១. តិជ

ខមាវីមំសាសូតិ បកតិវិសេសនមេវ កថមិច្ឆិតន្តិ អាហ- ‘សម្ពន្ធស្សិ’ច្ចាទិ, បទានមញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធស្ស បុរិសាធីនត្តាតិ អត្ថោ, បកតិ វិសេសនន្តិ តិជមាហ សទ្ទានំ វិសេសនំ, កិម្បន បកតិវិសេសនេ ផល មិច្ចាហ- ‘បកតិវិសេសនោបាទាន’មិច្ចាទិ. យជ្ជត្រ ‘ខមាវីមំសាសូ’តិ បកតិវិសេសនំ, កស្មិំ អត្ថេ ចរតិ ខសា វិធីយន្តិច្ចាហ- ‘អត្ថន្តរស្សា និទ្ទេសា’ឥច្ចាទិ. អត្ថន្តរស្សាតិ និសានាទិអត្ថន្តរស្ស. ‘‘សុតានុមិតេសុ សុតសម្ពន្ធោវ ពលវា’’តិ បរិភាសមុបលក្ខេតិ ‘សុតានុមិតាន’មិច្ចាទិនា. តេនេវាតិ កិរិយារូបាសុ ខមាវីមំសុ ខសានំ វីធានេនេវ, សកត្ថេ វិធានេនេតិ វុត្តំ ហោតិ. តិតិក្ខកិរិយត្តាតិ ឥមិនា បរេសំ វិយ ខាទ្យន្តានំ ធាតុសញ្ញាវិធាន មនត្ថកន្តិ ទស្សេតិ.

តិតិក្ខា ខមា, តិតិក្ខតិ ខមតិ, វីមំសា ឧបបរិក្ខា, វីមំសតិ ឧបបរិក្ខតីតិ អត្ថោ. សុត្តេ តិជឥតិ និទ្ទេសា ភូវាទិកស្ស គហណំ. និច្ចណ្យន្តស្ស ចុរាទិកស្ស ហិ តាទិសេ បយោជនេ សតិ ពហុលំ វិធីយមានេបិ និច្ចត្តមត្តនោ នាតិវត្តតិ. អថវា ចុរាទិមានេនាព្យភិចារិនា សាហចរិយា តិជោបិ ចុរាទិកោវ, តំ យថា ‘គាវស្ស ទុតិយេនាត្ថោ’តិ. វុត្តេគោយេវោបាទីយតេ, នាស្សោ, ន គទ្រភោ. កទាចិ បន អស្សាទិនោបិ ទុតិយស្ស គហណំ សិយា អត្ថប្បករណា ទិប្បភាវតោ.

ននុ ច វីមំសាយំ សប្បច្ចយវិធាន មនុបបន្នមិតរេតរនិស្សយទោស ទុដ្ឋត្តា, តថាហិ សិទ្ធេ វីមំសាសទ្ទេ សប្បច្ចយោ ឧប្បជ្ជតេ, សតិ ច តស្មិំ វីមំសាតិ រូបំ សម្បជ្ជតីតិ ឥតរេតរនិស្សយោ, ឥតរេតរ និស្សយានិ ច ការិយានី នោបកប្បន្តីតិ តេនាហ- ‘អនុវាទរូបាន’មិច្ចាទិ. អនាទិកាលសំសិទ្ធសទ្ទានុវាតោ នត្ថិ ឥតរេតរនិស្សយោ ទោសោតិ ភាវោ. បយោជកព្យាបារណិប្បច្ចយាភាវេ តេជតេតិ រូបំ.