៦១. តុំតា

ននុ ច ភាវេឥតិ ភវតិនាយំ ឃណន្តេន និទ្ទេសោ ករីយតីតិ ភវតិវិសយោវ បច្ចយត្ថនិទ្ទេសោ កតោ ភវតិ, តតោ ច ភវតិនោ យោ ភាវោ តស្មិំយេវ វាច្ចេ បច្ចយោ សិយា, សោ ច ភវតិតោ យេវុប្បជ្ជមានេន បច្ចយេន សក្កាភិធាតុំ តតោ តស្មាវ បច្ចយេន ភវិតព្ពំ, តស្មា កថំ បចិតុំ បាកោ ចាគោ រាគោតិបចាទីហិភវតិ ច្ចាហ- ‘ភវនំភាវោ កិរិយាធាត្វត្ថោ’តិ.

កិរិយាសាមញ្ញញ្ហិ សព្ពធាត្វត្ថានុគតំ ភវតិស្សត្ថោ, តេន កិរិយាសាមញ្ញវាចិនាត្ថនិទ្ទេសោ ករីយមានោ សព្ពធាតុវិសយេ កតោ ភវតិ តស្មា បចាទីហិបិ ភវតីត្យធិប្បាយោ.

ននុ ចាត្រ តុមាទយោ ភាវេ ភវន្តីតិ វុត្តេ ន វិញ្ញាយតេ កិំវិសេសិតេ ភាវេ តុមាទយោ ភវន្តិច្ចាហ- ‘យតោ’ច្ចាទិ. តស្សាតិ ធាតុនោ. យោ វត្តព្ពោ ភាវោតិ យោ វាច្ចោ ភាវោ. កុតោច្ចាហ- ‘សម្ពន្ធា’តិ. តុមាទីនំ យា បកតិ តាយ វាច្ចេនេវ ភាវេន សហ សម្ពន្ធាតិ អត្ថោ. ឋាតព្ពន្តិ ភាវេ តព្ពោ. អថ ក្រិយាយំត្យនេន តព្ពាទ្យភិហិតស្ស ទព្ពរូបាបន្នស្ស ភាវស្ស កថំ គហណំត្យាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ. សកនិស្សយកិរិយាព្យបទេសោតិ ទព្ព រូបស្ស អត្តនោ និស្សយភូតាយ កិរិយាយ ព្យបទេសោ ទដ្ឋុំ ចក្ខុច្ចាទោ ភវនកិរិយាយ បតីយមានត្តា តុមាទយោ ភវន្តេវ.

ននុ ច តុមាទីនំ ភាវេ វិហិតត្តា កិរិយាយេវ បធានត្តន្តិ កម្ម ការកំ នប្បតីយតេតិ កថំ ‘កដំ កាតុំ គច្ឆតី’តិ សិយាច្ចា សង្កិយ បដិបាទេតុមាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ. ធាត្វត្ថកតោ កិរិយាសង្ខាតេន ធាត្វត្ថេន កតោ. អត្ថីតិ ឥមិនា យត្ថ ‘សុប្យតេ ទេវ ទត្តេនេ’ច្ចាទោ នត្ថិ, តត្ថ ន កម្មម្បតីយតេតិ ទស្សេតិ.

‘‘ឥច្ឆត្ថេសុ សមានកត្តុកេសុ តវេតុំ វា’’តិ (៤-២-១២) កច្ចានេន អតទត្ថាយម្បិកិរិយាយំ តុមាទយោ យថាសិយុន្តិ វិសុំ សុត្តិតំ, តេនាហ- ‘ឥច្ឆត្ថេស្មិ’ច្ចាទិ. យថា ‘ភោត្តុំ បចតី’ត្យាទោ ភោជនកិរិយា បយោជនា បចនកិរិយា ហោតិ, នេវមេត្ថ តប្ប យោជនា ឥច្ឆា… បចនកិរិយាយវិយតប្បយោជនត្តាភាវតោតិ អយមស្សាធិប្បាយោ. បុនេច្ចាទិនា វុត្តានិដ្ឋបាតស្សាសង្កំ វិរចយមាហ- ‘អតទត្ថាយម្បិ’ច្ចាទិ.

ឥច្ឆត្ថស្ស ធាតុនោ បយោគាតិ ឥមិនា ‘ឥច្ឆន្តោ ករោតី’តិ ឯត្ថ ឥច្ឆន្តោតិ ឥច្ឆត្ថស្ស ធាតុនោ បយោគត្ថមេវ, ន ឥច្ឆាយ បយោជនំ ករណន្តិ ទីបេតិ. ទេវទត្តំ ភុញ្ជមានមិច្ឆតីតេត្ថ ភោត្តុន្តិ ន ហោតិ សមានកត្តុកេសូតិ វចនតោ, ភោជនស្ស ទេវទត្តោ កត្តា, ឥច្ឆតិស្ស អញ្ញោយេវាតិបិ សុត្តស្ស វិសុំ បយោជនំ ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘ទេវទត្ត’មិច្ចាទិ.

ឥច្ឆតិស្សាតិ’ទេវទត្តំ ភុញ្ជមានមិច្ឆតី’តិ ឯត្ថ ឥច្ឆតីតិ វុត្តឥសិស្ស. សាធនំ ‘ទេវទត្តំ ភុញ្ជមាន’ន្តិ វុត្តកម្មសង្ខាតំ អត្ថោ បយោជនំ យស្ស សោ សាធនត្ថោ-ឥច្ឆតិ. តស្ស ភាវោ តត្តំ, តស្មា. កម្មមេវិច្ឆាយ បយោជនភាវេ ឋិតន្តិ ភាវោ. និរត្ថកន្តិ ឯតទត្ថមេវ សមានកត្តុកគ្គហណំ កតំ តញ្ច យថាវុត្តេន បសង្គាភាវា និរត្ថកន្តិ អធិប្បាយោ.

សកាទ្យត្ថេសុ ធាតូ សូបបទេសុ ធាតុ មត្តា តុមាទយោ សុត្តន្តរេន វិហិតា បាណិនិយេហិ, តេនាហ- ‘សកាទិធាតុប្បយោគេ’តិអាទិ. សិទ្ធាតិ តុមាទយោ សិទ្ធា. ភុជិកិរិយត្ថាតិ ភុជិកិរិយា អត្ថោ យស្សា សត្តិយា សា ភុជិកិរិយត្ថា បតីយតេ. បតីយ មានត្តេ ការណមាហ- ‘អសតោបិ ហិ’ច្ចាទិ. បរេហេត្ថ អកិរិយត្ថោបបទត្ថោ បុនារព្ភោតិ វណ្ណិតំ. តទេតំ វិឃដយិតុមាហ- ‘តេនេ’ច្ចាទិ. បរេសមយមធិប្បាយោ ‘‘សក្កោតិ ភោត្តុំត្យាទោ កោសល្យំ គម្យតេ. គិលាយតិ ភោត្តុំតិ តទសត្តិ. ឃដតេ ភោត្តុំត្យាទោ យោគ្យតា. អារភតេ ភោត្តុំត្យាទោភុជិស្សេ វាទ្យវត្ថាកិរិយន្តរំ. លភតេ ភោត្តុំតិ អប្បច្ចក្ខានំ. អត្ថិ ភោត្តុន្តិអាទីសុ សម្ភវមត្តំ. វដ្ដតិ ភោត្តុំត្យាទោ ទោសា ភាវោ គម្យតេ. សក្កោតិច្ចាទិនោ ឧបបទស្ស ភោជនាទិកិរិយត្ថតា ន គម្យតេ តស្មា អកិរិយត្ថេសុបិ សកាទីសូបបទេសុ តុមាទយោ ភវន្តី’’តិ.

បតីយមានេស្វប្យេតេស្វត្ថន្តរេសុ តាទត្ថិយមត្ថិយេវាតិ បុព្ពេន វិហិតស្ស តុមាទិនោត្រ ន ពាធេតិ ទស្សេតុមាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ. តាទត្ថិយមត្ថិយេវាតិ ភោជនកិរិយត្ថតា សក្កោតិអាទីនំ អត្ថិ យេវាតិ អត្ថោ សិទ្ធាយេវ ‘‘តុំតាយេ’’ច្ចាទិនា. អលមត្ថវិសិដ្ឋេសុ បរិយត្តិវចនេសូបបទេសុ ធាតុតោ តុមាទយោ វិហិតា បរេហិ, តត្ថាហ ‘អលមត្ថវិសិដ្ឋេ’ឥច្ចាទិ. បហុសទ្ទម្បិ អន្តោគធំ កត្វា ‘សមត្ថាទី’តិ វុត្តំ, ភវតិស្ស សម្ភវោ ‘‘បុព្ពេកកត្តុកាន’’ន្តិ (៥-៦៣) ឯត្ថ ព្យាខ្យាយិស្សតេ. អភិមតាតិ កច្ចាយនេន ‘‘អរហសក្កាទីសុ ចេ’’តិ (៤-២-១៣) ចសទ្ទេន អភិមតា ឥមស្សាតិ ‘កាលោ ភោត្តុំ’តិអាទិនោ. យថា ភោត្តុមនោតិអាទិនា បរេសម្បិ អយមេវ និប្ផត្តិក្កមោតិ ទីបេតិ. អព្យភិចារតោតិ អវិនាភាវតោ, ភវតិ ភោជនំ ភាវោតិ ភោជនំ ភុញ្ជនំ ភាវោ ភវតីតិ អត្ថោ. នតុគមិស្សកិរិយាតទត្ថាតិ គមនកិរិយា ភោជនត្ថា ន ហោតីតិ អត្ថោ. អត្ថសទ្ទោហ្យយំ បយោជនវចនោ យញ្ច យមុទ្ទិស្ស បវត្តតិ, តំ តស្ស បយោជនំ ភវតិ. នចាយំ ភោជនមុទ្ទិស្ស គមិស្សតិ, កិញ្ចរហិ ការិយន្តរំ, កេវលំ តេន និមិត្តេន សម្ភាវីយតេ. យទា តុ ភោជនត្ថមេវារព្ភតេ គមនកិរិយា, តទា ភវត្យេវ’គមិស្សតិ ភោត្តុ’ន្តិ.

