២. អសំ

អព្យយន្តិ យទញ្ញេសំ បសិទ្ធន្តិ លិង្គវចនភេទេបិ ព្យយរហិតត្តា ឧបសគ្គនិបាតានំ បរេហិ អព្យយសញ្ញាករណតោ អព្យយន្តិ បរេសំ បសិទ្ធំ, តេសន្ត្វយំ សមាសោ អព្យយត្ថបុព្ពង្គមត្តា អនព្យយំ អព្យយម្ភវតីតិ អព្យយីភាវោ បសិទ្ធោ, អសង្ខ្យស្ស សុតត្តា តស្សេវ វិភត្យត្ថាទយោ វិសយភាវេន វិសេសនានីតិ វិញ្ញាយន្តីត្យាហ- ‘អសង្ខ្យេ’ច្ចាទិ, ឥមិនា នេមេសមាសត្ថាតិ ទីបេតិ.

តាវសទ្ទស្ស កមវុត្តិយំ យោ-ត្ថោ សម្បជ្ជតេ តមាហ- ‘វិភត្យ’ច្ចាទិ, វិភត្យត្ថេ ឧទាហរិត្វាតិ វិភត្យត្ថវិសយេ វត្តមានស្សាសង្ខ្យស្ស ឥត្ថិសទ្ទេន សមាសមធិត្ថីតិ ឧវាហរិត្វា, និច្ចយមាសាន មវិគ្គហោ, អសកបទវិគ្គហោ វា យុត្តោ, អញ្ញថា អនិច្ចតាបត្តីត្យាហ- ‘និច្ចសមាសត្តា’ឥច្ចាទិ.

អសកបទេន អនត្តនិយបទេន អញ្ញបទេន វិគ្គហោ អសកបទវិគ្គហោ, តេន, ឯត្ថ ហិ យថា កុម្ភស្ស សមីបំត្យញ្ញបទវាក្យេ សមីប សទ្ទេនុបសទ្ទវចនីយស្ស វុត្តត្តា ឧបសទ្ទោ នប្បយុជ្ជតេ, យថា ឥត្ថី សូតិ ឯត្ថាធិសទ្ទវចនីយស្សា (ធា)រត្ថស្ស សត្តមិយា វុត្តត្តា នាធិសទ្ទោតិ ‘ឥត្ថីសូ’តិ អញ្ញបទវាក្យំ វុត្តំ, កថាបវត្តាតិ ត្វាធេយ្យោ បទស្សនំ, ឯវំ សព្ពត្ថោន្នេយំ, អសកបទវិគ្គហេនាត្ថោវ វុត្តោ,

អធិសទ្ទស្ស បន បុរតោវដ្ឋិតស្សាធារេ វត្តមានស្ស តំសមានាធិករណេន សត្តម្យន្តេនិត្ថិសទ្ទេន សហ សមាសោតិ ទស្សេតុមាហ-‘អធិសទ្ទោ’ច្ចាទិ.

ស្យាទិលោបោតិ អធិសទ្ទតោ ឥត្ថិសទ្ទតោ ច បរេសំ សត្តមី ពហុវចនានំ លោបោតិ អត្ថោ. អត្ត (ភាវ) សម្បត្តីតិ សរីរសម្បត្តិ អធិប្បេតាតិ ព្រហ្មសទ្ទស្ស សរីរំ អត្ថោតិ អាហ- ‘ព្រហ្មំ សរីរន្តិ, កត្ថចី ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តាវាសង្ខ្យសមាសស្ស ‘សម្បន្នំ ព្រហ្ម’ន្តិ វិគ្គហោ វុត្តោ.

សមាសវិភត្តិយាតិ សមាសតោ ឧប្បន្នវិភត្តិយា, សកលោ បទេសសកលោ, បរិគ្គហាបេក្ខាតិ អភ្យុបគមាបេក្ខាយាតិ អត្ថោ, អភ្យុបគមេបិ ហិ បរិគ្គហសទ្ទោ–

សបថេ បរិវារេ ច, មូលាភ្យុបគមេសុ ច;

រវិម្ហិ រាហុគហិតេ, ទារេសុ ច បរិគ្គហោ’’តិ និឃណ្ដុ.

សកលស្ស ភាវោ សាកល្យំ-សកលសទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តំ, តម្បន និស្សេស [មតនិស្សេស (បោត្ថកេ)] គ្គហណា បុថុ ភវតីត្យាហ- ‘អសេសគ្គហណ’ន្តិ, តិណានំ សាកល្យន្តិ វិគ្គហោ, តិណសទ្ទេន ហិ តិណសហិតានិ គហិតានិ, តេនេវ វក្ខតិ ព្យតិរេកនយេ- ‘តំ សព្ពំ តិណសហិតមជ្ឈោ- ហរតី’តិ, សតិណមជ្ឈោហរតីតេត្ថាធិប្បាយត្ថ មាហ-‘យាវា’តិអាទិ.

