៥៧. កត្ត

ននុចារម្ភេតិ វុត្តំ- ‘កិរិយារម្ភេ’តិ កថន្តិ អាហ- ‘សោចេ’ច្ចាទិ. សោ ច អារម្ភោ. កិរិយាយេវ អារម្ភោកិរិយារម្ភោ តស្មិំ. កិរិយារម្ភេតិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា កិរិយត្ថវិសេសនំ វា ឯតំសិយា បច្ចយត្ថវិសេសនំ វា ឧភយថាបិ ន ទោសោតិ ទស្សេតុមាហ- ‘កិរិយត្ថវិសេសនំ ចេត’ន្តិអាទិ. បច្ចយត្ថវិសេសនបក្ខេបិ សាមត្ថិយា អារម្ភេ កិរិយត្ថស្សាបិ បវត្តី ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘កិរិយត្ថស្សាបិ’ច្ចាទិ. សាមត្ថិយំ ទស្សេតិ ‘សាមត្ថិយម្បនា’តិអាទិនា. អនន្តរសុត្តេន យោ វិហិតោ ក្តោ, សោបិ សាមញ្ញេន វចនតោ ភាវកម្មេសុ អារម្ភេបិ ហោតីតិ យោជនា. សាមញ្ញេន វចនតោតិ ‘‘ក្តោ ភាវកម្មេសូ’’តិ (៥-៥៦) សាមញ្ញេន វចនតោ. ភាវកម្មេសុចេតិ ឯវំ ន វុត្តន្តិ ‘យថាបត្តញ្ចេ’តិ វទតា វុត្តិការេនេវំ ន វុត្តន្តិ អត្ថោ.

កស្មា ឯវំ ន វុត្តន្តិ អាហ- ‘បុព្ពស្មិំ វិយា’តិ អាទិ. អនិយមុប្បត្តិ សញ្ញាយ សតិ ញាបនន្តិ តន្និសេធេតុមាហ- ‘បុនព្ពចនតោ’តិអាទិ. មាសង្កីតិ កម្មនិ, តេនេវុប្បត្តីតិ បឋមា. ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘ភាវកម្ម គហណំ ចាការេនានុកឌ្ឍិយ ‘ភាវកម្មេសុ ចា’ត្យនេន ក្តេវិធីយ មានេ ឥទមាសង្កីយតេ ‘បុព្ពេនេវ សាមញ្ញេន សិទ្ធេ បុនព្ពចនា [បុនព្ពចនំ] កិរិយត្ថានិយមេន ត្តស្សុប្បត្តី’តិ, យថាបត្តញ្ចេតិ ហ្យុច្ចមានេ ចការេន យថាបត្តម្បិ ការិយមនុញ្ញាយតេតិ បុព្ពេនេវ វចនេន ភាវកម្មេស្វារម្ភេបិ យថាបត្តោ ក្តោ ភវតីតិ វិញ្ញាយតេ’’តិ. ឯវញ្ចរហិ ភាវកម្មេស្វារម្ភេបិ បុព្ពេនេវ សិទ្ធត្តា ‘‘កត្តរិអារម្ភេ’’ឥច្ចេវ វុច្ចេយ្យ កិំ ចការេនេ ច្ចាសង្កិយាហ- ‘បទានមវធារណ ផលត្តា’ច្ចាទិ.

ននុចាទិភូតោ កិរិយាក្ខណោ អារម្ភោ នាម, ពហូហិ កិរិយាក្ខណេហិ កដេ បរិសមត្តេយេវ ភូតោ កាលោ ច ភវតីតិ កិរិយាផលស្សាបរិនិប្ផន្នត្តា វត្តមានោវ កាលោតិ តត្រក្តោ ន បប្បោតិច្ចាសង្កិយាហ- ‘កិរិយាផលស្សិ’ច្ចាទិ. កដេកទេសស្សាបិ កដត្តា តស្ស ច និព្ពត្តត្តា ភូតវចនិច្ឆាតិ ភាវោ. ននុចាទិសូតេ កិរិយាក្ខណកាលេ កដោ នាភិនិព្ពត្តោ, កដការណភូតា ពីរណាវ ហិ តទា សន្តិ, ន ច តទវត្ថា តេ ឯវ កដោតិ កថំ ‘បកតោ កដោ’តិ ភូតកាលេន បកតសទ្ទេន កដសទ្ទសមានាធិករណត្តមិច្ចាហ- ‘អាទិភូតេនេ’ច្ចាទិ. តត្ថ តស្មិំ វិសេសេ. បកត្តុំ អារភិ, បកត្តុំ អារភីយិត្ថ, បសោត្តុំ អារភិ, បសោត្តុំ អារភនន្តិ អត្ថេ ត្តោ.