១. វត្ត

តទត្ថស្សេវាតិ តស្ស ក្រិយត្ថស្ស. យោ កិរិយាសង្ខាតោ អត្តោ តស្សេវ. ឯតេន អាធារមេតំ ក្រិយត្ថស្សាតិ ញាបេតិ. នហិច្ចាទិនា តទត្ថស្សេវ វិសេសនេ ការណមាហ. សុត្តំវិនាតិបរេសំវិយ សុត្តំ វិនា. តាបិ វត្តមានេយេវ ភវិស្សន្តីតិ ឥមិនា វត្តុមិដ្ឋត្តាតិ ឯត្ថ សេសវចនមវពោធេតិ. ឯវការេនា (តិ វត្តមានស្សេវាតិ ឯត្ថ ឯវសទ្ទេន.) តព្ពិវច្ឆាតិ វត្តមានវចនិច្ឆា.

តំសមីបស្សាតិ ឯត្ថ តសទ្ទេន មហាកស្សបស្ស សុភទ្ទវចនានុស្សរណសង្ខាតោ មរណប្បត្តិហេតុ ទុក្ខានុភវសង្ខាតោ ច កិរិយាវិសេសោ បរិគ្គហិតោ, តេ វា វត្តមានកិរិយាវិសេសាតិ តេសមុភិន្នមាសន្នានិ កមេន អធម្មទីបនមរណានិ, តេនាហ-ទីបន មរណានមាសន្នត្តា’តិ. ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘តក្កាលវត្តមានកិរិយាវិសេសស្ស ទីបនមរណសង្ខាតំ តំសមីបតាវិបិ កិរិយន្តរំ វត្តមានគ្គហណេន តំសាមីប្យំ គយ្ហតិ, យថា (គង្គាសមីបោ) ទេសោ គង្គាតិ វុច្ចតិ តតោ ‘គង្គាយំ គាវោ’តិ សិយា’’តិ. បុរេ ឥច្ចាទិនា បក្ខន្តរំ វិរចិតំ វុត្តិការេន, តទុបទស្សេតុំ មុខយតិ ‘សភាវតោ’ ឥច្ចាទិ.

កិរិយាកាលោតិ វត្តមានកិរិយាកាលោ. អវសិស្សតីតិ បុរេបុរាសទ្ទេហិ ទីបិតអនាគតកាលតោ អវសិស្សតិ. កិរិយា កាលេតិ ទីបនមរណកិរិយាកាលេ. តស្សាតិ ទីបនមរណស្ស. វត្តមានត្តាតិ ឯត្ថ វត្តមានេយេវ ភវិស្សន្តីតិ សេសោ. អនេនាតិ បុរេច្ចាទិវុត្តិវចនេន. បុរេបុរាសទ្ទេហិ អនាគតកាលាវគមេ សតិ ទិប្បតិ មរតីតិ ឯត្ថ ទីបនមរណកិរិយាកាលោ មុខ្យេ តទា វត្តតីតិអាហ- ‘មុខ្យំ វត្តមានត្តមាហេ’តិ. បុន បក្ខន្តរមុបនីតំ កាលេច្ចាទិនា វុត្តិការេន, តមុបទស្សេតុំ មុខមាវត្តយតិ ‘អនាគតេ’ច្ចាទិ.

វុត្តិយំ កាលព្យត្តយោតិ កាលាតិវត្តនំ, វត្តមានកាលាតិក្កមេន អនាគតកាលេបិ ពាហុលកាត្យាទយោ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. តទេវ សមត្ថេតិ ‘ភវន្តេវ’ឥច្ចាទិនា. ត្យាទយោតីមិនា សព្ពេសំ អាខ្យាតិកានំ គហណំ. លស្ស ទីឃោតិ សម្ពន្ធោ. គច្ឆតីតិ សក្កស្ស សហភាវំ គមិស្សតីតិ អត្ថោ.