១. ណោ វាបច្ចេ

ននុ ច ‘ណោ វាបច្ចេ’តិ វចនតោ កថំ បកតិវិសយាវគមោ សិយា. យថាកថញ្ចិ បកតិវិសយាវគមេបិ សាមញ្ញវចនតោ បន ធម្មេនាបច្ចន្ត្យាទោ យតោ កុតោចិ ធម្មេនិច្ចាទិតោបិ សិយា ណា ទិបច្ចយោត្យាសង្កិយាហ ‘អបច្ចវតា’ច្ចាទិ. អបច្ចស្សាតិ អបច្ចត្ថស្ស, អបច្ចវតាតិ ‘‘ណោ វាបច្ចេ’’តិ វសិដ្ឋាទ្យត្ថស្សេវ បរិគ្គហណាយ សាមញ្ញវចនតោ យោ អបច្ចវា តតោ, អត្ថតោ បន អសម្ភវា ទព្ពាចកសទ្ទាវ សាមត្ថិយេន ឆដ្ឋិយន្តា សព្ពលិង្គវចនា ជាយតេតិ វិញ្ញាតព្ពំ. ធម្មស្មាបច្ចំត្យាទីសុ ណាទិប្បច្ចយោ (ន ជាយតេ) តិ សម្ពន្ធោ.

ធម្មេនាតិ ធម្មេន ករណភូតេន. ធម្មាយាតិ ធម្មត្ថំ, ធម្មស្មាតិ ធម្មហេតុនា, តតោ អសម្ភវេ ការណមាហ ‘សាបេក្ខត្តា’តិ. សាបេក្ខត្តមេវ សមត្ថេតិ ‘អបច្ចវាហិ’ច្ចាទិនា, ធម្មេនាបច្ចំ កស្សាតិ បុច្ឆិត្វា ទេវទត្តស្សាតិ អបេក្ខិយមានំ វទតិ. ទេវទត្តស្សាតិ អបច្ចវា ទេវទត្តាទិ អបេក្ខីយតេតិ សម្ពន្ធោ, ហិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ. ន ហេត្ថ ណាទិវុត្តិ អញ្ញត្ថ [នហេតកាមន្តត្ថ (បោត្ថកេ)] សាបេក្ខត្តា កម្ពលោ វសិដ្ឋស្សាបច្ចំ ទេវទត្តស្សាតិ ឯត្ថ បន វសិដ្ឋោ-បច្ចវាតិ តតោ ឆដ្ឋិយន្តា ហោតិច្ចាសង្កិយាហ- ‘ន ចេ’ច្ចាទិ. ន ច ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ការណមាហ- ‘អសម្ពន្ធា’តិ. ន ហេត្ថ សម្ពន្ធោ វសិដ្ឋស្ស កម្ពលាបេក្ខត្តេន អបច្ចស្ស ច ទេវទត្តាបេក្ខត្តេនាត្ថន្តរាបេក្ខាយ វសិដ្ឋស្សាបច្ចេន សម្ពន្ធាភាវាយេវ វសិដ្ឋស្ស អបច្ចំ វាសិដ្ឋោតិ ណាទិវុត្តិយា ភាវេ សាមត្ថិយំ នត្ថិ, សមត្ថញ្ហិ វសិដ្ឋំ រាជបុរិសាទិ សមាសវុត្តិយមេកត្ថត្តមិវ វាសិដ្ឋាទិណាទិវុត្តិយំ ណាទិប្បច្ចយមុបជនយតិ, នាសមត្ថំ, តតោ សព្ពមេវេតម្មនសិ និធាយ វុត្តំ- ‘អសម្ពន្ធា’តិ.

យទិ បនេត្ថ ណាទិប្បច្ចយោ សព្ពថា សម្ពន្ធមបេក្ខតេ, តទា វិសេសតោ យស្សាបច្ចេន សម្ពន្ធោ តតោវ ជនកតោ សោ សិយាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិ.

យោ ជនកោតិ យោយោ យស្ស យស្ស អបច្ចស្ស ជនកោ. តតោយេវាតិ តស្មាតស្មា ជនកតោយេវ. សិយាតិ តស្មិំ តស្មិំ អបច្ចត្ថេ ណាទិប្បច្ចយោ សិយា. តត្ថ ហេតុមាហ- ‘តស្សេវាបច្ចេន យោគា’តិ. យោគាតិ អបច្ចសម្ពន្ធតោ, ន មូលប្បកតិតោតិ បរមប្បកតិតោ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ហេតុមាហ- ‘អយោគា,តិ, វចនាភាវម្បេត្ថ ទស្សេតុំ ចេ’ត្យាទិ វុត្តំ.

វចនន្តិ សុត្តំ, សម្ពន្ធាភាវា (តាទិសវចនាភាវា) ច មូលប្បកតិតោ ណាទិប្បច្ចយស្សាភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ មូលប្បកតិតោវាស្សាភិមតភាវំ ទស្សេតុំ ‘មូលប្បកតិតោ’ច្ចាទិ វុត្តំ.

កថម្បនិទំ វិញ្ញាយតិច្ចាទិនា ជនកស្សេវាព្យាហិតស្សាបច្ចេន មុខ្យ សម្ពន្ធមានីយ ឥទមយុត្តន្ត្យាទិនា ព្យវហិតជនិតស្សាប្យបច្ចយស្ស បរមប្បកតិយាភិសម្ពន្ធសព្ភាវំ វត្វា តំ សាធយិតុមារភតេ ‘កថ’មិច្ចាទិ, ឯវំ ហិច្ចាទិ កថំបនិទមិច្ចាទិនា យថាវុត្តស្ស សមត្ថ នវាក្យំ, ហិយស្មា តំ ទិស្វា តថា បុច្ឆិតោ ទេវទត្តស្សវាតិអាទិនា ឧប្បាទេតារមេវ និទ្ទិសតិ, នាត្តានំ បិតាមហោ, តស្មា ឧប្បាទេតាយេវាបច្ចេន សម្ពជ្ឈតិ ន បិតាមហោតិ យោជេត្វា អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. ឥទំ យថាវុត្តមុប្បាទេតុនិទ្ទិសនំ, តេន អបច្ចេន សទ្ធិំ ឧប្បាទេតុយេវ ជនកស្សេវ យោគោ សម្ពន្ធោ បដិបាទេតុំ ន សក្កាតិ សម្ពន្ធោ.

តន្តិតំ [តត្ថ-ឥតិ (បញ្ចិកាយំ)] បុច្ឆានិមិត្តំ, តេនាតិ អបច្ចេន. អបតនន្តិ នរកេ អបតនំ ភវតិ, សោតិ យោសោ យស្សាត្យនិយមនិទ្ទិដ្ឋោ សោ ញាតុំ ន ឥច្ឆិតោតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ- ‘‘នបតត្យនេន នរកេត្យបច្ចន្តិ វុច្ចតិ អបច្ចេនានេន យស្សកស្សចិ អវិសេសេនាបតនម្ភវតិ នរកេ សោសោ តាយ បុច្ឆាយ ញាតុំ ន ឥច្ឆិតោ’’តិ. សោ វាតិ កស្សាយំ បុត្តោតិ បុច្ឆាយានុរោធនេ សោ ឧប្បាទេតាយេវ ញាតុមិច្ឆិតោតិ សម្ពន្ធោ. តុសទ្ទោ ចេត្ថាបច្ចេន នរកាបាតសព្ព ជនជាននិច្ឆាវិសេសជោតកោ, យទិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ, អត្តានម្បិ និទ្ទិសេយ្យ ន កេវលមុប្បាទេតារំ, អត្ថិច្ចាទិ បិតាមហស្ស អត្តនោបិ និទ្ទេសេ ការណវចនំ, តំ អបច្ចំ និមិត្តំ ការណំ, យស្ស តំ តំនិមិត្តំ តស្មា [កត្វា (បោត្ថកេ)] ឯវំ ទិដ្ឋិកោ ហិច្ចាទិនា យថាវុត្តំ សមត្ថេតិ.

ព្យវហិតជនិតេនាបីតិ ព្យវហិតេន កត្តុនា ជនិតេនាបិ, ករណេ ចាយំ តតិយា, ហេតុម្ហិ វា. កស្មា ឯវំ ទិដ្ឋិកោតិ អាហ ‘យំ និមិត្តំ ហិ’ច្ចាទិ. ហិសទ្ទោ យស្មាទត្ថេ. យស្សាតិ បុព្ពជស្ស, តេន អបច្ចេន អបតនំ តទបតនំ តតោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘តេន ព្យវហិតជនិតេនាបិ បុមុនា បុព្ពជោបិ នរកំ ន បតតិ សោ បុព្ពជស្សាប្យ បច្ចំ ភវតិ យថាវុត្តេន និព្ពចនេនា’’តិ. តស្មាច្ចស្ស បុព្ពេ វុត្តយស្មាត្យនេនាភិសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឧបបត្យន្តរមាហ-‘ឧបចារតោវេ’ច្ចាទិ. បុព្ព បុព្ពភាវេ សតីតិ បុព្ពស្ស បុព្ពស្ស វិជ្ជមានត្តេ សតិ. ព្យវហិតេន ជនិតេ អបច្ចេបិ និមិត្តំ អបាយាបតការណភាវោ អត្ថិយេ វាតិ សម្ពន្ធោ. កេសន្តិ អាហ-‘បុព្ពេសន្តិ បុព្ពជានន្តិ អត្ថោ, កេ នាតិ អាហ- ‘បារម្បរិយេនា’តិ. អភេទោបចារេនាតិ បុព្ពបុព្ពភាវេ សតិច្ចាទិនា វុត្តនយេន ជនកស្ស វិយ បារម្បរិយេនបុព្ពេសម្បិនិមិត្តតា វតោ ជនកសទិសត្តា ជនកាវ នាម តេ សិយុន្តិ ឯវមភេទេន ឧបចរណតោ ចិន្តនតោតិ អត្ថោ. ឧភយថាតិ ញាយេន ឧបចារេនចាតិ ឧភយេន បការេន, ឯវមុភយថាបិ មូលប្បកតិយា បច្ចេនាភិសម្ពន្ធា កថមនន្តរ [មនន្តរាទិ (បោត្ថកេ) (តត្ថ) បោត្ថកេ] ជនិតេនាបច្ចេនាទិបុរិសសម្ពន្ធោយេន តតោ ណាទិប្បច្ចយោ សិយាតិ នាសង្ក្នីយំ.

តតោ ចាតិ មូលប្បកតិតោ ច, អបច្ចសាមញ្ញវចនិច្ឆាយន្តិ ឥត្ថិ បុន្នបុំសកត្តវិសេសោបគ្គាហិ អបច្ចសាមញ្ញស្ស វចនិច្ឆាយំ.

ឯវម្មូលកតិតោ- បច្ចសាមញ្ញេន ណាទិប្បច្ចយំ វវត្ថបេត្វា ឥទានិ អបច្ចាទិតោបិ ហោតេវ ណាទិ សាមញ្ញវិធានា. សោ ច ពហុលាធិការតោ គុរុជនាយត្តត្តា តន្និយោគាចរណេន បសត្ថេ យេវាបច្ចេ ព្យវហិតជនិតេបិ ឥត្ថិវជ្ជិតេ សិយាតិ ទស្សេតុមាហ ‘នត្តាទីហិ’ច្ចាទិ. សតិយេវ គុរុជនេ សប្បធានភាវេន កុច្ឆិតេ-បច្ចេតុ នត្តាទីវុត្តីហិ វសិដ្ឋាទីហិ ណាទិប្បច្ចយោ ហោតិ វាសិដ្ឋោតិអាទិ, ឥត្ថិយញ្ច ន ហោតិ វាសិដ្ឋីតិអាទិ.

