១៩. ចត្ថេ

សមុច្ចីតិ បិណ្ឌីករណំ, កោ សោតិ អាហ- ‘សាធនមេក’មិច្ចាទិ. ឯកំ សាធនំ ឯកំ កិរិយំ វា បដិច្ច ចីយមានតាតិ សម្ពន្ធោ, កេសន្តិ អាហ- ‘កិរិយាសាធនាន’ន្តិ, កេនាតិ អាហ- ‘អត្តរូបភេទេនា’’តិ. តត្ថ ទេវទត្តោ ភុញ្ជតិ តិដ្ឋតិ បចតិចាតិ សាធនម្បដិច្ច កិរិយានំ អត្តរូបភេទេន ចីយមានតា វេទិតព្ពា, ធវេ ច ខទិរេ ច បលាសេ ច ឆិន្ទាតិ កិរិយម្បដិច្ច អត្តរូបភេទេន សាធនានំ ចីយមានតា វេទិតព្ពា.

សោតិ សមុច្ចយោ ភវតីតិ សេសោ, កេសន្តិ អាហ- ‘តុល្យ ពលាន’មិច្ចាទិ.

តុល្យពលានន្តិ ឥមិនា វិសុំ បធានភាវេន កិរិយាភិសម្ពន្ធា អញ្ញមញ្ញានបេក្ខត្តមាហ.

អនិយតក្កមយោគបជ្ជានន្តិ កមោ ច យោគបជ្ជញ្ច, អនិយតំ កមយោគបជ្ជំ យេសំ សទ្ទានំ តេសំ, យថេត្យាទិនា តត្ថោទាហរណំ ទស្សេតិ, ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘‘ឯត្ថ គវាទីនំ វិសុំ បធានភាវេនានយនកិរិយាភិសម្ពន្ធា តុល្យពលតា គវាទីនំ វុត្តក្កមេនេវ នយនាភាវា អនិយតក្កមតា គវាទីនំ យុគបទិ នយនាភាវា អនិយត យោគបជ្ជតា ច ហោតិ, តថា អញ្ញំ តាទិសម្បី’’តិ. អនុ បច្ឆា បធានានុរោធេន (ចយនំ) អន្វាចយោ, តំ ព្យញ្ជយតិ ‘យត្ថេ’ច្ចាទិ, តទនុរោធេនាតិ តទនុគុណេន, ឧទាហរតិ ‘យថេ’ច្ចាទិ, ភិក្ខាគមនមេត្ថ បធានមន្តរង្គត្តា, នេតរំ ពហិរង្គត្តា, តំ ករណេ យទិ គាវោបិ បស្សតិ តាប្យានយតិ, ឯត្ថ តុ គោស្សានយនំ ភិក្ខាដនមបេក្ខតេ, នេតរមិតរស្ស… វិនាបិ តេន តទនុដ្ឋានតោ. ឥតរស្ស ឥតរេន យោ គោ ឥតរេតរយោគោ, សោ ច ឯតាទិសោតិ អាហ- ‘អញ្ញមញ្ញេ’ច្ចាទិ.

អវយវប្បធានោ ចាតិ សាភាវិកាភិធានសាមត្ថិយេនាបុថុភូតោ ច, វុត្តិវយេន សារិបុត្តសទ្ទោ មោគ្គល្លានត្ថោ ហោតិ មោគ្គល្លានសទ្ទោ សារិបុត្តត្ថោបីតិ អញ្ញមញ្ញត្ថេ បធានតោ យុគបទ្យធិករណវចនេ សតិ ចត្ថ សមាសោតិ សោ-យមធិករណ សមុទាយោ ឧភយបទានុគតឧភយត្ថវសេន ចតុព្ពិធោបិ យុគបទិ ពុទ្ធិយា គយ្ហមានោ កទាចិ ឧព្ភូតាវយវភេទោ តេនេវ សាភាវិកាភិធានសាមត្ថិយេនេច្ចេវមវយវប្បធានោ ច, ននុ ច ជននមរណានីតិ វិរុទ្ធានំ កថមេកេនាភិធានន្តិ វុច្ចតេ- សព្ពោបិ សទ្ទោ បយុជ្ជមានោ (ឥតរី) តរេនាវធារណំ វត្តតេ, តេន ឯកេកោ សទ្ទោ ឯកេកស្សត្ថស្ស វាចកោ, តថាបិ យថា សារិបុត្តមោគ្គល្លានាតិ ឯត្ថ ពហុវចនស្សញ្ញថានុបបត្តិយា យុគបទ្យធិករណវចនតា ហោតី, តថាត្រាបិ ពហុវចនស្សញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណេន សាមត្ថិយេន ឯកេនាប្យភិធានំ ហោតិ. ឥតិ ហេតុម្ហិ, យតោ ឯវមវយវប្បធានោ តតោតិ អត្ថោ.

