យស្មា អយំ អរហតិ លោកនាថោ;

អត្ថានុរូបំ អរហន្តិ លោកេ,

តស្មា ជិនោ អរហតិ នាមមេត’’ន្តិ.

តថា សោ កិលេសារយោ មគ្គេន ហនីតិ អរហំ. វុត្តញ្ច –

‘‘យស្មា រាគាទិសង្ខាតា, សព្ពេបិ អរយោ ហតា;

បញ្ញាសត្ថេន នាថេន, តស្មាបិ អរហំ មតោ’’តិ.

យញ្ចេតំ អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភិំ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារារំ ជរាមរណនេមិំ អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា វិភវរថេ សមាយោជិតំ អនាទិកាលប្បវត្តំ សំសារចក្កំ, តស្ស សោ ពោធិមណ្ឌេ វីរិយបាទេហិ សីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សទ្ធាហត្ថេន កម្មក្ខយករំ ញាណបរសុំ គហេត្វា សព្ពេ អរេ ហនីតិបិ អរហំ. វុត្តញ្ច –

‘‘អរា សំសារចក្កស្ស, ហតា ញាណាសិនា យតោ;

លោកនាថេន តេនេស, អរហន្តិ បវុច្ចតី’’តិ.

តថា អត្តហិតំ បរហិតញ្ច បរិបូរេតុំ សម្មា បដិបជ្ជន្តេហិ សាធូហិ ទូរតោ រហិតព្ពា បរិច្ចជិតព្ពា បរិហាតព្ពាតិ រហា, រាគាទយោ បាបធម្មា, ន សន្តិ ឯតស្ស រហាតិ អរហំ. ‘‘អរហោ’’តិ វត្តព្ពេ ឱការស្ស សានុសារំ អការាទេសំ កត្វា ‘‘អរហំ’’ន្តិ វុត្តំ. អាហ ច –

‘‘បាបធម្មា រហា នាម, សាធូហិ រហិតព្ពតោ;

តេសំ សុដ្ឋុ បហីនត្តា, ភគវា អរហំ មតោ’’តិ.

អថ វា ខីណាសវេហិ សេក្ខេហិ កល្យាណបុថុជ្ជនេហិ ច ន រហិតព្ពោ ន បរិច្ចជិតព្ពោ, តេ ច ភគវាតិ អរហំ. អាហ ច –

‘‘យេ ច សច្ឆិកតធម្មា,

អរិយា សុទ្ធគោចរា;

ន តេហិ រហិតោ ហោតិ,

នាថោ តេនា’រហំ មតោ’’តិ.

រហោតិ ច គមនំ វុច្ចតិ, នត្ថិ ឯតស្ស រហោ គមនំ គតីសុ បច្ចាជាតីតិ អរហំ. អាហ ច –

‘‘រហោ វា គមនំ យស្ស, សំសារេ នត្ថិ សព្ពសោ;