១៧. វានេ

អនេកគ្គហណស្ស បយោជនំ វត្តុមុបសក្កតិ ‘ឥធេ’ច្ចាទិ, វិវច្ឆិតេកសង្ខ្យាសាមញ្ញន្តិ វិវច្ឆិតំ ឯកសង្ខ្យាយ សាមញ្ញំ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘យទិ‘ស្យាទិ ស្យាទិនេ’តិ វត្តុមិច្ឆិតេកសង្ខ្យាសាមញ្ញស្ស បរិគ្គហោ ន សិយា តទា ឥហានត្ថក (មនេក)គ្គហណំ សិយា តេនេហានេ កគ្គហណសាមត្ថិយាយេវ ‘ស្យាទិស្យាទិនេ’តិ វត្តុមិច្ឆិតេកសង្ខ្យា សាមញ្ញម្បរិគ្គហិតន្តិ វិញ្ញាយតេ’’តិ តេនេច្ចាទិនា ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘តេន យថាវុត្តេន បុព្ពេ វុត្តោ សព្ពោបិ សមាសោ បុព្ពបរានំ ទ្វិន្នំយេវ ស្យាទ្យន្តានំ ហោតី’’តិ.

យជ្ជេវំ កថំ ‘តទហុជាតោ’តិ ពហុលាធិការេន វិសេសន សមាសគព្ភការកសមាសេន វា សិជ្ឈតិ, អយំ អញ្ញបទត្ថសមាសោ. ចត្ថេ ពហុន្នមិដ្ឋត្តា តទត្ថញ្ចានេកគ្គហណំ, តេន ‘ហោតុ បោតុ បិតា បុត្តា’តិ ហោតិ ឧត្តរបទេ (យោនិ) សម្ពន្ធេ បរតោ បុព្ពបទស្ស ‘‘បុត្តេ’’តិ (៣-៦៥) សុត្តេនាត្តេន, អញ្ញថា ទ្វិន្នំទ្វិន្នំ សមាសេ សព្ពត្ថ ឧត្តរបទសម្ភវេន ‘‘វិជ្ជាយោនិសម្ពន្ធានមា តត្រ ចត្ថេ’’តិ (៣-៦៤) ‘‘បុត្តេ’’តិ ច សុត្តទ្វយេនាត្តេន‘ហោតា បោតា បិតា បុត្តា’តិ អាបជ្ជេយ្យ. អនេកន្តិ បឋមន្តត្តា ស្យាទីតីទមេវានុវត្តតេ, តេនេវានេកំ ស្យាទ្យន្តមិច្ចេវ វុត្តំ. អថាញ្ញត្ថេតិ វុត្តេ-ញ្ញស្ស វាក្យស្សត្ថេតិ អវត្វា បទស្សេច្ចេវ កស្មា វុត្តន្ត្យាសង្កិយា ហ- ‘ស្យាទ្យន្តស្សេ’ច្ចាទិ, តស្សេវាតិ សាមត្ថិយលទ្ធស្ស ស្យាទ្យន្ត បទស្សេវ សមាសោ វិញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធោ.

តស្ស គុណា តគ្គុណា តស្សេច្ចនេនាញ្ញបទត្ថោ និទ្ទិសីយតេ, តស្ស អញ្ញបទត្ថស្ស យេ គុណា យានិ វិសេសនានិ, តេសំ សំវិញ្ញាណំ គហណំ តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ, អថវា សោ គុណោ យស្ស សោ តគ្គុណោ, តគ្គុណស្ស តគ្គុណយុត្តស្សាញ្ញបទត្ថស្សសំវិញ្ញាណំ, ន គុណវិរហិតស្សា(តិ) តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ, ឯត្ថ បន ‘អញ្ញបទត្ថេ តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ ប្យត្ថី’តិ បរិភាសីយតិ, តត្ថាយមត្ថោ ‘‘អញ្ញបទត្ថេ សមាសេ-ញ្ញបទត្ថោ វិសេសនេន សហ វិញ្ញាយតិ នវិសេសនរហិតោ’’តិ, ក្វចិ អតគ្គុណសំវិញ្ញាណស្សាបិ ទស្សនេ នាបិសទ្ទោ, យត្រាវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ តត្ថេវ តគ្គុណសំវិញ្ញាណំ ភវតិ, តគ្គុណសំវិញ្ញាណតោ អញ្ញំ អតគ្គុណសំវិញ្ញាណំ, តស្មិំ, យត្រាវយវោយេវ សមាសត្ថោ តត្រាតគ្គុណសំវិញ្ញាណំ.

