១២. នញ

ឯត្ថេវាតិ ‘‘ដ នញ្ស្ស’’ឥតិ (៣-៧៤) សុត្តេឯវ. បាមនបុត្តោតិបាមា កុដ្ឋវិសេសោ អស្ស អត្ថីតិ បាមសទ្ទា ‘‘ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា’’តិ (៤-១២០) នប្បច្ចយោ, បាមនស្ស បុត្តោ, យទិ ហេត្ថ ញការោ វិសេសនត្ថោ ន ករីយេថ, តទា ‘‘ដ នស្សា’’តិ សុត្តំ ករីយេថ, តថា ច សត្យុត្តរបទេ បរតោ បាមនសទ្ទេ នការស្សាបិ ដោ

សិយាតិ ភាវោ, ននុ ចិហ សមាសវិធិម្ហិ ញ ការោច្ចារណា ញ លោប រហិតស្ស សមាសោ ន ភវតីតិ វត្តុមុចិតំ, ន តុ ‘‘ដ នញ្ស្សា’’តិ វិសេសនត្ថោតិ [ញ្ញការោ ឯត្ថោវ វិសេសនត្ថោ, តិ ភវិតព្ព] សច្ចំ, កិន្ត្វិហ សមាសវិធិម្ហិ ញ ការស្ស ព្យវច្ឆជ្ជំ ន ទិស្សតេ.

បរិយុទាសវុត្តីតិ បរិ តុលិតមុគ្គយ្ហ និសេធនីយស្ស អសនំ ខេបនំ វជ្ជនំ បរិយុទាសោ, តេន បរិយុទាសេន វិសិដ្ឋេ-ត្ថេ វុត្តិ អស្សេតិ បរិយុទាសវុត្តិ, បសជ្ជប្បដិសេធវុត្តីតិ បដិសេធនីយមេវ បសជ្ជ បត្វា តំសទិសមនបេក្ខិយ និសេធោ, តេន វុត្តិ អស្សេតិ បសជ្ជប្បដិសេធ វុត្តិ.

យត្ថ ព្រាហ្មណា អញ្ញោវ ភវតីត្យេវំ វាក្យេនាត្ថន្តរវិធានា វិធិនោ បធានត្តំ, អត្ថន្តរវិធានសាមត្ថិយេនេវ ព្រាហ្មណស្ស បដិសេធោ បតីយតេ, ព្រាហ្មណស្ស [ព្រាហ្មណស្សា (បោត្ថកេ)] និវត្តនេ តទបេក្ខាយាញ្ញស្ស វិធានយោគតោ សកបទេន នញ្ខ្យេន វិធិភាគី ន វុច្ចតេ, កិញ្ចរហិ អញ្ញសទ្ទេន… បរិយុទាសនិស្សយិនោញ្ញសទ្ទស្សេវ វាក្យេ បយោគតោ’ អញ្ញោ ព្រាហ្មណា អព្រាហ្មណោ’តិ, នញ្ស្សច ស្យាទ្យន្តេន សាមត្ថិយំ, ន ត្យាទ្យន្តេនេត្យេកវាក្យតា… អញ្ញោ ព្រាហ្មណា អព្រាហ្មណោតិ តត្ថ តត្ថ បរិយុទាសវុត្តិត្តា.

បសជ្ជប្បដិសេធេតុ បដិសេធស្ស បធានត្តា ព្រាហ្មណោ ន ភវតីតិ វាក្យេន ព្រាហ្មណស្ស បដិសេធោ វិធិ អត្ថគម្មោ វាក្យភេទោ, សកបទេន ច នញ្ខ្យេន បដិសេធភាគិវាចី សម្ពជ្ឈតេ. កោ សោ ព្រាហ្មណា អញ្ញោតិ អាហ- ‘ព្រាហ្មណត្តានជ្ឈាសិតោ’ច្ចាទិ.