តុំវិសយេ ណកោបិ វិហិតោ បាណិនិយេហិ, តត្រាហ- ‘ការកោ វជតិ’ច្ចាទិ. បរិហារមាហ- ‘បុព្ពេ’ច្ចាទិនា. ‘កត្តរិល្តុ’ច្ចាទិនា យោយំ ណកោ តីសុបិ កាលេសុ សាមញ្ញេន វិហិតោ, ក្រិយត្ថា យំ ក្រិយាយំ ឧបបទេ កត្តុនោ-ភិធានំ សិទ្ធំ, ន ចាស្ស វិសេសវិហិតេន តុំបច្ចយេន ពាធា ភិន្នត្តា, តុំបច្ចយស្ស ហិ ភាវេ វិធានំ ណកស្ស តុ កត្តរីតិ. បុព្ពណកេនេវ សិទ្ធេបិ ល្ត្វាទិនិវត្តិយា សោ វិធេយ្យោវ, នោ ចេ ល្ត្វាទយោបិ សិយុន្តិ ចោទកប្បសង្គមាសង្កិយាហ- ‘នចេវ’មិច្ចាទិ. អវគមាភាវមេវ ផុដយិតុមាហ- ‘នហិំ’ច្ចាទិ. ហិ យស្មាត្យត្ថេ យោ ឯសោ វជតិ សោ កត្តា, យោ ឯសោ វជតិ សោ វិក្ខិបោត្យយមត្ថោ-ត្រ គម្យតេ, ន បន តេហិ តាទត្ថិយំ គម្យតេតិ អត្ថោ. ចោទកោ ល្ត្វាទីហិ សាម្យមាបាទយិតុំ សាមរិសំ វុត្តវិធិនេវាប្បត្តិំ ណកស្សាប្យាហ- ‘ណកោបិ’ច្ចាទិ. អគត្ថំ [អបកតត្ថំ (បោត្ថកេ)] យទិបិ ណកេន តាទត្ថិយំ ន គម្យតេ បករណតោ គម្យតេតិ ណកោ ភវិស្សតីត្យាសង្កិយ ចោទកោ អាហ- ‘អថេ’ច្ចាទិ. បុព្ពេច្ចាទិនា វុត្តោ-យំ ‘ណកោ ន វិធេយ្យោ’ច្ចស្ស ន បរិហារោ… សោត្តរត្តា យថាវុត្តេន, កិន្តុ‘តស្មា នេវិ’ច្ចាទិនា ឥមិនា វុច្ចមានោវបរិហារោតិវិញ្ញាតព្ពំ. តទេវំល្ត្វាទីនម្បិបត្តិតោណកល្ត្វាទីហិ តាទត្ថិយានវគមេ វិនិច្ឆិតេ តាទត្ថិយវិសេសេន តេសំ សម្ភវោតិ អនត្ថកំ ‘‘ណកស្ស កិរិយត្ថោបបទស្សវិធានំ ល្ត្វាទិបដិសេធនត្ថ’’ន្តិ វាក្យការវចនន្តិ សត្ថការោ និគមយមាហ- ‘តស្មា’’ច្ចាទិ. ភវតុ បករណតោវ [ចាបច្ចយភោវ] តាទត្ថិយាវគមោ, តថាបិណកោ បរោ វិធេយ្យោត្យធិប្បាយេនាហ- ‘អថាបិ’ច្ចាទិ. គតត្តំ. ភវិស្សតិ កាលេ ក្រិយត្ថាយំ ក្រិយាយមុបបទេ ភាវេ ច ណប្បច្ចយាទយោ វិហិតា, តត្រាហ- ‘បាកាយ វជតិ’ច្ចាទិ. អវិហិតេសុបិ តាទត្ថិយា សិទ្ធមេវេតិ អធិប្បាយោ.