១០. អមា

សោចេកត្ថីភាវោ វិសិដ្ឋោ-ភិមតោតិ សម្ពន្ធោ, មុហុត្តន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ទុតិយា, បាទិសមាសំ កត្វាតិ អាសទ្ទស្ស ហរសទ្ទេន វុត្តិសទ្ទេន [វុត្តិបទេន (បញ្ចិកា)] កិរិយាខ្យាប្យតេតិ អសត្យុបសេចនាទិកិរិយាយំ សង្ខារកំ សង្ខារិយំ វា ន ភវតិ, អត្ថិចេហ តទុភយំ, តតោ តេសំ សម្ភវាយេវ សមាសន្តោភូតកិរិយា គម្យតេតិ មញ្ញតេ, តថាហិ ទធិភោជនំត្យាទោ វុត្តេ អធ្យាទិនោ សង្ខារកត្តំ ភោជនាទិនោ ច សង្ខារិយត្តំ បតីយតេ, ន ចោបសេកាទិមន្តរេន សង្ខារិយសង្ខារកភាវោ-ត្ថីតិ សាមត្ថិយាយេវុបសេកាទិប្បតីតិ.

តទបេក្ខាយាតិ គម្មមានោបសេចនាទិកិរិយាបេក្ខាយ. បាណិនិយេហិ អត្ថេន ‘ឯតស្សិទ’ន្តិ អត្ថេ និច្ចសមាសោ-ភិមតោ សព្ពលិង្គតា ច, តថា វចនាភាវមិហ មនសិកត្វា ‘កថ’មិច្ចាទិនា វុត្តិ យំវុត្តំចោទកវចនមាហរិត្វា តត្ថាធិប្បាយំវិវរតិ ‘ឯវមញ្ញតេ’ច្ចាទិនា, វិធានំ កតន្តិ ឯវមញ្ញតេតិ សម្ពន្ធោ, តត្ថេច្ចាទិនា អញ្ញ បទត្ថេ ភវិស្សតីត្យេត្ថាធិប្បាយំ វិវរន្តោ និច្ចសមាសតំ សព្ពលិង្គតញ្ច បដិបាទយតិ, វាក្យនិវត្តិសិទ្ធាយេវាតិ.

អត្ថសទ្ទេនាវគតត្ថតាយ ឯតស្សាតិ វត្តុមយុត្តន្តិ ‘ឯតស្ស អត្ថោ’តិ វាក្យនិវត្តិ សិទ្ធាយេវ, កថញ្ចិបិ ចតុត្ថ្យន្តា ភិន្នត្ថស្ស សមាសេ កតេបិ តត្ថ វិរោធមាហ- ‘ចតុត្ថ្យន្តស្សេ’ត្យាទិ.

វចនម្បីតិ ‘‘អត្ថេន និច្ចសមាសោ សព្ពលិង្គតាច’’ឥតិ (៣-១-៣៦) វាក្យការេន បតិដ្ឋិតវចនម្បិ, បាណិនីយានំ ‘ឯតស្ស ឥទ’ន្តិ អត្ថេ សមាសេ កតេ យោ-ត្ថោ សម្បជ្ជតិ, អញ្ញត្ថសមាសេបិ សោយេវត្ថោតិ ទស្សេតិ ‘យោ’ ឥច្ចាទិនា, អនុបាទាបរិនិព្ពាននិមិត្តំ វាយាមោច្ចាទិនា យោជេតព្ពំ… តំនិមិត្តត្តា វាយាមាទីនំ, តេសំ កថាទីនន្តិ ឯត្ថ តេសំ វាយាមាទីនន្តិ វត្តព្ពំ… វាយាមោត្យាទិនា វុត្តត្តា សោ ច តន្និមិត្តំ ហោតេវ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘ឯតស្ស ឥទន្តិ វាក្យេ អត្ថេន សមាសេ សព្ពលិង្គតា ច ‘ឯតទត្ថោ ឯតទត្ថា ឯតទត្ថ’ន្តិ វាយាមាទយោ ច សមាសត្ថា ហោន្តិ, ឯតំ អនុបាទាបរិនិព្ពានមត្ថោ បយោជនមេតស្ស ឯតិស្សា ឯតស្សាតិ អញ្ញបទត្ថេបិ ឯសំ បទានំ សោយេវត្ថោតិ នាត្ថភេទោ’’តិ.

ឥទញ្ច ‘‘អវិប្បដិសារត្ថានិ ខោ អានន្ទំ កុសលានិ, អវិប្បដិសារោ បាមោជ្ជត្ថាយ…បេ… វិមុត្តិញាណទស្សនំ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយ ឯតទត្ថោ វាយាមោ ឯតទត្ថា កថា ឯតទត្ថា មន្តនា ឯតទត្ថំ សោតាវធាន’’ន្តិអាទិ (តិកង្គុត្តរ, អានន្ទវគ្គ) បាឡិំ និស្សាយ វុត្តំ.

