៤៤. ភាវ

ការកំ សាធកំ និព្ពត្តកន្តិ អនត្ថន្តរំ. ករោតិ កិរិយំ និព្ពត្តេតិ និមិត្តភាវេនាតិ ការកំ. កត្តាទីនំ កិរិយានិមិត្តត្តន្តុ សយមេវ ‘តត្ថ កត្តា’តិអាទិនា ភេទេន បកាសយិស្សតិ. កិរិយានិមិត្តំ… និព្ពត្តកេសុ កត្តាទីសុ ឆសុបិ រុឡ្ហត្តា តេនេត្ថ កត្តាវាត្តប្បធានោ, ករណាទយោប្យប្បធានា ការកព្យបទេសោ លព្ភន្តេ… អញ្ញថា ការកសទ្ទេន តេសំ គហណំ ន សិយាតិ. កិមិទំ ការកន្ត្យាហ- ‘សត្តិការក’ន្តិ. ឯវំ ចរហិ ទព្ពាទីនំ កថំ ការកត្តមិច្ចាហ- ‘តទធិករណា’តិអាទិ. តស្សា សត្តិយា អាធារា និស្សយាតិ អត្ថោ, បុំ នបុំសកេ អធិករណសទ្ទោ. តេសុ ទព្ពា ទីសុ តិដ្ឋតីតិ តត្រដ្ឋា, សត្តិ. តស្សា ភាវោ តត្រដ្ឋតា, តាយ. អថ ទព្ពាទីនំ មុខ្យតោ ការកត្តេ សតិ កិមាយាតន្ត្យាហ ‘យទិ’ច្ចាទិ.

តេសន្តិ កត្តាទិការកានំ. អញ្ញមញ្ញព្យាវុត្តរូបត្តាតិ អញ្ញមញ្ញតោ ព្យាវុត្តំ និវត្តំ រូបំ ករណាទិសភាវោ យេសំ កត្តាទិ ការកានំ តេ តថា វុត្តា, តេសំ ភាវោ តត្តំ តស្មា. ករណ រូបន្តិ ករណំ រូបំ សភាវោ យស្ស អធិករណស្ស តំ តថា វុត្តំ. ឯវញ្ចសតិកោ ទោសោច្ចាហ ‘តថា ចេ’ច្ចាទិ. កេនចិ សុករត្តេន សប្បធានត្តវចនិច្ឆាយំ ‘ថាលី បចតី’តិ ភវតិ. តត្រេវុក្កំសវច និច្ឆាយំ ‘ថាលិយា បចតី’តិ.

ឯវញ្ចកត្វាតិ និបាតសមុទាយោ-យំ ហេត្វត្ថោ. តស្មាតិ អត្ថោ. កត្តា និមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. កត្តុដ្ឋកិរិយានិមិត្តស្ស កត្តុនោ ឧទាហរណំ ‘ហសតិ នច្ចតី’តិ. តទត្ថេតិ តាយ កម្មសមវាយិនិយា បចនាទិកិរិយាយ អត្ថេ អធិស្សយនាទយោ បវត្តេន្តោ កិរិយាយ និមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវមុបរិបិ.

ឱទនំ បចតិ ទេវទត្តោតិ កម្មដ្ឋកិរិយាយ និមិត្តភូតស្ស កត្តុនោ ឧទាហរណំ. ភាជនសង្ខរណមធិស្សយនំ. អាទិសទ្ទេន តណ្ឌុលវបនឥន្ធនាបហរណាទយោ គយ្ហន្តិ. ទ្វិធាបត្តិយន្តិ រុក្ខាទីនំ ទ្វិធា បវត្តិយំ.

ព្យាបនេតិ សម្ពន្ធេ. គិរធាតុតោ អប្បច្ចយេ- ‘‘ឯឱនម វណ្ណេ’’តិ (១៣៧) សុត្តេ ‘អវណ្ណេតិ យោគវិភាគតោ គការេ ឥការស្ស អត្តំ ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘អវណ្ណេតិ យោគវិភាគា អត្តំ ឥស្សា’តិ. អញ្ញថាបិ បដិបាទេតុមាហ- ‘ឯស្ស វា’តិអាទិ. ឯស្សាតិ ‘‘លហុស្សុបន្ថស្សា’’តិ (៥-៨៧) កតឯស្ស. សកលេនាតិ ‘ឯឱនម វណ្ណេ’’តិ សកលេន សុត្តេន. បុរីតិ និបាតោ.

ឦសក្ករោតិ ពិន្ទុលោបោ, ទ្វិត្តំ, សាមញ្ញេន វិធានតោតិ បរេសំ វិសេសវិធានសព្ភាវមាហ. គណិកាលយំ គណិកានំ គេហំ. នេបថ្យមាកប្បោ. ទត្តោលទ្ធោតិ បច្ចយស្ស កម្មសាធនត្តំ ទីបេតុំវុត្តំ. វិនាលិង្គវចនេហិ បាដិបទិកត្ថំ និទ្ទិសិតុំ ន សក្កាតិ ភាវេតិ សព្ពលិង្គសង្ខ្យាសម្ពន្ធយោគ្គបាដិបទិកត្ថសាមញ្ញេ បច្ចយនិមិត្តត្តេន គហិតេបិ សាមញ្ញេ ចរិតត្ថត្តា លិង្គវចនំ នប្បធានន្តិ ឥដ្ឋិអាវុធន្តី ឥត្ថិ នបុំសកេភាវេ, បាកាតិ ពហុវចនេបិ ភាវេ ភវតិ ឯវ.