ឥតរស្មិន្តិ បសជ្ជប្បដិសេបេក្ខេ, កេនចិ សំសយនិមិត្តេនាតិ ឧបវីតទស្សនាទិនា កេនចិ សំសយការណេន, សព្ពម្បិ បទំ សកត្ថេ បយោគម្បតិ ញាណមបេក្ខតេ, តញ្ច ញាណំ ទ្វិធា សម្មាញាណំ មិច្ឆា ញាណញ្ច. ឧភយម្បេតព្រាហ្មណសទ្ទំ បវត្តយតិ. តត្ថ សម្មាញាណ បុព្ពកេ អព្រាហ្មណសទ្ទប្បយោគេ នត្ថិ នញ្ស្ស ព្យាបារោ, ន ហិ តត្ថ តេន កិញ្ចិ ករីយតិ. មិច្ឆាញាណបុព្ពកេ តុ វិជ្ជតេ តស្ស ព្យាបា រោ តត្ថ ហិ តេន មិច្ឆាញាណប្បភវតា បរស្សាខ្យាយតេ, មិច្ឆាញាណំ ចេន្ទ្រិយហេតុកំ, វិនា សទិសត្តំ ន ភវតីតិ បដិសេធេ សតិ ឧត្តរបទត្ថសទិសោ សមាសត្ថោ ជាយតេច្ចាហ- ‘តត្ថ សទិសត្តំ វិនេ’ច្ចាទិ. រជ្ជុយំ ហិ សប្បពុទ្ធិ សទិសត្តា.

បយោគសាមត្ថិយាចេតិ អព្រាហ្មណមានយេច្ចាទិបយោគសាមត្ថិយា ច. ឯវម្មញ្ញតេ- ‘‘យទ្យត្រ ព្រាហ្មណមត្តស្សានយនំ សិយា បុព្ពបទស្សុច្ចារណមនត្ថកំ សិយា, អថ ន កស្សចិ អានយនំ ឯវម្បិ សព្ពស្សេវា ព្រាហ្មណសទ្ទស្សានត្ថកត្តំ, តស្មា បយោគសាមត្ថិយាបិ សទិសប្បដិបត្តី’’តិ.

តគ្គតាតិ សទិសត្ថគតា. យថាវុត្តស្សេវា-ត្ថស្សុបព្រូហនាយ វិញ្ញូវចនមុបញ្ញស្សតិ ‘អតោយេវ វុច្ចតេ’ច្ចាទិ. អយញ្ចេត្ថ អត្ថោ ‘‘នញ្វចនេន ឥវសទ្ទេន ច យំ យុត្តំ តទញ្ញស្មិំ តប្បទត្ថសទិសេ-ត្ថេ បដិបត្តិំ ជនេតិ, តថាហ្យត្ថសម្បច្ចយោ លោកេ ទិស្សតិ ‘អព្រាហ្មណមានយា’តិ ព្រាហ្មណសទិសោ ខត្តិយាទិ អានីយតីតិ, អធិករីយតិ និយុជ្ជតេ សទ្ទោ-ស្មិន្ត្យធិករណំ. យថាវុត្តេន ច ព្យាខ្យានេន កិមិដ្ឋំ សិទ្ធន្ត្យាហ- ‘តទេវ’មិច្ចាទិ. កេចិ បន ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តមិហ វណ្ណេន្តិ.

សមត្ថវាទីនន្តិ ‘‘សមត្ថោ បទវិធិ’’ (បា ២-១-១) ត្វេវំ វាទីនំ. សមត្ថ វាទីនំ សមាសោ វិធេយ្យោតិ សម្ពន្ធោ, វិធេយ្យោតិ វចនន្តរេន វិធេយ្យោ, តថាហិ អបុនគេយ្យាតិ គាយនេន នញ្ស្ស សម្ពន្ធោ, ន តុ បុនសទ្ទត្ថេន. អនោកាសំ ការេត្វាតិ ករណេន សម្ពន្ធោ ន ឱកាសេន. អមូលាមូលំ គន្ត្វាតិ គមនេន, ន មូលេនាតិ អសាមត្ថិយំ. គមកត្តវាទិនោតិ អសាមត្ថិយេបិ យត្រ គមកត្តំ តត្ថ សមាសោ ហោតេវ, តតោ គមកត្តញ្ច សមាសស្ស និពន្ធនន្តិ យោ វទតិ តស្សេត្យត្ថោ. ឯត្ថាបីតិ អបុនគេយ្យាត្យាទោបិ, នន្វយមប្យាចរិយោ គមកត្តវាទី, តថាសតិ គមកត្តាឥច្ចនភិធាយ ពហុលាធិការាតិ កស្មាវុត្តន្តិ អាហ-‘សោ ចេ’ច្ចាទិ.

កេហិចីតិ វុត្តិគ្គន្ថេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘កេហិចិយេវ ន សព្ពេហី’តិ, អបុនគេយ្យាតិ ‘‘ដ នញ្ស្សា’’តិ (៣-៧៤) នស្សដោ, អតិប្បសង្គាភាវតោតិ សុត្តន្តរេន សមាសេ អវិហិតេបិ អនភិមតត្ថានម្បតីតិយា អភាវតោ.