អត្ថតោតិ សាមត្ថិយតោ. អបច្ចេ វិធីយមានោ បច្ចយោ អបច្ចវតា ជាយមានោ តស្សាបច្ចន្តិ អត្ថេ ជាយតិ. សោចាយ មត្ថវិសេសោ ឆ(ដ្ឋិយន្ត) តាភាវេ កថំ សិយាតិ ឥទមេត្ថ សាមត្ថិយំ. អនន្តរេ វាបច្ចេ បុត្តេ-ភិធេយ្យ នត្តាទោ វាបច្ចេ-ភិធេយ្យាតិ សសម្ពន្ធោ. កុតោចិ អបច្ចវតា នត្តាទោ ឯវ. ឥទញ្ច សព្ពម្ពហុលវចនេវ សម្បជ្ជតីតិ អាហ- ‘ពហុលាធិការា’តិ. អបច្ចេតិ ឯកវចនេន និទ្ទេសេ បុមុនា នបុំសកេន ករិយតិ, តេនេ កស្មិំ យេវាបច្ចេ សិយា, ន ពហូសុ វសិដ្ឋស្សាបច្ចានិ វាសិដ្ឋានិ, ន ចិត្ថិ វាសិដ្ឋានិ, ន ចិត្ថិយំ វាសិដ្ឋីត្យាសង្កិយាហ-‘ឥទញ្ចេ’ច្ចាទិ. ឥទញ្ច អបច្ចវចនញ្ច. ឥមិនា ចេត្ថ តថា និស្សយករណំ ទស្សេតិ. តស្ស វចនិច្ឆាភាវតោតិ តស្ស លិង្គវចនស្ស សុត្តេ វត្តុមិច្ឆាយាភាវតោតិ អត្ថោ.

កិំ បន ការណំ សុត្តេ លិង្គវចនាវចនិច្ឆាយំ តស្សាប្បធានត្តា យេនកេនចិ លិង្គាទិនា និទ្ទេសោ-វស្សំ កត្តព្ពោតិ នានន្តរិយកត្តា តស្សេហោបាទានំ, យថាធញ្ញត្ថិនោបលាលាទិនោប្យប្បធានស្សោបាទានន្តិ. តតោយេវាហ-‘ឧបលក្ខីយស្សេត្ថ បធានត្តា’ច្ចាទិ. ឥត្ថិបុមត្តយុត្តជញ្ញវិសេសោ ឧបលក្ខីយោ, អបច្ចេតីទមុបលក្ខណំ, សយន្តិ យថាវុត្តមុបលក្ខណំ សយំ. ការិយប្បដិបត្តិយាតិ បុមេ នបុំសកេបច្ចេ-ភិធេយ្យេ វិធិ ហោតិច្ចេវំ ការិយប្បដិបត្តិយា វត្តុំ ន ឥដ្ឋំ.

វចនន្តរេបិ អញ្ញស្មិំ វចនេ. អាណីតិ ណិប្បច្ចយសុត្តំ វទតិ. អគោត្តាទិតោតិ យោគោត្តស្សាទិភូតោ ន ហោតិ, តតោ, តេនេវ ‘‘អាណី’’តិ សុត្តេ (៤-៥) វក្ខតិ-‘អការន្តមត្តតោវាយំណិន គោត្តាទិភូតតោ’តិ. វាក្យសមាសាបីតិ យថាសង្ខ្យេនាហ. តស្មិំ អត្ថេតិ តស្មិំ វាក្យោបទស្សិតេ អត្ថេ, តន្តិ វាក្យំ. សមាសវុត្តិញ្ច និវត្តេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ.

សតិបនាតិ វាការេ សតិ តុ អនិច្ចត្តា ណប្បច្ចយស្ស. សោបីតិ សមាសោបិ, សមាសោតិអាទិនា បក្ខន្តរមាហ. តេន វាក្យសិជ្ឈនេន. បក្ខេ វាក្យសមាសាបិ សិយុន្តិ បក្ខេ សមាសវុត្តិយា ឯវ ពាធិតត្តា បក្ខន្តរេ ណាទិវុត្តិ ន ពាធីយតីតិ វាក្យវុត្តិយោបិ សិយុន្តិ អត្ថោ.