បាណិនិយេហិ ‘‘កត្តុករណេ កិតន្តេន ពហុល’’ន្តិ (២-១-៣២) កិតន្តេន តតិយាសមាសវិធានា តត្ថេវ ពហុលគ្គហណេន ‘គាមនិគ្គតា’ទីសុ សមាសោ វុត្តោ, តេនេត្ថាន្តោទាហរណានំ ទ្វិន្នមធិកត្តំ, សមាសាភាវោ-ភិមតោតិ បាណិនីយេហិ ‘‘បូរណគុណសុហិតត្ថសទព្យយតព្ពសមានាធិករណេនេ’’តិ (២-២-១១) សុត្តេ គុណ ឥតិវចនេនាភិមតោ, សទិតិ សញ្ញា តេសំ ន្តមានានំ.

សោ កថន្តិ ឥហ ‘ភាវតិត្តត្ថេហី’តិ ភាវប្បច្ចយន្តេនេវ សមាសបដិសេធវិធានា ‘ព្រាហ្មណស្ស សុក្កា’ ឥច្ចាទោ សោ សមា សប្បដិសេធោ កថំ សិជ្ឈតីតិ អត្ថោ.

គុណត្តនិយេវាតិ គុណសភាវេ ឯវ, អភិមតោតិ វាត្តិកការស្សាភិមតោ ‘‘តទវដ្ឋេហិ ច គុណេហី’’តិ, តសទ្ទេនាស្ស គុណស្ស បរាមាសោ តស្មិំយេវ គុណេ អវតិដ្ឋន្តីតិ តទវដ្ឋា, គុណេយេវ គុណាតិដ្ឋន្តិ ន កទាចិបិ សោយមិត្យភេទា ទព្ពវុត្តយោ សុក្កាទយោ វិយ តេ តទវដ្ឋា គុណា គន្ធាទយោ, តទវដ្ឋិតេហិ គុណេហិ ឆដ្ឋី សមស្សតេតិ វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ.

អាភិមតោតិ ‘‘បូរណា’’ទិសុត្តេ អព្យយគ្គហណេន, ទេវទត្តស្សាតិ ឆដ្ឋិយា គុរុម្ហិ សាបេក្ខត្តេបិ គុរុសទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា សកត្ថេ [វាក្យេ] វិយ វុត្តិយំ ព្យបេក្ខា-យាហានិតោ វុត្តិសព្ភាវំ វចនន្តរេន សាធេតុមាហ- ‘តថាចាហូ’តិ.

សាត្ថេវាតិ សកត្ថេ វិយ, អស្សាតិ សម្ពន្ធិសទ្ទស្ស, សាមត្ថិយំ គមកត្តញ្ចត្ថីតិ បទានមញ្ញោញ្ញាបេក្ខាលក្ខណំ សាមត្ថិយំ សាមត្ថិយាភាវេបិ វិគ្គហវាក្យត្ថស្ស គមកត្តំ វា អត្ថីតិ អត្ថោ, គុរុនោ កុលំ ទាសស្ស ភរិយាតិ វិគ្គហោ, អថាត្រ ព្រាហ្មណស្ស ឧច្ចេ’ឥច្ចាទោ សាមត្ថិយំ គមកត្តំ វា នត្ថីតិ កុតោ-វសិតំ, យេន តទាភាវាត្រ សមាសាភាវោ វណ្ណីយតេច្ចាហ-‘សាមត្ថ្យាទិនោត្វិ’ច្ចាទិ.

សមាសាភាវោ-ភិមតោតិ ‘‘បូរណា’’ទិសុត្តេ សមានាធិករស្សាបិ ឧបាទានតោ. សេហីតិ អត្តនិយេហិ, នាភិមតោតិ ‘‘ចយុត្តេហិ សេហិ អសមាសិតេហិ ឆដ្ឋីសមាសប្បដិសេធោវត្តព្ពោ’’ (វា) ត្យនេន, បុថគត្ថតាយ [ភិន្នត្ថតាយំ-វុត្តិ] មិច្ចស្សវិវរណំ គវាទីនមសមាសេតិ, ឯវមស្សាទីនំ សមាសេនាលន្តិ សម្ពន្ធោ.

យោគីនន្តិ ឥតរីតរយោគីនំ, អនេនេតរេតរយោគចត្ថសមាសំ វទតិ. វុត្តិហោតីត្យស្ស វិវរណំ ឆដ្ឋីសមាសោ ភវតីតិ, ឯកត្ថីភាវេឥច្ចស្ស វិវរណំ គវាទីនញ្ច ចត្ថសមាសេ សតីតិ.

រុឡ្ហិត្តាតិ សមាសស្សេវ កីឡាវាចកត្តេន ជីវិកាយ ច បច្ចាយ កត្តេន បសិទ្ធត្តា, ន វាក្យស្សាតិ ‘ឧទ្ទាលបុប្ផភញ្ជិកា’ត្យាទោ រុឡ្ហីវសេន និច្ចសមាសោ ភវិស្សតីតិ តត្រ កិំ វចនេនេតិ មញ្ញតេ, សរសិ រុឡ្ហន្តិ វិគ្គហោ.

អយម្បន អមាទិសមាសោ កម្មធារយទិគុសមាសាតិ សព្ពេបិ បរេសំ តប្បុរិសសទិសត្តា តប្បុរិសា, យថា ហិ តស្ស បុរិសោ តប្បុរិសោតិ ឧត្តរបទត្ថប្បធានោ, តថា តេ សិយុំ, សង្ខ្យាបុព្ពត្ត នបុំសកត្តសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ លក្ខណេហិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិទិគុ.