១១០. ធាសំ

សង្ខ្យាវាចិនោ សទ្ទា សង្ខ្យាសទ្ទេន គហិតាតិ អាហ- ‘អត្ថេ’ច្ចាទិ. បការោ ទព្ពគុណធិសយោបិ អត្ថិ, តត្ថ យទិ សោបិ គយ្ហេយ្យ ទព្ព គុណានំ លិង្គសង្ខ្យាហិ យោគា ធាប្បច្ចយន្ត(ម្បិ តព្ពិសយោយេវេតិ) [ចេត្ថ (បោត្ថកេ] (បការវាចកលិង្គសង្ខ្យាហិ យោគា) អលិង្គមសង្ខ្យញ្ច [ធាប្បច្ចយន្តមលិង្គមសង្ខ្យញ្ច-ឥតិ កាសិកាវុត្តិបញ្ជកាយំ] ន សិយា, ឯវញ្ច សត្យព្យយត្តមភិមតន្តស្ស ន សិយា, តញ្ចិដ្ឋំ, កិរិយាវិសយេ តុ តស្មិំ គយ្ហមានេ ឯកធាភុញ្ជតិ ទ្វិធាភុញ្ជតិ ទ្វិធាគច្ឆតិច្ចាទោ ភោជន គមនាទិកិរិយាយ សព្ពថា លិង្គសង្ខ្យាហិ យោគាភាវា យថាវុត្ត ទោសោ ន សិយាតិ បាណិនីយវុត្តិការេន ជយាទិច្ចេន កិរិយា វិសយោយេវេត្ថ បការោ គហិតោ. តម្បតិ អាហ- ‘ទព្ពេ’ច្ចាទិ. កស្មា បនេវមាហាតិ អាហ- ‘នវធាទព្ព’មិច្ចាទិ. ‘‘នវធា ទព្ពំ, ពហុធា គុណោ’’តិ វេសេសិកានំ សង្កេតោ.

តត្ថ បុថព្យាបោតេជោវាយ្វាកាសកាលទិសាត្តមនានីតិ នវ ទព្ពានិ. រូប រស គន្ធ ផស្ស សង្ខ្យាបរិមាណ បុថុត្តសំយោគវិភាគ បរត្តាបរត្តពុទ្ធិសុខទុក្ខេច្ឆាទោសបយតនា ច គុណា, ចសទ្ទេន គុរុត្ត ទវត្តសិនេហសង្ខារធម្មាធម្មសទ្ទា ចេតិ ចតុព្ពីសតិ ពហុធា គុណោ. អត្រាបិ យថាវុត្តកាសិកាវុត្តិយា បញ្ចិកាការេន ជិនិន្ទពុទ្ធិនា នវធា ទព្ពំ ពហុធា គុណោត្យត្រាបិ ‘‘កិរិយាជ្ឈាហរិតព្ពា នវធា ទព្ពំ ពហុធា គុណោ ឧបទិសីយតិ វិញ្ញាយតិ ព្យាខ្យាយតេ វិជ្ជតេវា’’តិ កិរិយាវិសយោយេវ បការោ បដិបាទិតោ, បយោគទស្សនតោ ព្យវច្ឆេជ្ជភាវា សព្ពត្ថ កិរិយេវេតិ វិសេសនោបាទានមយុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

នវធា ទព្ពំ ពហុធា គុណោតិ បយោគទស្សនតោ ទព្ពគុណវិសយានម្បការានំ គយ្ហុបគត្តា ព្យវច្ឆេទយិតព្ពានំ ទព្ពគុណវិសយានម្បការានំ ភាវា សព្ពស្មិំ ទព្ពគុណវិសយេ ជិនិន្ទពុទ្ធិនា វុត្តនយេន កិរិយា អត្ថេវាតិ កិរិយាវិសយោវ បការោ គយ្ហតីតិ វុត្តិការ បញ្ជិកាការានំ វិសេសនោបាទានមយុត្តន្តិ អត្ថោ.

តតោយេវាតិ យតោ វិសេសនោបាទានមយុត្តំ តតោយេវ ទ្វីហិច្ចាទិកមាហេតិ អត្ថោ. អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘ទ្វិធា ករោតីតិ កិរិយាបយោគេបិ បការោ ទព្ពគុណវិសយោ… ទព្ពវិសយស្ស គុណវិសយស្ស វា ទ្វិធាភាវស្ស ករីយមានត្តា, នតុ កិរិយាវិសយោ… ទ្វិធាភាវស្ស ករណកិរិយាវិសយស្សេត្ថ វត្តុមនិច្ឆិតត្តា. តតោយេវ កិរិយាបការោបាទានេ [បការោតិសយនេ (បោត្ថកេ)] អត្រ ធាប្បច្ចយន្តប្បយោគោ ន សិយាតិ វិញ្ញាបេតុំ ‘ទ្វីហិ’ច្ចាទិកមាហេ’’តិ តេនាហ‘អត្រេ’ច្ចាទិ.

ទព្ពគុណវិសយេ បការេ គយ្ហមានេ យោយំ ទោសោ សម្ភាវិតោ បរេហិ, តំ ទានិ និរាកត្តុមាហ ‘សតិបិចេ’ច្ចាទិ. សភាវតោ អលិង្គមសង្ខ្យញ្ចាតិ សម្ពន្ធោ, សង្ខ្យន្តរាបាទនេ គម្យមានេ ធាប្បច្ចយោ វិហិតោ បាណិនិយេហិ, តទាហ- ‘ទព្ពស្សេ’ច្ចាទិ សង្ខ្យាន្តរាបាទនេបីតិ បុព្ពំ យា វវត្ថិតា សង្ខ្យា, តតោ- ញ្ញំ សង្ខ្យាន្តរំ តស្សាបាទនំ ករណំ សង្ខ្យន្តរាបាទនំ, តស្មិម្បីតិ អត្ថោ.