១១. វិសេ

កិន្តំ វិសេសន មិច្ឆាហ-‘យមិ’ច្ចាទិ, យំ អវត្ថាបយតិ តំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ, កិន្តំ វិសេស្សមិច្ចាហ-‘យទនេកេ’ច្ចាទិ, យំ អវត្ថា បីយតេ តមភិធីយតេតិ សម្ពន្ធោ, នន្វេកត្ថេនេត្យុច្ចមានេ វិសេស្សេនេតិ កថមវគម្យតេ, យតោ ឯវំ វិវរិតវា ត្យាសង្កិយាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ.

សម្ពន្ធិសទ្ទត្តាតិ ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘សម្ពន្ធិសទ្ទា សកត្ថមិវ និយតម្បដិ-យោគិនមាក្ខិបន្តិ… តេន វិនា តេសំ សកត្ថស្សាសម្ភវាតិ, វិវរិតវាតិ វិវរិត្ថ, ឯកត្ថេនេតីមស្ស សមានាធិករណេន សហ សមាសោ ហោតីតិ ឯវំ សាជ្ឈាហារោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, អត្ថសទ្ទស្សានេកត្ថត្តា វិសេសេតិ ‘អត្ថោ អភិធេយ្យោ’តិ. កថំ តេនត្ថោ វុច្ចតីត្យាហ- ‘អធិករីយតិ’ច្ចាទិ.

វិសេស្សស្ស សមានាធិករណត្តញ្ច វិសេសនាបេក្ខន្តិ សម្ពន្ធោ. វិសេស្សសទ្ទស្ស វិសេសនេន សហ សមានាធិករណត្តំ វិសេសន សទ្ទាបេក្ខន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, តត្ថ ការណមាហ- ‘សម្ពន្ធា’តិ, អធិករណស្ស សមានត្តំ នាម ភិន្នានំ សម្ពន្ធីនំ ភវតិ, សម្ពន្ធិនោ ច សម្ពន្ធមន្តរេន ន ហោន្តី [ហោតិ (បោត្ថកេ)] តិ វិសេសនវិសេស្សានំ សម្ពន្ធោ វិញ្ញាយតេ, ឯវំ វិញ្ញាតា តស្មា សម្ពន្ធាតិ អត្ថោ.

សទ្ទព្យតិរេកេន ហេត្ថ អត្ថានំ វិសេសនវិសេស្សភាវោ ន សម្ភវតិ, តថា ហិ ‘នីលមុប្បល’ន្តិ បញ្ច វត្ថូនិ សន្និហិតានិ នីលន្តិ នីលត្តំ គុណសាមញ្ញំ, នីលោ គុណោ, តទាធារោ ទព្ពន្តិ តីណិ, ឧប្បលន្តិ ឧប្បលត្តំ ឧប្បលជាតិ, ទព្ពញ្ច តន្និស្សយោតិ ទ្វេ.

តត្ថ ឧប្បលជាតិ គុណជាតីនំ [នីលជាតិឧប្បលជាភធនំ (កាតន្តដីកា)] តាវ ន សម្ភវតិ វិសេសនវិសេស្សភាវោ ជាតិយា និគ្គុណត្តា, នីលត្តស្ស ច នីលគុណេ សមវាយិនោ, ឧប្បលត្តស្ស ច ឧប្បលទព្ពេ សមវាយិនោ សមានាធិករណត្តម្បិ នត្ថិ, ឧប្បលជាតិយា នីលស្ស ច គុណស្ស អត្ថិ សមានាធិករណត្តំ… នីល មុប្បលន្តិ បវត្តិនិមិត្តានំ ឧប្បលជាតិនីលគុណានមេកមធិ ករណំនិស្សយោតិ, វិសេសន វិសេស្សភាវោ តុ នត្ថិ ជាតិយា អនីលត្តា, គុណទព្ពានន្តុ សម្ភវតិវិសេសនវិសេស្សត្តំ ទព្ពស្សានេកគុណត្តា, សមានន្តុ តេសម្បរមធិករណំ តតិយំ នត្ថិ, យេន សមានាធិករណត្តំ សិយា, ឯវំ នីលទព្ព ឧប្បលទព្ពានម្បិ អញ្ញមញ្ញបរិហារេន វត្តុមិច្ឆិតានំ ន វិសេសន វិសេស្សភាវោ, នាបិ សមានាធិករណត្តំ, កស្មា អញ្ញមញ្ញាសម្ពន្ធតោ អបេក្ខាភាវតោ, វុត្តបដិបក្ខតោ បន វក្ខមាននយេន សទ្ទានមេវ សាមានាធិករណ្យំ វិសេសនវិសេស្សត្តញ្ច វេទិតព្ពំ, តេនេវាហ-‘អតោយេវេ’ច្ចាទិ.

