១. ស្យាទិ

យស្សាតិកមាវដ្ឋិតស្សយោអាទិអក្ខរសមុទាយស្ស, កិន្តន្តិ អាហ- ‘ឥទ’មិច្ចាទិ, ឥទន្តិ យថាវុត្តំ ស្យាទិសមុទាយរូបំ, អវយវេន វិគ្គហោ សមុទាយោ សមាសត្ថោ, សមុទាយេ បវត្តា សទ្ទា អវយវេសុបិ វត្តន្តីតិ ស្យាទិសទ្ទោ សិអាទិកេ អវយវេបិ វត្តតេ, វិធិគ្គហណញាយេនាតិ ‘‘បច្ចយគ្គហណេ យស្មា ស វិហិតោ តទាទិនោ តទន្តស្ស ច គហណ’’ន្តិ ញាយេន. ស្យាទិ អន្តេ យស្ស តំ ស្យាទ្យន្តំ. ននុ ច ‘‘ស្យាទិស្យាទិនេកត្ថ’’ន្តិ សាមញ្ញេន វុច្ចមានេ យំកិញ្ចិ ស្យាទ្យន្តំ យេនកេនចិ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថីភាវមរហតិ, តថាហិ យថា គាមគតោតិអាទោ, តថា បស្ស ទេវទត្តេ គាមំ, គតោ យញ្ញទត្តោ គុរុកុលន្តិ អាទោបិ សមាសោ ត្យាសង្កិយាហ-‘សាមញ្ញេន វុត្តេបិ’ច្ចាទិ, យស្ស ស្យាទ្យន្តស្សយេន ស្យាទ្យន្តេន សម្ពន្ធោ, តេន ស្យាទ្យន្តេន សហតំ ស្យាទ្យន្តមេកត្ថម្ភវតីតិ សម្ពន្ធតោ វិញ្ញាយតិ អវសីយតីតិ យស្សាត្យាទិស្វត្ថោ, តថា ច គាមគតោត្យត្រត្ថីមេស-មញ្ញមញ្ញាបេក្ខាលក្ខណោ សម្ពន្ធោត្យេកត្ថីភាវោ, តតោយេវេត្ថាហុ-

និយតំ សាធនំ សាធ្យេ, ក្រិយា និយតសាធនា;

សន្និធានេន មេតេសំ [ចេថិស្សា (បោត្ថកេ)], និយមោ-យម្បកាសតីតិ.

អយមេត្ថ អត្ថោ ‘‘យតោ គាមមិច្ចេតំ សាធនំ សាធ្យំ កិរិយំ តំព្យបទេសជាននយោគ្យមបេក្ខតេ គតោតិ, អតោ សាធនំ ការ កំ សាធ្យេ កិរិយាយ និយតំ, យតោ ច កិរិយា សយំ សាធនមបេក្ខតេ កិំ គតោតិ, អតោ កិរិយាបិ និយតំ សាធនមេតិស្សាតិ និយតសាធនា ហោតិ អយំ យថាវុត្តោ និយមោ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាវសេន វត្តមានោ ឯតេសំ សាធ្យសាធនានំ សន្និធាន មត្តេន អញ្ញមញ្ញតោ បកាសតី’’តិ. បស្ស ទេវទត្ត គាមំ, គតោ យញ្ញទត្តោ គុរុកុលំត្យត្រ តុ គាមន្តិ សាធនំ បស្សេតិ សាធ្យមបេក្ខតេ, គតោតិ គមនកិរិយា តុ គុរុកុលមបេក្ខតេ, តតោ ច គាមគតានំ វាក្យន្តរាវយវានំ នត្ថេវាបេក្ខាតិ ន ភវតិ សមាសោ, សព្ពត្ថេវមូហនីយំ, សម្ពន្ធោ ហិ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាលក្ខណោ សម្ពន្ធ្យន្តរតោ-នវដ្ឋិតំ និវត្តេត្វា វិសេសេ និវេសេតិ, តថាច វុត្តំ–

តស្ស ត្វាកង្ខតោ ភេទេ, យា បរិប្លវមានតា;

វិសេសេ តំ និវេសេន្តោ, សម្ពន្ធោវាវឆិន្ទតីតិ.

