១៤. បុព្ព

មហាវាក្យរូបត្តា បករណស្ស តទបេក្ខាយ វាក្យេកទេសត្តំ ‘‘វត្តមានេ តិអន្តិ, ភវិស្សតិ’’ច្ចាទីនំ វាក្យានន្តិ អាហ ‘វាក្យេកទេសេហី’តិ. អតោយេវមាហ-វាក្យាវយវោបរោ-ធុនា ករីយតេ’តិ. វិធិវាក្យត្តមស្ស ទស្សេត្វា និយមវាក្យត្តំ ទានិ ទស្សេតុំ ‘អថវា និយមត្ថមិទន្ត្យាទីន’ន្ត្យាហ. និយមសុត្តត្តមេវ ផុដយតិ ‘តេហិ’ច្ចាទិនា. តេហិ តេហិ សុត្តេហីតិ ‘‘វត្តមានេ តិ អន្តិ’’ច្ចាទីហិ តេហិ តេហិ សុត្តេហិ. ឥមិនាតិ ‘‘បុព្ពបរា’’ទិនា ឥមិនា សុត្តេន. ននុ តុម្ហាម្ហសេសេសូតិ ឯត្តកេ វុច្ចមានេ ‘តុម្ហាម្ហសទ្ទវចនីយេសុ តទញ្ញសទ្ទវចនីយេសុ ច ការកេសូ’តិ អយំ វិសេសោ កុតោ គម្យតេ យេនេវំ វិវដំត្យាហ- ‘កត្តុកម្មេ’ច្ចាទិ. កត្តាទីសុ វិធានញ្ច វក្ខតិ.

កត្តុកម្មានមេវាតិ ឥមិនា ភាវំ ព្យវច្ឆិន្ទតិ. តថា ច វក្ខតិ- ‘តុម្ហាម្ហសទ្ទវចនីយត្តាភាវា’តិ. អសត្វភូតាយេច្ចាទិកមេកវចន សម្ភវេ ការណំ, តុម្ហាម្ហេច្ចាទិកន្តុ បឋមបុរិសសម្ភវេ. តុម្ហាម្ហសេសេសុ ហោន្តា មជ្ឈិមុត្តមបឋមា កថំ ភាវាទីសុ វិញ្ញាយន្តិ កថញ្ច តុម្ហាម្ហាទិសទ្ទវចនីយស្ស ការកត្ថស្សាខ្យាតេន តត្ថ វិហិតេន សញ្ញាវិភត្តា តុម្ហាម្ហាទិសទ្ទប្បយោគាភាវោច្ចាសង្កិយ យំ វុត្តំ វុត្តិយំ តំទានិ វិវរន្តេន ‘យទិ ភាវាទីសុ មានាទយោ ន វិធីយន្តេ តទាមានាទីសុ បរេសុ ភាវាទីសុ ក្យលាទីនំ វិធានមេវ នោបបជ្ជតី’តិ ឥមិនា សាមត្ថិយេន តុម្ហាទីសុ ការកេសុ មជ្ឈិមាទីនំ ភាវោ វិញ្ញាយតិ តេនេវ តុម្ហាទិការកត្ថស្ស តត្ថ វិហិតេនាខ្យាតេន សញ្ញាបិតត្តា តុម្ហាទិសទ្ទប្បយោគោ នាម ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘តុម្ហាទិស្វិ’ច្ចាទិកមារទ្ធំ. យជ្ជេវំ តុម្ហាទិសទ្ទប្បយោគោយេវ ន សិយា ច្ចាហ- ‘យជ្ជេវ មិច្ចាទិ. បរិហារមាហ- ‘សសទ្ទេនា’តិ. តុម្ហាទិសទ្ទេន. ព្រាហ្មណាឥច្ចនេនាភិហិតមេវ ពហុត្តំ ពហវោតិ វចនេនានុជ្ជតេ. វចនាភាវេ កថំ តុល្យាធិករណត្តំត្យាហ- ‘អនុជ្ជមានស្សិ’ច្ចាទិ. អនុជ្ជមានស្សាតិអនុវទិតព្ពស្ស គច្ឆតិច្ចាទិនា និទ្ទិដ្ឋស្ស កត្តុនោ.

អនុវាទេនាតិ (តុម្ហាទិ) អនុវាទេន. ‘‘នាមម្ហិ បយុជ្ជមានេបិ តុល្យាធិករណេ បឋមោ’’តិ (៣-១-៥) កច្ចានវចនំ, តេនាហ- ‘តេនេវិ’ច្ចាទិ. អសមានាធិករណត្តា ហិ ‘តយាបច្ចតេ’ច្ចាទោ ន ភវតិ. តថាហិ តយេច្ចេតំ កត្តុវាចី បច្ចតេច្ចេតំ កម្មវាចី កម្មេ អាខ្យាតប្បច្ចយ វិធានតោ.

‘ឯហិ មញ្ញេ រថេន គមិស្សសី’តិ បាណិនិយាតិមតនិប្ផាទនក្កមោ (និរស្ស) តេ ‘បរិហាសេ’ច្ចាទិនា. មញ្ញតិស្ស បយោគេតិ ឧបបទវសេន មនធាតុស្ស បយោគេ. ធាតុម្ហាតិ គមិអាទិតោ. ឧត្តម បុរិសេកវចនេ បត្តេតិ គមិស្សាមីតិ បត្តេ. មជ្ឈិមោភិមតោតិ គមិស្សសីត្យភិមតោ. មជ្ឈិមេ បត្តេតិ មញ្ញសេតិ បត្តេ, ឧត្តមេកវចន មិដ្ឋន្តិ មញ្ញេតិដ្ឋំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘មញ្ញសេ ត្វំ រថេន គមិស្សាមីតិ វត្តព្ពេ មញ្ញេ ត្វំ រថេន គមិស្សសីតិ ភវតីតិ (វុត្ត’’ន្តិ). ឯហិ មញ្ញេច្ចាទិ ន កិញ្ចិ វុត្តំ វុត្តិយំ. យថាសវិសយេវមជ្ឈិមុត្តមា សម្បជ្ជន្តិ, តថាសម្ពន្ធមុបទស្សយមាហ- ‘ឯវមេត្ថាភិសម្ពន្ធោ’ច្ចាទិ. បរាភិមតំ សម្ពន្ធំ កុរុមានោ អាហ- ‘នត្វេវ’មិច្ចាទិ. អថោច្ចតេច្ចាទិនា បរាធិប្បាយមាហ- ‘យទេ’ច្ចាទិ.

យទេវមភិសម្ពន្ធោតិ ‘មញ្ញសេ ត្វំ រថេន គច្ឆាមី’តិ យទា ឯវមភិសម្ពន្ធោ ករីយតីត្យត្ថោ. សោ ចេវមនុគតោតិ ‘មញ្ញេ អហំ ត្វំ រថេន គច្ឆសិ’ច្ចេវំ សោ ច បយោគោ អនុគតោត្យត្ថោ. បការន្តរកប្បនាយាតិ ‘មញ្ញសេ ត្វំ រថេន គច្ឆាមី’តិ អន្តរកប្បនាយ.