អតោយេវាតិ យតោ វិសេស្សស្ស សមានាធិករណត្តំ វិសេសនាបេក្ខំ, អតោយេវ ហេតុតោតិ អត្ថោ, ភិន្ននិមិត្តប្ប យុត្តានមេវាតិ សាមញ្ញេន នីលគុណាធារេ ទព្ពេ គុណេយេវ វា នីលសទ្ទស្ស, ឧប្បលសទ្ទស្ស ច សាមញ្ញេន គុណវតិ ទព្ពេ វត្តមានត្តា អញ្ញមញ្ញេសុ ភិន្នេសុ សទ្ទប្បវត្តិយា ការណេសុ បយុត្តានំ សទ្ទានមេវ [និដ្ឋានមេវ (បោត្ថកេ)].

សមានាធិករណត្តន្តិ នីលុប្បលសទ្ទានំ វិសុំវិសុំ យោគេ វិសិដ្ឋទព្ព វាចិត្តស្សាសម្ភវា, នីលញ្ច តំ ឧប្បលំ ចេតិ សាមានាធិករណ្យេ សន្និបតិតេ សតិ សម្ភវា ឯវំ តត្ថ វិសិដ្ឋេ វត្ថុម្ហិ បវត្តានំ តេសំ សមានត្ថតា, ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ ទស្សេតុមាហ-‘នត្វភិន្នេ’ច្ចាទិ.

ននុចេត្យាទិ ចោទ្យំ, សីសម្បាតីតិ សីសបា រុក្ខវិសេសោ, នយិទ មេវមិច្ចាទិ បរិហារោ.

អថ តុច្ចតេឥច្ចាទិនា បរស្ស វចនាវកាសមាសង្កតេ, វិសេសវុត្តីតិ ផលស្ស រុក្ខស្ស ច សាមញ្ញសទ្ទត្តា ភាវេន វិសេសេ វុត្តិ, ឥមេសន្តិ សីសបាទីនំ ន សមោធារិតាតិ ន និច្ឆិតា, សាមញ្ញវុត្តិយេវ សមោធារិតាតិ អធិប្បាយោ, អវសិតា និច្ឆិតា វុត្តិ យេសំ សីសបាទីនំ តេ អវសិតវុត្តយោ, បយតនំ វិនា តទា បប្បោតិ ចាតិ សម្ពន្ធោ, បយតនន្តិ ‘សាមត្ថិយលទ្ធេបិវិសេស្សេ’តិវចនំ. តញ្ចនត្ថិច្ចាទិ បរិហារោ, សរូបមត្តកថនាយាតិ វុត្តត្ថានម្បិ សរូបមត្តកថនាយ ‘បូបេ ពហូ អានយេ’តិ យថា, ឯវំ ជាតីយកន្តិ សរូបកថនប្បការយុត្តំ. ឧបសំហរមាហ-‘តទេវ’មិច្ចាទិ, និបាតសមុទាយោវាយំ វុត្តេន បការេនេត្យស្ស អត្ថេ វត្តតេ.

អញ្ញតរសម្ភវេបិ តន្និវត្តិយា វចនសព្ភាវំ ទស្សេតុមាហ- ‘អថបិ’ច្ចាទិ, អញ្ញតរសម្ភវេបីតិ វិសេសនស្ស វិសេស្សស្ស វា សម្ភវេបិ, យត្រប្យុភិន្នមត្ថិ វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវោ តត្ថបិតាវ ពហុលំវចនតោវ និវត្តិ ហោតិ, កិម្បនា-ញ្ញតរសម្ភវេតិ ទស្សេតុមាហ-‘យថា បុណ្ណោ’ឥច្ចាទិ, ឯត្ថ បន អញ្ញេបិ បុណ្ណនាមកា សន្តីតិ ព្យភិចារសម្ភវា ឧភិន្នម្បិ វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវេ ពហុលំវចនមេវ សមាសំ និវត្តេតិ, ឯវំ វិធេបីតិ អញ្ញតរសម្ភវេបិ, ន កេវលំ វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវេ, អថ ខោ ឯវំ វិធេប្យញ្ញ តរសម្ភវេបិត្យវិសទ្ទស្ស អត្ថោ.