ភេទេ វិសេសេ គាមន្តេតំ សាមញ្ញំ វិសេសាបេក្ខំ ‘គាមមាសីសតិ, ជហាតិ, គតោ’តិ, តថា ‘គតោ គាមំ, វនំ, គុរុកុល’ន្តិ វេវមាកង្ខតោ-ភិលសតោ តស្ស តុ បធានបទស្សុបសជ្ជនបទស្ស ច យា បរិប្លវមានតា អនវដ្ឋិតតា តំ វិសេសេ វិសិដ្ឋេ សម្ពន្ធិនិ និវេសេន្តោ បតិដ្ឋបេន្តោ សម្ពន្ធោវានេកប្បការោ ក្វចិ សាធ្យសាធនភាវលក្ខណោ ក្វចិ បកតិវិការភាវសភាវោ ក្វចិ សស្សាមិ សម្ពន្ធរូបោ អវឆិន្ទតិ សម្ពន្ធ្យន្តរតោ និវត្តេតីតិ អត្ថោ, យតោ-យមបេក្ខា វាក្យកាលេយេវ និរូប្យតេ, តតោ យត្ថាត្ថិ បទានមបេក្ខា, តត្ថ សមាសាវគមោ, យត្រ តុ នត្ថិ, តត្រ ន ភវតីត្យនុបទិដ្ឋោ វិសយវិភាគោ ញាយតេតិ ភាវោ, ពាលេ អពុធេតុ និស្សាយ វិចិត្តោ សមាសវិធានលោបាទិនានេកប្បការោ បដិបត្តិយា សាធុសទ្ទបរិជាននត្ថមុបាយោ សម្ភវតិ, បរមត្ថតោ តុ សទ្ទន្តរត្តា អច្ចន្តំ [អញ្ញត្តំ] វាក្យសមាសានំ ភេទោ, ន ហិ វាក្យេ ទិដ្ឋបទានិ សមាសេ សន្តិ, តថា ច វុត្តំ–

ពាលេ និស្សាយុបាយោ-យំ, វិចិត្តោ បដិបត្តិយា;

ភេទោ វាក្យសមាសានំ, ច្ចន្តំ [ញ្ញត្តំ (បោត្ថកេ)] សទ្ទន្តរំ យតោតិ.

អតោយេវាតិ យតោ សាមញ្ញេន វុត្តេបិយស្សយេន សម្ពន្ធោតេន សហ តទេកត្ថម្ភវតីតិ សម្ពន្ធតោ វិញ្ញាយតីតិ នានិដ្ឋំ កិញ្ចិបីហ ហោតិ, អតោយេវ ហេតុតោតិ អត្ថោ. ព្យបេក្ខា សាមត្ថិយបរិគ្គហាយេតិ បទានមញ្ញោញ្ញាកង្ខា ព្យបេក្ខា, សាវ សា មត្ថិយំ, តស្ស បរិគ្គហាយ. សមត្ថវចនំ ន កតន្តិ បាណិនិយេហិ វិយ ‘‘សមត្ថោ បទវិធី’’តិ (បា, ២-១-១) សមត្ថវចនំ ន កតំ. សមត្ថោ បទ វិធីតិ បរិភាសាយមយមត្ថោ ‘‘វិធីយតេ [វិធីយតីតិ (បោត្ថកេ)] វិធិ, បទានំ វិធិ បទវិធិសមាសាទិ, យោកោចីហ សត្ថេ បទវិធិ,សោ សមត្ថោ វិគ្គហ វាក្យត្ថាភិធានេ (សត្តិ) វេទិតព្ពោ’’តិ, តាទិសបរិភាសាយ ព្យាបារតោ តេសំ ‘បស្ស ទេវទត្ត គាមំ, គតោ យញ្ញទត្តោ គុរុកុលំ’ ត្យាទោ នានិដ្ឋប្បត្តិ, សាមត្ថិយញ្ចេត្ថ ទ្វិធាត្យុបគម្យតេ វាក្យេ ព្យបេក្ខាវុត្តិយមេកត្ថីភាវោ ចេតិ [វុត្តិយមេកត្ថីភាវោ វាក្យេ ព្យបេក្ខាចេតិ (បោត្ថកេ)]. តត្ថ បឋមស្ស បរិគ្គហំ វចនមន្តរេន បដិបាទិយ ទុតិយស្ស បរិគ្គហមិទានិ វចនេន បដិបាទយមាហ- ‘ឯកត្ថី ភាវោ’ច្ចាទិ, ឯកត្ថីភាវោ ភិន្នត្ថានំ សាធារណត្ថតាវសេន បវត្តិវិសេសោ, វាក្យេ ហិ សាធារណត្ថតា នត្ថិ ភិន្នត្ថត្តា, អតោយេវេត្ថ ភេទនិពន្ធនា ឆដ្ឋ្យុបជាយតេ ‘រញ្ញោ បុរិសោ’តិ, វុត្តិយន្តូភយបទព្យវច្ឆិន្នត្ថាភិធានតោ សាធារណត្ថតា ភវតិ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘សមាសេ វិសេសនំ វិសេស្សមនុបវីសតិ ឯកីភវតិ វិសេសនំ, វាក្យេ តុ វិសេសនំ វិសេស្សតោ វិសុំយេវា វតិដ្ឋតេ’’តិ. ទ្វន្ទសមាសស្ស តុ បទានំ វិសេសនវិសេស្សាភាវេបិ សកលបទត្ថប្បធានត្តា ‘រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ចា’តិ វាក្យតោ ‘រញ្ញោ គវាស្ស បុរិសា’តិ សមាសស្ស វិសេសោ ឯកត្ថី ភាវលក្ខណោ ភវត្យេវ, តថាហិ តត្ថ វាក្យេ ភិន្នត្ថនិពន្ធន សមុច្ចយបដិបាទនាយ ចសទ្ទោ បយុជ្ជតេ, សមាសេ តុ នប្បយុជ្ជតេ, ឯកត្ថ វចនេនេវាតិ ‘‘ស្យាទិស្យាទិនេកត្ថ’’ ត្យេកត្ថវចនេនេវ, ឯកត្តីភាវោយេវ ភវតីតិ សេសោ, ឯវការោ ន វាក្យេ តថាហិ ទីបេតិ. វាក្យេ កថន្តិ អាហ- វាក្យេ’តិអាទិ.