ពហុត្តាតិ កិញ្ចាបិ វាក្យេ នេសំ [វាក្យេនេវេសំ (បោត្ថកេ)] វិសុំ ពហ្វត្ថតា, ន ហិ សារិបុត្តមានយាតិ វុត្តេ មោគ្គល្លានស្សាបិ សម្បច្ចយោ ភវតិ, តថាបិ យតោ វុត្តិវិសយេ សហភូតានមេវេសំ វិសុំ ពហ្វត្ថតា, តតោ តត្ថ វចនីយស្ស អត្ថស្ស សង្ខ្យាតេទេន ពហុត្តំ. សមាហរណំ បិណ្ឌីករណវសេន សំហរណំ សមាហារោ, សោ ចេវំ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេតុមាហ ‘អញ្ញមញ្ញេ’ច្ចាទិ.

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឥតរីតរយោគស្ស សមាហារស្ស ច ភាវរូបត្តា អទព្ពរូបតា, តថាបីតរីតរយោគេ តុ យថា គុណវច នានំ សុក្កំ វត្ថំ សុក្កោ កម្ពលោ សុក្កា គាវីតិ និស្សយភេទតោ លិង្គវចនសិទ្ធិ, តថា តទ្ធម្មានមភិធានតោ និស្សយតោ លិង្គវចន សិទ្ធិ វេទិតព្ពា, សំហតិប្បធានត្តាចេកវចនន្តិ យទា ពហុន្នំ សមុទាយោ តិរោហិតាវយវភេទោ សំឃាតោ បក្កមីយតេ, តទា សមាហារោច្ចេវ សំហតិប្បធានត្តា ឯកវចនំ ហោតីតិ អត្ថោ. តទនុដ្ឋានតោតិ តស្ស ករណតោ. ព្យតិករោ មិស្សតា, ព្យតិករំ ទស្សេតិ បាណិច្ចាទិនា, បច្ចេកំ បរិសមត្តិយំ វាក្យពហុត្តំ ទស្សេតិ ‘តត្ថ ហិច្ចាទិ.

ចក្ខុញ្ច សោតញ្ច, មុខញ្ច នាសិកា ច, ហនុ ច គីវា ច, ឆវិ ច មំសញ្ច លោហិតញ្ច, នាមញ្ច រូបញ្ច, ជរា ច មរណញ្ចាតិ វិគ្គយ្ហ សមាសោ, ‘‘សមាហារេ នបុំសក’’ន្តិ (៣-២០) សព្ពត្ថ នបុំសកលិង្គំ, ស្យាទិម្ហិ មុខ នាសិកន្តិអាទីសុ ‘‘ស្យាទីសុ រស្សោ’’តិ (៣-២៣) រស្សោ. អលភតា គោមុខំ ឌិណ្ឌិមោ ភេរិវិសេសា, អាឡម្ពរំ បណវោ, មុរជោ មុទង្គោ, មទ្ទវោ មុទង្គោ. មទ្ទវវាទនំ បណវវាទនញ្ច សិប្បមស្ស មទ្ទវិកោ បាណវិកោ, សម្មំ កំសតាឡំ, តាឡំ ហត្ថតាឡំ, អលសតា ច អាឡម្ពរោ ច, មុរជោ ច, គោមុខោ ច, សង្ខោ ច ឌិណ្ឌិមោ ច, មទ្ទវិកោ ច, បាណវិកោ ច, គីតញ្ច វាទិតញ្ច, សម្មញ្ច តាឡញ្ចាតិ វិគ្គហោ. យុគស្ស ហិតា យោគ្គា គោណា, តេសមិទំ យោគ្គំ កសិកម្មំ, តស្ស អង្គំ. តេនាហ- ‘កសិភណ្ឌាន’ន្តិ, ផាលោកសកោ, បាចនំ បតោទោ, យុគោ ច នង្គលញ្ចាតិ វិគ្គហោ. បិណ្ឌមាយុធវិសេសោ, អសិ ច សត្តិ ច តោមរញ្ច បិណ្ឌញ្ចាតិ វិគ្គហោ. ចម្មំ សរវារណផលកំ, កលាបោ តូណីរំ, បហរណញ្ច អាវរណញ្ចាតិ វិគ្គហោ. អហិ ច នកុលោ ច, ពីឡារោ ច មូសិកោ ច, កាកោ ច ឧលូកោ ច, នាគោ ច សុបណ្ណោចាតិ វិគ្គហោ. សង្ខ្យា ច បរិមាណញ្ច សង្ខ្យាបរិមាណំ, តត្ថ បរិមាណសញ្ញានំ យថាទីឃោ ច មជ្ឈិមោ ច ទីឃមជ្ឈិមំ. ឯកកញ្ច ទុកញ្ចាតិ វិគ្គហោ, ទុកតិកាទីសុបិ ឯសេវនយោ.