យជ្ជេវមិច្ចាទិ បច្ចេកំ វិសេសនវិសេស្សភាវេ សតិ អនិដ្ឋា បាទនចោទនា, បច្ចេកំ វិសេសនំ សិយា ឧភិន្នម្បិ វិសេសនត្តា, តត្ថ ទោសមាហ-‘វិសេស្សស្សច បុព្ពនិបាតោ’តិ, ចោ-វធារណេ, វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ វា, កុតោច្ចាហ- ‘នាគ្គហិតេ’ច្ចាទិ, ឥតិ ការណេ, អតោ កិមនិដ្ឋមាយាត មិច្ចាហ- ‘ឧប្បលនីលន្តិបិ សិយា’តិ, ឥត្ថញ្ចរហិ កិន្ត្យាហ- ‘នីលុប្បលន្តិ ចេ’ច្ចាទិ. បរិហារមាហ-‘នេសទោសោ’ច្ចាទិ, ឧបបត្ត្យន្តរមាហ- ‘អថ ចេ’ច្ចាទិ.

អញ្ញមញ្ញានុបការិត្តាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស វិសេសនវិសេស្សត្តេ នានុបការិត្តា សប្បធានត្តាតិ អត្ថោ, អថ ទ្វិន្នម្បិ អប្បធានត្តំ កស្មា ន សិយា ត្យាហ- ‘អប្បធានត្តេបិ’ច្ចាទិ, សកសកប្បធានាបេក្ខាវន្តានន្តិ សកេសកេ បធានេ អត្តនិ អបេក្ខាវន្តានំ. អថ កុតោ ទព្ពស្សេវ បធានត្តមសិតំ, ន តុ គុណស្សេត្យាសង្កិយ ញាយមុបនិស្សយតិ ‘អថ ចេ’ត្យាទិនា. ឆាគោត្យជោ វុច្ចតេ, តំ សេតវណ្ណមាលភេថ មារេយ្យ, ផុសនំ វា ករេយ្យាតិ អត្ថោ, អាបុព្ពោ លភិ ហិ មារណេ ផុសនេ ច វត្តតេ, ទេសនាយន្តិ [ចោទនាយន្តិ ចោទនាវាក្យ (បោត្ថកេ)] វេទវាក្យេតិ អត្ថោ, កុតោ ឆាគតោ-ញ្ញោ នាលព្ភតេច្ចាហ- ‘ន ហិ’ច្ចាទិ.

ឆាគាភាវេតិ សេតគុណយុត្តស្ស ឆាគស្សាភាវេ, បិដ្ឋបិណ្ឌិមាលព្ភាតិ សេតគុណយោគេន វិដ្ឋបិណ្ឌិំ អាលម្ភ, ន ច នាលម្ភតេ តស្មា គុណោ អប្បធានន្តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ.

បុន ចោទេន្តោ អាហ- ‘ននុ ចេ’ច្ចាទិ, អថេត្យធិប្បាយមាសង្កតេ, អនិដ្ឋមាបាទយតិ នីលសទ្ទេបិ បសង្គោ’តិ, កុតោច្ចាហ- ‘សោបិហិ’ច្ចាទិ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ- ‘‘ឧប្បលសទ្ទោ ជាតិវាចី, ន តុ ទព្ពវាចី, ជាតិ វិសិដ្ឋទព្ពវាចិត្តា យទិ ទព្ពវាចីតិ វុច្ចតេ, តទា នីលសទ្ទោបិ គុណវិសិដ្ឋ ទព្ពវាចិត្តា ទព្ពវចនមាបជ្ជតីតិ ឥមេសំ ន កោចិ វិសេសោ’’តិ, បរិហរន្តោ អាហ ‘នេទមត្ថិ’ច្ចាទិ, អបាយិនោ អបគន្តារោ ទព្ពាតិ គម្យតេ, កុតោច្ចាហ- ‘សតីបិ’ច្ចាទិ, ឥតិ ការណេ.