ឯត្ថ បន ពហុធនសទ្ទោ បុរិសស្ស ឧបលក្ខណភាវេន កតត្តា. អភិមតោតិ បាណិនីយានំ អភិមតោ ទសន្នំ សមីបេ អាសន្នា ទសន្នមិច្ចាទិវាក្យេ.

បរិមាណមេវសង្ខ្យេយន្តិ បរិមាណលក្ខណមេវ សង្ខ្យេយំ, តញ្ច បរិមាណលក្ខណំ សង្ខ្យេយញ្ច.

សង្ខ្យានរូបន្តិ សង្ខ្យានសភាវំ.

បរិមាណេនាតិ បញ្ចសង្ខ្យាយ បរិច្ឆិជ្ជមានេន សង្ខ្យេយសង្ខាតេន បរិមាណេន.

សង្ខ្យានវុត្តីតិ តេន អនតិវត្តិយមានតប្បរិច្ឆេទក សង្ខ្យានរូប សង្ខាតេ សង្ខ្យានេ វុត្តិ យស្សា សា សង្ខ្យានវុត្តិ-បញ្ចសង្ខ្យា.

ទិដ្ឋន្តេនិមិនា ឥមំ ទីបេតិ ‘‘យថា បញ្ច បរិមាណមេសន្តិ បញ្ចកាតិ ឯត្ថ បរិមាណរូបោ-វយវភេទសមុទាយសភាវោ បកតិយត្ថោ សមុទាយិនោ សកុនា បច្ចយត្ថោ, តថា តិទសាតិ ឯត្ថាបិ’’តិ, កប្បច្ចយោ បកតិប្បច្ចយត្ថភេទសម្ភវេន.

កេចិ បនាតិ ឥមិនា បាណិនីយេ ទស្សេតិ.

បកតិប្បច្ចយត្ថភេទសម្ភវាតិ ឥមិនា បរេសំ បកតិប្បច្ចយត្ថានំ ភេទាភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា សញ្ញាយំ សកត្ថេ កប្បច្ចយស្ស វិធានំ ទស្សេតិ.

ស្យាទ្យន្តស្សាតិ ឥមិនា វាសទ្ទស្ស បទត្តំ ទស្សេតិ.

តទត្ថេបីតិ តស្ស វាឥតិ អញ្ញបទស្ស អត្ថេបិ, តទត្ថោ ចេត្ថ វិកប្បត្ថោ វា សិយា តទា បន ទ្វិន្នំ គហណេ ន តិណ្ណំ, តេសន្តុ គហណេ ន ទ្វិន្នំ, សំសយោ វា, តទា តុ សំសយស្សោភយា លម្ពនរូបត្តា ទ្វេវាតិ វុត្តេ តយោ, តយោវាតិ វុត្តេ ទ្វេ អបេក្ខីយន្តីតិ ពុទ្ធិវិសយា បញ្ច អត្ថា សមាសាភិធេយ្យោ ហោន្តិ.

នាមត្តេនាតិ រុឡ្ហិនាមត្តេន, អភិមតោ បាណិនិយានំ, វិកប្បិតំ សុត្តន្តរេន វិភាសា សព្ពនាមសញ្ញាវិធានេន.

អវយវធម្មេនាតិ អវយវសង្ខាតេន សភាវេន.

ននុ ច សមានាធិករណានំ ពហុព្ពីហិ វុត្តោ បាណិនិយេហិ ‘បញ្ចហិ ភុត្តមស្សេតិ ព្យធិករណានំ ន សិយា’តិ, តថា បឋមត្ថំ វជ្ជេត្វា សព្ពវិភត្យត្ថេសុ ឥដ្ឋោ ‘វុដ្ឋេ ទេវេគតោច្ចត្រ វុដ្ឋទេវោតិ ន សិយា’តិ តស្មា កថមត្រ ព្យធិករណានំ បឋមត្ថេ សមាសោ វណ្ណីយតេច្ចាសង្កិយាហ-‘ព្យធិករណានម្បិ’ច្ចាទិ, ព្យធិករណានម្បិ យថាភិធានំសមាសសព្ភាវតោ បញ្ចហិ ភុត្តមស្សេត្យាទោ ពហុលាធិការា អនភិធានតោ វា ន ភវិស្សតិ, តតោយេវ ច បញ្ច ភុត្ត វន្តោ-ស្សេតិ សមានាធិករណានម្បិ ក្វចិ ន ភវិស្សតិ, តថា បឋមត្ថេបិ ក្វចិ ន ភវិស្សតិ វុដ្ឋេ ទេវេ គតោ’តិ. តុល្យយោគេ គម្យមានេតិ អត្ថោ.

អញ្ញត្រចាតិ តុល្យយោគតោ-ញ្ញត្រ សលោមកោត្យាទីសុ ច, វិជ្ជមានានិ លោមាន្យស្ស, វិជ្ជមានា បក្ខា អស្សាតិ វិគ្គហោ. ឧបសង្ខ្យាតោ ‘‘ស្យាទ្យធិការេ-ត្ថិខីរាទីនមុបសង្ខ្យាន’’ន្តិ (២-២-២៤-វា) សភាវតោ ឯវ និវត្តោ ន សុត្តន្តរតោ, គតត្ថស្សាបិ ហិ បយោគេ អនវដ្ឋានំ សិយា បិដ្ឋបេសនេ វិយ, កថញ្ចរហិ ព្រាហ្មណេ ពហូ អានយ, អហំ បចាមីតិ នាវស្សមេវំ បយោគោ, កត្ថចិ បន វចនសិលិដ្ឋតាទិប្បយោជនេ សតិ ហោតេវ.

កណ្ឋេ សម្ភវោតិ កាឡស្ស កណ្ឋេ សម្ភវោ. ដ្ឋសទ្ទត្ថោតិ កណ្ឋដ្ឋសទ្ទេ ដ្ឋសទ្ទត្ថោ. ឱដ្ឋសទ្ទោវ មុខវុត្តីត្យនេន គម្មមានត្ថត្តា ទុតិយស្ស មុខសទ្ទស្សាប្បយោគមាហ, តស្មា ឱដ្ឋោវ មុខមស្សាតិ វិគ្គយ្ហ ឱដ្ឋមុខោតិ សមាសោ, ន ច បាណិ បាណ្យន្តរស្ស មុខំ, មុខេនេវ ច បាណិមុខស្ស សទិសត្តំ បសិទ្ធន្តិ សាមត្ថិយា ឱដ្ឋមុខមិវ មុខមស្សេត្យត្ថេវ តិដ្ឋតេ, ឧបន្យស្យន្តេត្យុបន្យាសា, វិសយទស្សនត្ថាតិ ឥមិនា’កណ្ឋេ កាឡោ យស្សា’ត្យាទីកមេវ វាក្យន្តិ ទស្សេតិ. សមុទាយេ វិការេចាតិ សមុទាយសម្ពន្ធេ វិការសម្ពន្ធេ ច. តំសមាសស្សាតិ តស្សា ឆដ្ឋិយា សមាសស្ស, តទភិធាយិនន្តិ សង្ឃាត វិការាភិធាយីនំ, កេសានំ សង្ឃាតោ ឥច្ចាទិ បរេសំ វាក្យំ. ធាតុតោ ជាតំ ធាតុជំ, ឧត្តរបទំ បតិតសទ្ទាទិ, តស្ស បយោគោតិ បតិតសទ្ទស្ស បយោគោ.

‘‘នញ្ស្មាត្ថ្យត្ថាន’’ន្តិ (២-២-២៤) វាត្តិកំ, ឯតនាហ-‘ញ ការានុ ពន្ធា’ឥច្ចាទិ. បាណិនិយា តុ អវិជ្ជមានសទ្ទោ នញ្សមាសោ, បទន្តរេ នាស្ស ពហុព្ពីហិ វោត្តរបទលោបោ, អវិជ្ជមានា បុត្តាស្ស អបុត្តោវិជ្ជមានបុត្តោតិ សាធេន្តិ, ឥច្ឆតេ បាណិនីយេហិ… ទក្ខិណបុព្ពា សទ្ទានំ នានត្ថត្តា ព្យធិករណត្តា, វចនេបីតិ សុត្តេ វិជ្ជមានេបិ, អយ មញ្ញបទត្ថសមាសោ បរេហិ ពហុព្ពីហីតិ វុច្ចតិ តថាហិ ពហវោ វិហយោ យស្ស សោ ពហុព្ពីហិ, យថា ពហុព្ពីហីតិ អញ្ញបទត្ថប្បធានោ តថា អយម្បិ.