វាក្យេតិ វិគ្គហវាក្យេ, វិសេសេន គយ្ហតិ ញាយត្យនេនេតិ វិគ្គ- ហោ, សោ ច តំ វាក្យំ ចេតិ វិគ្គហវាក្យំ, វិសេសេន វា គហណំ វិគ្គហោ, តទត្ថំ វាក្យំ វិគ្គហវាក្យំ, តស្មិំ, កាយំ ព្យាបេក្ខាតិ អាហ-‘ភេទាទិលក្ខណា’តិ, អាទិសទ្ទេន សំសគ្គ ភេទ សំសគ្គានញ្ច គហណំ.

តត្ថ សាន្តរេហិ សាម្យន្តរេហិ ច ព្យាវុត្តិ ឆេទោ, សំវិសេស សាមិវិសេសានំ សម្ពន្ធោ សំសគ្គោ, តទាហ- ‘តថាហិ’ច្ចាទិនា, ភេទកោ ព្យាវត្តកោ, អត្ថគហិតោតិ ការណវសេន ភេទវាទិនា គហិតោ, យទេច្ចាទិនា សំសគ្គវាទិនោ-ធិប្បាយមាហ យទា តូភយម្បិច្ចាទិនា ឧភយវាទិនោ, អភិមតោតិ ‘‘បាក្កឌារាសមាសោ’’ច្ចនេន (២-១-៣) បាណិនិនា ឥច្ឆិតោ. បាក្កឌារាតិ ‘‘កឌារា កម្មធារយេ’’ច្ចនេន (២-២-៣៨) កឌារាសំសទ្ទនា បគេវាតិ អត្ថោ.

‘បុថ ភិន្នោ អត្ថោ យេសំ បទានំ តានិ បុថគត្ថានិ, វាក្យេ ហិ រញ្ញោ បុរិសោ តេត្ថ រាជសទ្ទោ រាជត្ថមេវ វទតិ, បុរិសសទ្ទោ បុរិសត្ថមេវ, វុត្តិយន្តុ រាជបុរិសោតេត្ថ រាជសទ្ទោបិ បុរិសត្ថមេវ វទតីតិ ទ្វិន្នមេកត្ថីភាវោ ភវតិ, អញ្ញោយេវាវយវត្ថាន្វិតោ សមុទាយត្ថោ បាតុភវតីតិ តទបេក្ខាយ ចេកត្ថីភាវោ វុច្ចតេ, ជហមានសកត្ថវុត្តិមភ្យុបគម្ម វុត្តំ- ‘វិសេសនស្ស សកត្ថ បរិច្ចាគេនេ’ច្ចាទិ, អតោយេវ បរោ ចោទេស្សតិ ‘ននុ ចេ’ច្ចាទិនា. ឯកត្ថីភវនំ សមសនន្តិ ឥមិនា ឯកត្ថន្តិ សមាសោតិ នាត្ថន្តរន្តិ ទីបេតិ.

ជហមានានិ បទានិ សកត្ថំ យស្សំ (សា) តថា វុត្តា, នាច្ចន្តាយ ជយាតីតិ ឯវម្មញ្ញតេ ‘‘បរិច្ចាគមត្តមភិសន្ធាយ ជហមានសកត្ថំត្យុច្ចតេ, ន តុ សព្ពថា បរិច្ចាគោបរោបការាយ តស្សោបាទានតោ, សព្ពថា ច សកត្ថបរិច្ចាគេ បរោបការាសម្បាទនតោ-នុបាទានមេវ បយោជនាភាវា តស្ស សិយា’’តិ, ថបតិ វឌ្ឍតី. អត្ថន្តិ រាជសទ្ទវាច្ចំ. អច្ចន្តបរិច្ចាគេបិ ន ទោសោ… វាក្យេ ទិដ្ឋស្សុបសជ្ជនស្ស វុត្តិយំ សោយេវាយន្ត្យន្វយាវសាយតោ តទត្ថាវ គតិយាតិ ទស្សេន្តោ អាហ- ‘អថ វេ’ច្ចាទិ.

សោយេវាយន្ត្យជ្ឈវសាយោ-ន្វយោ, សោយេវាយំ រាជសទ្ទោ យោ វាក្យតាលេ ទិដ្ឋោតិ វោហារីនមេកត្តាវសាយេនាសត្យបិ (រាជសទ្ទស្ស)ត្ថេ បុរិសស្ស វិសេសនម្ភវិស្សតីតិ ភាវោ, ឯត្ថេវ ទិដ្ឋន្តមាហ- ‘យថេ’ច្ចាទិ.