វិសេសនមេកត្ថេនេតិ សិទ្ធេបិ បបញ្ចត្ថំ បរិប្ផុដត្ថញ្ច ឧទាហរណពហុត្តំ ទស្សេតុំ បាណិនិយេហិ ពហុំ សុត្តិតំ, សព្ពស្សេតស្ស បច្ចក្ខាតភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តិយមុទាហរណមត្តំ ទស្សិតំ, តទិទានិ ព្យាខ្យាតុកាមោ អាហ- ‘បុព្ពកាលេ’ច្ចាទិ, ឆិន្នោច វិសេសនន្តី សម្ពន្ធោ ‘‘បុព្ពកាលេក សព្ពធុរបុរាណនវកេវលានិ សមានាធិករណេនេ’’តិ (២-១-៤៩) តេ សមេត្ថ សុត្តំ, តត្ថេកាទីនំ វុត្តិយមុទាហរណានិ ន ទស្សិតាន្យុបលក្ខណតោវ វិញ្ញាយន្តីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯកេ’ច្ចាទិ, ឯកោ ច សោ បុរិសោចាត្យាទិនា វិគ្គហោ ឧបលក្ខណត្តាយេវ ច ‘សត្ត ច តេ ឥសយោ ច សត្តិសយោ’ច្ចាទិកញ្ច ទដ្ឋព្ពំ.

ឧបមីយតេ បរិច្ឆិជ្ជតេ-នេនេត្យុបមានំ, ឧបមីយតីត្យុបមេយ្យំ, តេសំ ឧបមានោបមេយ្យានំ សាធារណោ យោ ធម្មោ សាមតាតេន វិសិដ្ឋំ យទុបមេយ្យំ, តំ វចនេនេត្យត្ថោ ឧបមានោបមេយ្យច្ចាទិ កស្ស, សមាសោ ភវតីតិ សេសោ, ការណមាហ- ‘វិសេសេ’ច្ចាទិ, វិសេសាបរិគ្គហាតិ វិសេសនន្ត្យេវ សាមញ្ញេន បរិគ្គហា, ឯវម្ភូ តស្សាបីតិ ឧបមានរូបស្សាបិ. ននុ សត្ថីសទ្ទស្សសត្ថិយំ វុត្តិ សាមាសទ្ទស្ស តុ ទេវទត្តាយ, អតោ ព្យធិករណត្តា កថមេត្ថ សមាសោច្ចាសង្កីយាហ- ‘យទេ’ច្ចាទិ, សមានោ ធម្មោ សាមត្តាទិ យស្ស សោ សធម្មោ, តស្ស ភាវោ សាធម្មិយំ សាមត្តំ, តស្មា ទេវទត្តាត្ថេ វត្តតេ ឧបចារវសេន, សាមាសទ្ទោបិ គុណវចនោបិ សាមត្តំ វត្វា សទ្ធាទិត្តវសេនាភេទោបចារេន វា ទេវទត្តាយំ វត្តតេ, ននុ ច សាមាសទ្ទស្ស ទេវទត្តាភិធានេ ចរិតត្ថតាយ សត្ថី គុណេន និទ្ទិដ្ឋាត្យនិយតគុណប្បតីតិប្បសង្គោ នេកគុណាធារត្តា សត្ថិយាត្យាសង្កិយាហ- ‘យទិបិ’ច្ចាទិ.

ឥហាតិ និទ្ធារណេ, ឯតេសំ គុណានំ មជ្ឈេតិ អត្ថោ, ឥហ វា សត្ថិយំ, សាមគុណវន្តតាយ សាមាយាតិ គម្យតេ, បសិទ្ធិវសេនាតិ សត្ថិសាមាត្យត្រោបមានំ សត្ថី, ឧបមេយ្យា ទេវទត្តា, បសិទ្ធន្តុបមានំ ភវតិ នាប្បសិទ្ធំ… បសិទ្ធសាធម្មិយា សាធ្យុ សាធនមុបមានន្តិ កត្វា សត្ថិយេវ សាមង្គុណេន បសិទ្ធា ន ទេវទត្តា, តស្មា សាមគុណប្បសិទ្ធិយាតិ អត្ថោ. សាធ្យុតេ ឧបមីយតេនេនេតិ សាធនមុបមានំ, សាធ្យតេ ឧបធីយតេតិ សាធ្យមុបមេយ្យំ, បសិទ្ធស្ស សាធម្មិយំ តេន, សាធ្យស្សាប្បសិទ្ធស្ស កស្សចិ សាធនំ សាធ្យសាធនំ. យត្រត្វិច្ចាទិនា ពហុលំវចនសាមត្ថិយា សាមញ្ញវចនេនេវ សមាសសព្ភាវំ វត្វា អញ្ញេនាសព្ភាវមុទាហរណេន ផុដយិតុំ ‘ផាលា ឥវ តណ្ឌុលា’ត្យាទិ អារទ្ធំ.

តណ្ឌុលសទ្ទោតិ ឧបមេយ្យភូតតណ្ឌុលសទ្ទោ, តណ្ឌុលត្តម្បិ វត្វា ទព្ពេ បវត្តោ សាមញ្ញវចនោ នតុ ភវតីតិ សម្ពន្ធោ, ទព្ពេតិ តណ្ឌុលទព្ពេ ផាលទព្ពេ ច.

ឧបមានោបមេយ្យសាធារណសូរត្តាទិធម្មវចនាប្បយោគេតិ ឧបមានោបមេយ្យានំ សាធារណោ យោ វិសារទត្តាទិធម្មោ តព្ពចនស្ស ‘មុនិ អយំ សីហោ វិយ វិសារទោ’ត្យាទោ វិសារទាទិសទ្ទស្សាប្បយោគេតិ អត្ថោ, កេសញ្ចិតិ កេសញ្ចិ សទ្ទានំ មជ្ឈេ, វិសេស្សត្តមេវ ផុដយតិ. ‘តថា ចេ’ត្យាទិនា, វិសេសនវិសេស្សានំ យថិដ្ឋត្តា និច្ចំ សីហាទីនំ វិសេស្សតាយេវ វចនិច្ឆាតិ បុព្ពនិបាតត្តាប្បសង្គោតិ ភាវោ, ឧបបត្យន្តរមាហ-‘វិសេសនស្សេវេ’ច្ចាទិ, យទិបិ សីហោ វិសេសនមេវ ន វិសេស្សំ, តថាបិ ពហុលាធិការា វិសេសនស្សាបិ បរនិបាតោតិ ភាវោ.

អថាត្រាបិ វិសេសនន្តេវ សមាសប្បដិបាទនេ’មុនិ អយំ សីហោវ វិសារទោ’ច្ចាទោ សាមត្ថិយតោវ សមាសាប្បសង្គេបិ ឧបមានោ បមេយ្យានំ សាធារណវិសារទត្តាទិធម្មវចនាប្បយោគេ សតិ តប្បសង្គាភាវត្ថំ វចនមារព្ភនីយន្តិ ចោទេតិ ‘ននុចេ’ត្យាទិនា, សាមត្ថិយតោតិ សាមញ្ញវចនប្បយោគេ សាបេក្ខត្តា សមាសាប្បសង្គោតិ សាមត្ថិយំ តស្មាតិ អត្ថោ. សាមញ្ញប្បយោគត្ថន្តិ សមាសវាក្យេ សាមញ្ញវចនស្ស សូរត្តាទិ(នោ), អប្បយោគត្ថំ, តថា ហិច្ចាទិនា សាមញ្ញសទ្ទប្បយោគេ សាមត្ថិយតោ សមាសាសព្ភាវា សុត្តន្តរស្សានារព្ភនីយភាវំ សាធេតិ.

វិសេសានន្តព្ភាវាតិ សាមញ្ញស្ស សមាសេ អន្តោភាវេបិ តិខីណត្តាទិតោ វិសិដ្ឋស្ស សូរស្សាទិវចនីយស្ស វិសេសស្ស សមាសេ អនន្តោគធត្តា អប្បសង្គោ សាបេក្ខមសមត្ថន្តិ. អថេតិ ‘សច្ចមេត’ន្តិអាទិំ បរវចនមាសង្កិយ វទតិ, ឯវមាទិសិជ្ឈនត្ថំ សមាសោតិ (ញាបនត្ថំ) អារព្ភនីយម្ភវតីតិ សម្ពន្ធោ.

បធានស្សាតិ ‘រញ្ញោបុរិសោ-ភិរូបោ’តេត្ថ អភិរូបសាបេក្ខស្ស បុរិសស្ស វិសេសនត្តេនេវា [វិសេសនំ តេនេវា (បោត្ថកេ)] ប្បធានំ, សមាសាវយវភូតំ រាជានំ បតិ វិសេស្សភាវេនាវិផលិតសកត្ថតាយ បធានភូតស្ស បុរិសស្ស. អាទិសទ្ទេន ‘រាជបុរិសស្ស ទស្សនីយស្ស គេហ’ន្តិ សង្គណ្ហាតិ.

ឯត្ថ ហិ គេហម្បតិ វិសេសនភាវេនាប្បធានត្តេបិ រាជានម្បតិ បធានភូតស្ស បុរិសស្ស សាបេក្ខស្សាបិ សមាសោ ហោតេវ. ឥទញ្ចញាបនត្ថំ វចនារម្ភប្បយោជនញ្ច, ការណមាហ- ‘គមកត្តា’ឥច្ចាទិ.

គមកត្តាតិ វិគ្គហវាក្យត្ថស្ស វុត្តិយម្បតីយមានត្តា គមកត្តំ តស្មា, នចេហ គមកត្តមត្ថីតិ ‘មុនិ សីហោវ សូរោ’ត្យត្រ តុ វាក្យតោ យោត្ថោ បតីយតេ, នាយំ ‘មុនិ សីហោ សូរោ’ត្យតោ គម្យតេតិ គមកត្តំ នត្ថី-តិ អត្ថោ, តថាហិ មុនិសីហសទ្ទេនេវោ បមានោបមេយ្យភាវនិមិត្តស្ស វិសារទត្តស្ស សភាវេនេវោបាទានតោ វិសារទសទ្ទស្ស តេន សម្ពន្ធាភាវោ.

អបវគ្គោ និព្ពានំ, វាក្យមេវេតិ ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថម្បទស្សយមាហ- ‘វុត្តិនិវត្តេតី’តិ ពហុលាធិការតោ វិញ្ញាយតិ, ននុ ចាត្រ វិសេស្សភាវាសម្ភវាប្បសង្គោយេវ វុត្តិយាតិ ចោទេតិ. ‘ននុចេ’ត្យាទិនា.

បុណ្ណតាព្យភិចារាតិ បុណ្ណតាសង្ខាតស្ស ពាលាទិអវត្ថាវិសេសស្ស អវិនាប្បវត្តិតោ ព្យភិចារី ហិ វិសេស្សម្ភវតិ យថា នីលតាយុប្បលំ, បរិហរតិ ‘នេទមត្តិ’ច្ចាទិនា, មន្តាណិបុត្តានំ អនេកត្តាតិ កេវលំ មន្តាណិយា បុត្តោ បុណ្ណោយេវាតិ អភាវា តេសំ ពហុភាវតោ, អត្តនោ អត្តនោ គហស្ស បតយោតិ គហបតីនំ ពហុត្តំ បាកដមេវ.

វុត្តិយេវេតិ ឯវការេន ព្យវច្ឆិន្នមត្ថមាហ-‘វាក្យំ និវត្តេតី’តិ. វិសិដ្ឋជាតិវចនាតិ វុត្តំ កណ្ហសប្បជាតិយា លោហិតសាលិជាតិយា ច វិសិដ្ឋត្តា.

តច្ឆកោ សប្បោតិ ព្យាខ្យេយមុបនិក្ខិប្បចោទយមាហ- ‘ននុ ចេ’ច្ចាទិ. តច្ឆកភាវានបេតោតិ ពាលយុវត្តាទិសង្ខាតតច្ឆកភាវតោ អព្យាវុត្តោ, អត្ថិនាមធេយ្យោតិ តច្ឆកោ នាម កោចិ តន្នាមោ អត្ថិ, កិរិយាសទ្ទោតិ តច្ឆតីតិ តច្ឆកោតិ ឯវំ កិរិយាយ បវត្តិនិមិត្តត្តេនោបាទិន្នោ វឌ្ឍកីវាចី តច្ឆកសទ្ទោ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘យថាវុត្តនយេន វិសេសនវិសេស្សសព្ភាវា សមាសេន ភវិតព្ពំ, តថា សតិ កិមិទំ បច្ចុទាហរណំ កត’’ន្តិ. អត្រ កេនចិ ន នាមធេយ្យស្សេត្យាទិ នោបជាយតេវាត្យេតទវសានំ វុច្ចមានមនុទ្យតំ និរាកត្តុកាមោ អាហ-‘យោបា ហេ’ច្ចាទិ.

ឥមស្សាយមធិប្បាយោ ‘‘វុត្តនយេន តច្ឆកសទ្ទស្ស កិរិយា សទ្ទស្សាត្ថវិសយាបេក្ខាយាភាវតោ វិសេស្សត្តាភាវា បច្ចុទាហរណមិទំ កត’’ន្តិ.

កស្មា អយុត្តមិច្ចាហ-‘យតោ’ច្ចាទិ, នាមធេយ្យស្ស កិរិយាវាចិនោ ច អត្ថាភិធានសាមត្ថិយំ តុល្យំ វា ន វា, អវយវប្បសិទ្ធិយា សមុទាយប្បសិទ្ធិ ពលវតិ វា នវេត្យេតំ វិចារេតុំ យតោ នាធិកតន្ត្យត្ថោ, កិញ្ចរហិ អធិកតន្ត្យាហ- ‘អបិត្វិ’ច្ចាទិ, តច្ឆកសទ្ទោនេកត្ថវុត្តិ នានេកត្ថោតិ វិចារេតុមធិកតន្តិ យោជនា.