ខុទ្ទជន្តុ សិយា- នដ្ឋិ, អថវា ខុទ្ទកោវ យោ;

សតំ វា បសតេ យេសំ, កេចិ អានកុលា អបិ.

កីដោ ច បតង្គោ ច, កុន្ថោ ច កិបិល្លិកោ ច, ឌំសោ ច មកសោ ច, មក្ខិកា ច កិបិល្លិកាចាតិ វិគ្គហោ. បចនចណ្ឌាលាតិ ឱ រព្ភិកាទីនំ រុឡ្ហីសញ្ញា. ឧរព្ភេ ហន្ត្វា ជីវតីតិ ឱរព្ភិកោ, ឯវំ សេសេសុ. សានំ សុនខំ បចតីតិ សបាកោ, វេនា តច្ឆកា, រថការា ចម្មការា. សាធារណា សមានា, ចរណសទ្ទោ- យំ ឥធ គយ្ហតីតិ សម្ពន្ធោ, យថា សកមជ្ឈយនាយ ចរីយន្តិ វតាន្យេតេសូតិ ចរណានិ, កឋាទិវាឈាន្យជ្ឈយនានិ សាខាសញ្ញកានិ. យស្មា ឯតេហិ ចរតិ អរិយសាវកោ គច្ឆតិ អមតំ ទិសំ, តស្មា ចរណានិ សីលាទយោ បណ្ណរស ធម្មា. តេនាហ- ‘កឋាទីហី’តិអាទិ, កឋាទីហីតិ បសិទ្ធិវសេន កមាតិក្កមេនាបិ វុត្តំ, តតោ អាទិសទ្ទេន អតិសាទយោ គយ្ហន្តិ. អតិសេន ភារទ្វាជេន កឋេន វុត្តំ វិទន្ត្យធីយន្តិ វាតិ ‘‘អញ្ញស្មិ’’តិ (៤-១២១) ណោ, ‘‘លោបោ’’តិ (៤-១២៣) លោបោ អតិសា ភារទ្វាជា កឋា. កលាបិនា វុត្តំ វិទន្ត្យធីយន្តិ វាតិ, តេនេវ ណោ, កលាបា, កឋា អាទិ យេសំ តេ កឋាទយោ, តេហិ អជ្ឈេនវិសេសេ ច បុរិសេ ច ឧបចារាតិ សម្ពន្ធោ.

សីលាទយោតិអាទិសទ្ទេន ឥន្ទ្រិយសំវរាទយោ គយ្ហន្តិ. សីលញ្ច បញ្ញាណញ្ច, សមថោ ច វិបស្សនា ច វិជ្ជា ច ចរណញ្ចាតិ វិគ្គហោ. ឯកតោ អជ្ឈយនមេតេសូតិ ឯកជ្ឈយនានិ, បកឋានិ វចនានិ បាវចនានិ សទ្ធម្មោ, ឯកជ្ឈយនានិ ច តានិ បាវចនានិ ច តេសំ, ទីឃោ ច ទីឃាគមោ ច មជ្ឈិមោ ច មជ្ឈិមាគមោ ច, ឯកុត្តរោ ច អង្គុត្តរាគមោ ច សំយុត្តាគមោ ច, ខន្ធកោ ច វិភង្គោចាតិ វិគ្គហោ.

តេសន្តិ ឥមិនា លិង្គវិសេសានន្តិ ឆដ្ឋិយន្តតំ ទីបេតិ, ឥត្ថី ច បុមា ច, ទាសី ច ទាសោ ច, ចីវរញ្ច បិណ្ឌបាតោ ច សេនាសនញ្ច គិលានបច្ចយោ ភេសជ្ជបរិក្ខារោ ច, តិណញ្ច កដ្ឋោ ច សាខា ច បលាសោ ចាតិ វិគ្គហោ. ឆេកោ ទក្ខោ, បុព្ពា ច បរាចាតិអាទិនា វិគ្គហោ.

