៧. ឯយ្យា

ឯយ្យាទោតីមិនា ឯយ្យាទ្យត្ថោ គហិតោតិ ពោធេតុំ យេនេច្ចាទិកំ វុត្តំ. និមិត្តសទ្ទាបេក្ខាយ តន្តិ វត្តព្ពេ វិសយសទ្ទាបេក្ខាយសោតិ វុត្តំ. តេសន្តិ ឯយ្យាទីនំ. វិសយំ ទស្សេតិ ‘ហេតុផលេស្វិច្ចាទិកោ’តិ. អាទិសទ្ទេន បញ្ហបត្ថនាទយោ គហិតា. អថាត្រ ក្រិយគ្គហណាភាវេ ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ កថំ លព្ភតិច្ចាហ- ‘ក្រិយាតិ បត្តិយ’ន្តិ អាទិ. ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ វិវរណំ កតន្តិ សម្ពន្ធោ.

អភិធេយ្យទ្វារេនាតិ កិរិយាសង្ខាតអត្ថមុខេន, បកតក្រិយត្ថ វិសេសនត្តាតិ ក្រិយត្ថាធិការតោ អធិកតស្ស ធាតុស្ស វិសេសនត្តា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អតិបត្តិយន្តិ អធិកតក្រិយត្ថវិសេសនំ, វិសេសនញ្ច ហោន្តំ នោជុកំ ភវិតុមរហតិ កិញ្ចរហិ អភិធេយ្យទ្វារេន, តថាហិ អតិបតនំ នាម ក្រិយាយ ហោតិ, ន ក្រិយត្ថស្ស អយុជ្ជនតោ, តស្មា អតិបត្តិយន្តិវុត្តេក្រិយាតិបត្តិ យន្តិ ឥទំ ក្រិយត្ថវិសេសនំ ហោន្តំ អភិធេយ្យទ្វារេន ហោតីតិ ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ វិវរណំ កត’’ន្តិ. វិធុរប្បច្ចយោបនិបាតតោតិ វិរុទ្ធប្បច្ចយសមវាយាតិ អត្ថោ.

ការណវេកល្លតោវាតិ ហេតុមតោ ផលស្ស យោ ហេតុ តស្ស វិកលត្តេន. តត្រេតីមស្ស អត្ថោ វត្តមានវិសយេតិ. ក្រិយាតិបត្តិយន្តិ ភូតាទិ ក្រិយាតិបត្តិយំ. លិង្គតោតិ និមិត្តេន. គមកេន លិង្គេន គម្មាយាតិបត្តិយា ពុជ្ឈនកាលំ វត្តមានោ កាលោ ន តិដ្ឋតិ អតិក្កមតីតិ អាហ- ‘វត្តមានតាយ ព្យតិក្កមា’តិ. តទេវ ផុដយតិ ‘សមកាល’ន្តិអាទិនា. សមកាលន្តិ ឯកក្ខណេ. វត្តមានស្ស ក្រិយាតិបត្យសម្ភវា តទវសិដ្ឋាតីតានាគតេស្វេយ្យាទីនម្ភាវោ (អញ្ញថា) នុបបត្តិយាតិ វុត្តំ វុត្តិយំ ‘សាមត្ថិយាតិអាទិ.

លិង្គេនាតិ ឯត្ថ បុព្ពេ ទក្ខិណេន គមនេ សតិ សកដិស្សាបរិយា ភវនទស្សនំ ទក្ខិណេន គមនស្ស សកដាបរិយាភវនហេតុត្តេ លិង្គំ, ទក្ខិណេន គមនស្សាតិបត្តិយា អញ្ញតោ គមនាទិ លិង្គំ. សកដា កិរិយាភវនាតិបត្តិយា សកដេ គរុភារារោបនាទិ លិង្គំ. បឋមវយេ អរហត្តភវនំ តំហេតុភូតញ្ច បព្ពជ្ជំ បរេសំ បឋមវយេ បព្ពជ្ជានិមិត្តារហត្តប្បត្តិលិង្គេន វិញ្ញាយ បព្ពជ្ជាយាតិបត្តិ ឃរកម្មព្យាវដតាទិលិង្គេន, អរហត្តស្សាតិបត្តិ ច បព្ពជ្ជានិមិត្តាភាវេន [ភាវវិរហេន (បោត្ថកេ)] លិង្គេនាវសីយតេតិ លិង្គេន ភូត ក្រិយាតិបត្តិ បន វេទិតព្ពា, យទិ បនេវមភិញ្ញាលាភី បយុញ្ជតិ តទា បច្ចក្ខញាណេនេវ សព្ពំ វិញ្ញាយ បយុញ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. លិង្គតោវសីយមានាយន្តិ បន ពាហុល្លេន វុត្តំ.