១០. សទ្ទា

ននុ ច អសតិ សុត្តេ ទុតិយាគ្គហណេ ទុតិយន្តេហិច្ចាយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតេ យេន ‘សទ្ទាទីហិ ទុតិយន្តេហី’តិ វិវរណំ កតន្តិ សច្ចំ, តថាបិ បច្ចយវិធិម្ហិ យុត្តេបិ បញ្ចមិយា និទ្ទេសេ ‘សទ្ទាទីនី’តិ ទុតិយាយោបាទានសាមត្ថិយា តថា វិវរណំ កតំ.

សព្ពត្ថាតិ ‘‘តមធីតេ តំ ជានាតិ កណិកាចា’’ទោ (៤-១៤) សព្ពត្ថ. កិរិយាវាត្យវធារណេន យំ ព្យវច្ឆិន្នំ, តមុបទស្សេន្តោ អាហ- ‘ន កាលេ’ច្ចាទិ. យទីបិ អធីតេច្ចាទីសុ វត្តមានកាលេន កត្តុនា ឯកវចនេន ច និទ្ទេសោ, តថាបិ តេសមប្បធានត្តា អញ្ញស្មិម្បិ ភូតាទិកេ កាលេ កម្មាទោ សាធនេ ពហុវចនេន ច បច្ចយោ សិយា ឯវេតិ ភាវោ.

ននុ ច ‘‘ធាត្វត្ថេនាមស្មី’’តិ (៥-១២) ឥប្បច្ចយេ បត្តេ-យមារព្ភតេ អស្សបិ ធាត្វត្ថេយេវ វិធានំ, តតោ ច សទ្ទាទីហិ ធាត្វត្ថេ ឥប្បច្ចយេន ន ភវិតព្ពំ, ទិស្សតេ ច ឥប្បច្ចយបយោគោច្ចាសង្កិយ ‘នាយមិប្បច្ចយស្ស ពាធកោ’តិ បដិបាទេតុមាហ- ‘ធូវំ ករោតិ’ច្ចាទិ. នានាភិន្នំ វាក្យំ នានាវាក្យំ, តស្ស ភាវេន, តេន ភិន្នវាក្យភាវេនាយស្ស ឥប្បច្ចយស្ស ច សមុច្ចយតោតិ អត្ថោ. ‘‘ធាត្វត្ថេនាមស្មី’’ត្យេកំ វាក្យំ, ‘‘សទ្ទាទីនិ ករោត្យ’’បរំ. ឯតានិ ទ្វេ ភិន្នវាក្យានិ- ‘ធាត្វត្ថេ នាមស្មា ឥប្បច្ចយោ ភវតិ, សទ្ទាទីនិ ករោតិច្ចស្មិំ អត្ថេ អាយោ ភវតី’តិ បច្ចេកមាខ្យាតាបេក្ខាយ វាក្យបរិសមត្តិយា ភិន្នតា, អភិន្នេ ហិ កិរិយាបទេកវាក្យតា, ភិន្នេតុ នានាវាក្យតា, នានាវាក្យេ ច សតិ សមុច្ចយោ. ន ហិ សាមញ្ញវិសេសភាវេន វិធានមេវ ពាធាហេតុ, កិញ្ចរហិ ឯកវាក្យតាបិ, តំ យថា-‘ព្រាហ្មណានំ ទធិ ទិយ្យតំ, តក្កំ កោណ្ឌញ្ញាយេ’តិ. នានាវាក្យេ តុ សមុច្ចយោ, តំ យថា- ‘ព្រាហ្មណា ភោជីយន្តុ, មាឍរាយ វត្ថយុគលំ ទីយតូ’តិ មាឍរោ ព្រាហ្មណភាវេន ភោជីយតេ វត្ថយុគលញ្ច លភតេ, តេនោជុកំ វុត្តេន វត្ថយុគលទានេន សាមញ្ញវុត្តំ ភោជនំ ន ពាធីយតេ, តថេហាបិ ឧជុកំ វិហិតេនាយេន សាមញ្ញវិហិតោ ឥប្បច្ចយោ ន ពាធីយតេ លក្ខិយានុរោធេន សត្ថការស្ស វាក្យ ភេទាភេទោតិ នានវដ្ឋិតិទោសោតិ មញ្ញតេ. តិម្ហិ លេ ច សិទ្ធន្តិ សម្ពន្ធោ.

យប្បច្ចយោ ន វិហិតោ បាណិនីអាទីហិ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ‘ជល ទល- ទិត្តិយំ’. ‘‘មានោ’’តិ (៥-៦៥) មានោ, ‘‘កត្តរិ លោ’’តិ ‘‘បរោក្ខាយំ ចេ’’តិ (៥-៧០) ចគ្គហណេន ‘ទល ទល’ឥតិទ្វិត្តំ ‘‘លោបោនាទិព្យញ្ជនស្ស’’ (៥-៧៥) ‘‘សរម្ហា ទ្វេ’’តិ (១-៣៤) ទស្សលស្ស ច ទ្វិភាវេ ទទ្ទល្លមានា. ជលមានាតិ អដ្ឋកថាវចនតោតិ ឥមិនា កិរិយាសមភិហារេ យប្បច្ចយាភាវំ ទស្សេតិ. ឥមិនា ច សក្កតេ វិយ ភុសាភិក្ខញ្ញេបិ កិរិយាសមភិហារោ កិរិយាបរិវត្តនំ, តញ្ច យទា កិរិយមញ្ញេន កត្តព្ពមញ្ញោ ករោតិ, តេន កត្តព្ពញ្ចេតរោ, តទា ភវតីតិ វិញ្ញេយ្យំ. ‘‘សាមញ្ញវិហិតា វិធយោ បយោគមនុសរន្តី’’តិ ឥមិនា លក្ខណេន ‘ទល-ទិត្តិយ’ន្តិ ឥមស្មា ‘‘មានោ’’តិ សាមញ្ញេន វិហិតោ មានប្បច្ចយោ ភុសត្ថេ អាភិក្ខញ្ញេ ច ភវិស្សតិ. ទទ្ទល្ល មានាតិ ឯត្ថ ភុសំ ជលមានា, បុនប្បុន ជលមានាតិ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ.