៥៩. តស្ស

ន ច សព្ពេតិអាទិនា ពហុលាធិការេ ផលំ វុត្តំ. ភាវសទ្ទោ កត្ថចិ កិរិយាយំ វត្តតេ ‘ភាវេ អយំ វិធី’តិ. កត្ថចិ អធិប្បាយេ ‘អយមេតេសំ ភាវោ [ភាវោធិប្បាយោ]’តិ. កត្ថចិ បទត្ថេ ‘ឥមេ ភាវា’តិ. កត្ថចិ សត្តាមត្តេ‘តិណានំ ភាវោ’តិ. តេនាហ-‘ភាវសទ្ទស្សេ’ច្ចាទិ. រូបសាធន ទ្វារេនាតិ ភាវសទ្ទស្ស រូបសាធនទ្វារេន, សប្បន្តិ បកាសេន្តិ អត្ថ មនេនាតិ សទ្ទោ. សោវ អភិធានំ អភិធីយតេ-នេនត្ថោតិ កត្វា. ពុជ្ឈតិ អត្ថសរូបន្តិ ពុទ្ធិ, សាវ បតីយតេ-នេនាត្ថោ បច្ចេតិ អត្ថ មិតិ វា បច្ចយោតិ វុច្ចតិ.

ននុ ច ‘ភវន្តិ ឯតស្មា ពុទ្ធិសទ្ទា’តិ វុត្តំ តស្មា បវត្តិនិមិត្តមុភិន្នម្បិ ភវតិ, តថាសតិ ‘សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្ត’ន្តិ សទ្ទស្សេវ បវត្តិនិមិត្តតា កស្មា វុត្តាតិ វុច្ចតេ. បាកដភាវេន អភិធានាភិធេយ្យសម្ពន្ធស្ស សទ្ទស្សេវ បវត្តិនិមិត្តតំ វត្វា វិសុំ ពុទ្ធិយា និមិត្តស្ស រូបានុគតត្តំ វិសេសេត្វា បវត្តិនិមិត្តតមស្សា ទីបេតុំ ‘និមិត្តវសាហិ’ច្ចាទិមាហ. ទព្ពេគុណោតិ ទព្ពេ វុត្តិយំ គុណោ និមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. គុណសទ្ទស្សេវ ជាតិសទ្ទត្តេនោទាហរណទ្វយំ ទត្តំ… គុណស្ស ជាតិយា វិសុំ ជាតិនិមិត្តស្សាភាវតោ [និធិត្តស្ស ភាវតោ]. កិរិយាទីតិអាទិសទ្ទេន ទព្ពាទីនំ គហណំ, កេចិ បន កិរិយាសទ្ទានំ កិរិយា បវត្តិនិមិត្តន្ត្យាហុ. តេសំ ទេវទត្តាទីនំ អវត្ថាវិសេសេន អវត្ថាភេទេន សាមញ្ញំ តទវត្ថា វិសេសសាមញ្ញំ. តេនាហ- ‘ទេវទត្តស្សា’តិអាទិ. វិជ្ជមានោ បទត្ថោ វិសយោ យេសំ ទេវទត្តាទីនំ សញ្ញាសទ្ទានំ តេសំ បវត្តិនិមិត្តំ ជាតិលក្ខណមាចិក្ខិតម្បដិបាទិតន្តិ អត្ថោ.

អនេន ច ទេវទត្តាទយោ សញ្ញាសទ្ទាបិ សមានា ជាតិសទ្ទាតិ វុត្តំ ហោតិ. យទិ ចរហិ សញ្ញាសទ្ទាបិ ជាតិវចនា សិយុំ, បញ្ចវិធត្តមេសំ បរិហាយតីតិ. នេទមេវំ វិញ្ញេយ្យំ… បសិទ្ធតរជាត្យាភិធាន កឋគោវីហិយវាទិសទ្ទា ជាតិសទ្ទត្តេន វិសុំ បរិគ្គយ្ហន្តិ.

សម្ពន្ធិភេទតោតិ ឃដាទិសម្ពន្ធីនំ ភេទតោ. អភាវស្សភេទតោតិ ឃដបដាទីនំ សម្ពន្ធីនំ ភេទេន អភាវស្ស ភេទតោ អភេទេបិ ភេទា ឧបចរិតា សន្តីតិ យោជនា. យស្ស សាមញ្ញស្ស វសា, តេសុ ឧបចរិតភេទេស្វាកាសាទីសុ. និរវយវាវិជ្ជមានវិសយានន្តិយេ អាកាសោ វិយ និរវយវា អភាវោ វិយ អសន្តា ច, តេ វិសយោ យេសំ សទ្ទានំ តេសន្តិ អត្ថោ. សាមញ្ញំ ភាវោតិ បុថុជ្ជនាទិសាមញ្ញំ ភាវោតិ អត្ថោ. អលសស្ស ភាវោ កិរិយាសម្ពន្ធិត្តំ, ព្រហ្មញ្ញំ ជាតិ ចាបល្យំ នេបុញ្ញំ គុណោ វា. វុត្តិយំ សកត្ថេកន្តាតិ ‘‘សកត្ថេ’’តិ (៤-១២២) ឥមិនា សកត្ថេ កតកប្បច្ចយន្តាតិ អត្ថោ. ន ទដ្ឋព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. បត្តកាលោវ បត្តកល្លំ. ករុណា ឯវ ការុញ្ញំ.