បុព្ពទក្ខិណន្តិអាទីសុ ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) រស្សោ. កាសោ ច កុសោ ច ឧសិរោ ច ពីរណញ្ច, មុញ្ជញ្ច ពព្ពជញ្ចាតិ វិគ្គហោ. ខទិរោ ច បលាសោចាតិអាទិនា ច, គជោ ច គវជោ ចាតិអាទិនា ច, ហត្ថី ច គោច អស្សោ ច វឡវាចាតិ ច, ហំសោ ច ពលាវា ចាតិអាទិនា ច, ពកោ ច ពលាកាចាតិ ច. ហិរញ្ញញ្ច សុវណ្ណោ ច, មណិ ច សង្ខោ ច មុត្តា ច វេឡុរិយោ ច ជាតរូបញ្ច រជតញ្ចាតិ ច, សាលិ ច យវកោចាតិអាទិនា ច, សាកញ្ច សុវញ្ចាតិអាទិនាច, កាសិយោ ច កោសលាចាតិអាទិនា ច វិគ្គហោ, ជនបទវាចិនា ច ពហុវចនន្តា.

ឯកវីសតិច្ចាទិនោ ឯកញ្ច តំ វីសតិចាតិ វិសេសនសមាសោ វា សិយា, ឯកញ្ច វីសតិ ច ឯកវីសតីតិ ចត្ថសមាសោ វា, សមាហារេ នបុំសកត្តន្តុ ន បប្បោតិ, ‘‘នានុសាសនីយំ លិង្គំ សោកនិស្សយត្តា លិង្គស្សេ’’តិ លោកេ នបុំសកលិង្គស្សេហានភិធានតោ នបុំសកលិង្គំ ន ភវិស្សតីត្យធិប្បាយោ, សភាបរិសាយាតិ ញាបកតោ វា សមាហារេ នបុំសកលិង្គមត្រ ព្យភិចរតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បុព្ពប្បយោគោ-ភិមតោតិ ឧបសជ្ជនសញ្ញកស្ស ស្យាទីតិ បឋមាយ និទ្ទិដ្ឋស្ស សមាសេ បុព្ពនិបាតោ ‘‘ឧបសជ្ជនំ បុព្ព’’មិច្ចនេន (២-២-៣១) ឥដ្ឋោ កមស្ស បធានភាវេន វត្តុមិដ្ឋត្តាតិ ‘‘ស្យាទិស្យាទិនេកត្ថ’’ន្តិ (៣-១) ឯត្ថ ស្យាទីតិ បឋមានិទ្ទិដ្ឋស្សាសង្ខ្យាទិនោ បុព្ពមវដ្ឋានតោ ស្យាទិនេតិ តតិយានិទ្ទិដ្ឋស្ស បច្ឆាវដ្ឋានតោ ‘‘ស្យាទិស្យាទិនា’’តិ សុត្តេ បដិបាដិយា បធានភាវេន វត្តុមិដ្ឋត្តា.

បរប្បយោគោ-ភិមតោតិ ហេដ្ឋា វុត្តសុត្តេន បុព្ពនិបាតេ បត្តេ ‘‘រាជទន្តាទីសុ បរ’’ន្តីមិនា (២-២-៣០) បរនិបាតោ-ភិមតោ, វចនេនាតិ- ‘‘ពហុល’’ន្តិ វចនេន, បុព្ពកា លយុត្តស្ស បរប្បយោគោ-ភិមតោតិ រាជទន្តាទិបាឋតោ ឯវា-ភិមតោ.

កមម្បច្ចនាទរាតិ ឥមិនា បធានភាវេនា-ក្កមស្ស វត្តុមិដ្ឋត្តមាហ. សរោ អាទិ យស្ស តំ សរាទិ, សង្ខោ ច ទុន្ទុភិ ច វីណា ច, ឧទុក្ខលញ្ច មុសលោ ច, ធនបតិ ច រាមោ ច កេសវោចាតិ វិគ្គហោ. ជំទំសទ្ទា ជាយាសទ្ទសមានត្ថា អសង្ខ្យា-ជញ្ច បតិ ច, ទញ្ច បតិចាតិ វិគ្គហោ, អវន្តយោ ច អស្សកាច, អគ្គិ ច ឥន្ទោចាតិ វិគ្គហោ, តំនិវាសិម្ហិ គហិតេ អវន្តិ ច អស្សកោចាតិ ឯកត្តេនបិ វិគ្គហោ វត្តតិ. ទ្វន្ទសមាសោ- យំ ទ្វន្ទសទិសត្តា ទ្វន្ទោ, ទ្វេ ច ទ្វេ ច បទានិ ទ្វន្ទានីតិ ហិ ឧភយត្ថប្បធានោ- យំ ទ្វន្ទសទ្ទោ.