ឯវំ មញ្ញតេ- ‘‘វិសេសនវិសេស្សភាវចិន្តាយំ សទ្ទានមត្ថាភិធានសាមត្ថិយចិន្តា ន យុជ្ជតេ ‘សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនំ សាត្ថកំ ហោតី’តិ វិសេសនំ មគ្គីយតេ, នាសម្ភវេ នាព្យភិចារេ យថា សីតំ (ហិមំ) ឧណ្ហោគ្គីតិ, តស្មា សម្ភវព្យភិចារចិន្តា វិសេសនវិសេស្សភាវចិន្តាយមុបយុជ្ជតីតិ តច្ឆកសទ្ទោ-នេកត្ថវុត្តិវា ន វេត្យេតទេវ វិចារេតុមធិកតន្តិ កត្ថចិបិ វិសេសនវិសេស្ស សព្ភាវេ សមាសោ ហោតេវា’’តិ, យទិបិ នាមធេយ្យកិរិយាវាចីនមតុល្យមត្ថាភិធានំ សមុទាយប្បសិទ្ធិយា ច ពលវតិត្តំ, តថាបិ វក្ខមាននយេន សមាសសព្ភាវា ន កាចិ ហានីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯត្ថ ចា’តិអាទិ.

ឯត្ថចាតិ កេចិ បក្ខេ ច, កញ្ចិ បីឡមាវហតីតិ សម្ពន្ធោ, កុតោច្ចាហ ‘តថាហិ’ច្ចាទិ. ឯវំ មញ្ញតេ- ‘‘យទីបិ សមុទាយប្បសិទ្ធិយា សតិ កិរិយាសទ្ទត្ថវិសយាបេក្ខា នោបជាយតេ, តថាបិ នាមធេយ្យស្សេវ តច្ឆកសទ្ទស្សាប្យនេកត្ថវុត្តិត្តមត្ថេវ… សប្បវិសេសេ មនុស្សេ ច តន្នាមកេ នាមធេយ្យស្ស តច្ឆកសទ្ទស្ស បវត្តិសព្ភាវា(តិ) វិសេសនវិសេស្សសព្ភាវតោ សមាសប្បសង្គោ តទវត្ថោ យេវា’’តិ, ន កេវលំ សប្បវិសេសស្សេវ តច្ឆកសទ្ទោ នាមធេយ្យមបិតុ មនុស្សានម្បីតិ បិសទ្ទត្ថោ. តច្ឆកសទ្ទស្សានេកត្ថវុត្តិត្តេបិ ន សមុទាយប្បសិទ្ធិយា អវយវប្បសិទ្ធីពាធាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘នចា’តិអាទិ. ចោ-វធារណេ, កុតោច្ចាហ ‘កិរិយេ’ច្ចាទិ. កមេនត្ថប្បសិទ្ធីតិ យំ, ឯតម្បន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ យោជនា.

យន្តិ យំ បសិជ្ឈនំ, កមេនាតិ ពាធាភាវតោ អនុក្កមេន. ឯវញ្ចេតិ ឥមិនា នចេត្យាទិនា វុត្តំ បច្ចាមសតិ… កិម្បដិវិហិតំ សិយា បរិហដំ សិយាតិ អត្ថោ, ឥតិ ឥមិនា ការណេន ‘តច្ឆកោ សប្បោ’តិ បច្ចុទាហរណំ ន យុត្តំ… តច្ឆកសប្បោតិ សមាសសព្ភាវតោតិ អធិប្បាយោ, នេទមេវមិច្ចាទិនា បរិហរតិ, យទា ចរតិ យថា វុត្តេន វិសេសនវិសេស្សភាវសម្ភវោ, តទា កថំត្យាហ- ‘យទា វិសេសនេ’ច្ចាទិ. តទាបិ កថំ វាក្យេន ភវិតព្ពមិច្ចាហ- ‘ឥទញ្ចេ’ច្ចាទិ. ពហុលំវចនតោយេវាតិ អធិប្បាយោ.

អញ្ញស្សាតិ កម្មនិ សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយំ ឆដ្ឋី. អវច្ឆេទកត្តាតិ ឯត្ថ កត្តុនា ភវិតព្ពន្តិ កាឡស្សាតិ កត្តរិ ភាវយោគេ ឆដ្ឋិយា អជ្ឈាហរិតព្ពំ. បត្តាបន្នេហិ ទុតិយន្តស្ស ជីវិកម្បត្តោ ជីវិកា បន្នោតិ សមាសោ ‘ការកំ ពហុល’’ន្តេវ (ចំ-២-២-១៩) វិហិតោ ទុតិយន្តេន តុ តេសំ សមាសត្ថំ សុត្តន្តរំ កតំ បរេហិ, អត្ថញ្ច តេសមិត្ថិលិង្គានម្បិ សមាសេនេវ, ការនិវត្តិយា, តថា មាសោ ជាតស្សាតិ វិគ្គហេ បរិមាណិវាចិនា ឆដ្ឋិយន្តេន បរិមាណវចនានំ កាលសទ្ទានំ, តទាហ- ‘បត្តាបន្នាន’មិច្ចាទិ, បរិមាណំ មាសាទិ បរិច្ឆេទោ តមស្សត្ថីតិ បរិមាណី ជាតាទិ.

ឯត្ថ ហិ មាសោ បរិមាណំ បរិច្ឆេទកត្តា, ជាតោ បរិមាណី បរិច្ឆេជ្ជត្តា, បត្តា ជីវិកានេនាតិ [បត្តោ ជីវិកន្តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ] វចនិច្ឆាយំ យោ-ត្ថោ សោ- ញាបទត្ថសមាសេប្យតិន្នោ វចនិច្ឆាភេទមន្តរេនាតិទស្សេតុំ ‘អញ្ញបទត្ថេ ភវិស្សតី’តិ យំ វុត្តិយំ វុត្តំ, តំ ព្យាខ្យាតុកាមោ អាហ- ‘វានេកញ្ញត្ថេ ឥច្ចេវា’តិអាទិ. អញ្ញត្ថ សមាសេ កតេ សព្ពត្ថ ‘‘ឥត្ថិយំ ភាសិតេ’’ច្ចាទិនា (៣-៦៧) បុម្ភាវោ. មាសោ ជាតស្សាតិ វចនិច្ឆាយំ យោ-ត្ថោ, សោ-ញ្ញត្ថសមាសេប្យភិន្នោ វចនិច្ឆាភេទ មន្តរេនាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘យស្ស ជាតាទិនោ’ច្ចាទិ.

ជាតសទ្ទស្សត្ថមាហ សម្បន្នោតិ, សម្បុណ្ណោត្យត្ថោ, ឥមិនា ច មាសោ ជាតោ-ស្សាតិ វិគ្គហស្ស អត្ថោ ទស្សិតោ, អញ្ញថាតិ យទិ មាសោ តស្ស អញ្ញបទត្ថស្ស ជាតាទិនោ សម្បុណ្ណោ ន ភាតីតិ អត្ថោ. ត្តត្តវន្តូនំ និដ្ឋាសញ្ញំ វិធាយ តទន្តស្សញ្ញត្ថសមាសេ ‘‘និដ្ឋា’’តិ (២-២-៣៦) សុត្តេន បុព្ពនិបាតោ វុត្តោ, តទាហ- ‘នចេ’ច្ចាទិ, បុព្ពនិបាតប្បសង្គោ នច សិយាតិសម្ពន្ធោ, កុតោច្ចាហ- ‘ជាតិ’ច្ចាទិ. កេសញ្ចិតិ វាក្យការមាហ, នច យុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ, ការណមាហ- ‘វិសេសន’មេច្ចាទិ, តថាហិច្ចាទិនា វិសេសនស្ស សាត្ថកត្តេ សមាសព្ភាវមភាវេ ចាភាវំ សាធេតិ… ឆដ្ឋីសមាសេ ‘សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនស្ស សាត្ថកម្ភវតីតិ វិសេសនស្ស សាត្ថកត្តា.

អវចនេបីតិ និយមវចនេ (អ)សតីបិ, ឆដ្ឋីសមាសប្បសង្គោ ចរហិ វុត្តនយេន ព្យវច្ឆេជ្ជ ព្យវច្ឆេទកត្តាភាវេន វិសេសនានត្ថក្យា ន ភវេយ្យ ចេ វាក្យេនាបិ ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ- ‘វាក្យំ ត្វិ’ច្ចាទិ. អយម្បន វិសេសនសមាសោ បរេហិ កម្មធារយោតិ ញាយតិ… យថា កម្មំ កិរិយំ បយោជនញ្ច ធារេតិ ឯវមយំ សមាសោ កម្មមិវ ទ្វយំ ធារយតីតិ.