តិណសទ្ទោ ឧបលក្ខណំ សេសា-នជ្ឈោហារិយានំ, តេនាហ ‘តិណាទិកម្បី’តិ. បរិគ្គហាបេក្ខាយន្តភូតស្ស គហណត្ថំ ‘‘អព្យយំ វិភត្តិសមីបា’’ទិសុត្តេ ‘សាគ្យធីតេ’តិ និប្ផាទនត្ថមន្តវចន មុទាហតម្បាណិនិនា, តម្បិ សាកល្យេយេវាហរិតុំ [សាកល្លេនោទាហរិតុំ] សាគ្យធីតេត្យូទាហដន្តិ ទស្សេតុំ ‘តតោ’ត្យាទិ វុត្តំ.

តតោតិ យតោ សកលសកលេ ន វត្តតិ, បរិគ្គហាបេក្ខាយ សមត្តិយា អន្តតោ សកាសា សាកល្យំ ន ភិជ្ជតេតិ សម្ពន្ធោ, សមត្ថិយម្បិ អន្តេ ឧទាហរណន្តិ សេសោ.

អគ្គិបរិយន្តន្តិ អគ្គិអត្ថោ គន្ថោ តាទត្ថិយា អគ្គិ, សោបរិយន្តោ-ស្ស អជ្ឈេយស្សាតិ អគ្គិបរិយន្តំ, យត្តកស្សាជ្ឈេយស្ស បរិគ្គហោ, តស្ស អគ្គិ បរិយន្តោ, អគ្គិនា បរិយន្តភូតេន សហិតោ សកលោតិ វិគ្គហោ, អគ្គិនោ សាកល្យន្តិ វា.

សទ្ទិកានន្តិ ព្យាករណញ្ញូនំ. អត្ថាភាវេឥត្យត្ថគ្គហណំ ឥតរេតរាភាវេ ធម្មាភាវេ ច មា សិយាតិ, អតោយេវ ចោច្ចតេ ‘អថេតរេតរាភាវេ’ឥច្ចាទិ, ឥតរស្មិំ ឥតរស្ស អភាវោ ឥតរេតរាភាវោ, គោ អស្សោ ន ភវតីតិ ហិ អត្ថន្តរត្តំ និសេធីយតេ, ន វត្ថុភាវោ, ព្រាហ្មណោ ន ភវតីត្យត្របិព្រាហ្មណត្តធម្មោ និសេធីយតេ, ន វត្ថុភាវោ, បរត្តាតិអាទិនា វិប្បដិសេធ វិសយមាហ.

អតិក្កមាភាវេតី ឯត្ថ អតិក្កមាតិ បញ្ចមិយា អសមាសនិទ្ទេសោតិ អាហ- ‘អតិក្កមា’តិ, ន បនុប្បន្នស្ស បច្ឆាតិ ឥមិនា អតិក្កមាភាវោ នាម ឧប្បន្នស្ស បច្ឆា អភាវោតិ ទស្សេតិ.

និត្តិណន្តិ ឧត្តរបទត្ថប្បធានោ-សង្ខ្យសមាសោ. សម្បតិសទ្ទស្ស សាមញ្ញវចនត្តេបិ ឥធាធិប្បេតំ កាលំ ទស្សេតុមាហ- ‘ឧបភោគស្សេ’’ច្ចាទិ, ឧបភោគោ កម្មសាធនោ លហុបាវុរណស្ស នាយមុបភោគកាលោតិ វិគ្គហោ, (អតិ) លហុបាវុរណន្តិ រូបសិទ្ធីតិ ទស្សេតុំ លហុបាវុរណស្សាតិអាទិ វុត្តិយំ វុត្តំ.

យោគ្គំ រូបន្តិ វិគ្គហេ អនុរូបំ, ននុ ចាត្រ និច្ចសមាសត្តាសបទវិគ្គហេន ភវិតព្ពំត្យាសង្កិយាហ-‘វិច្ឆាយ’មិច្ចាទិ, អនុសទ្ទេន ហិ យោគេ វិច្ឆាយំ ‘‘អនុនា’’តិ (២-១០) ទុតិយា វិធីយតេ, វាក្យេយេវាស្ស ច បយោគោ នាញ្ញត្រេតិ វាក្យម្បិ ភវតីតិ មញ្ញតេ. សកិខីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អកាលេ សកត្ថេ’’តិ (៣-៨១) សហស្ស សោ.

សទិសោ កិខិយាតិ ឯត្ថ កិខិយា បសិទ្ធភូតាយ សាធិយស្ស សាធនភាវេន គហិតាយ សធម្មត្តេន កោចិ សាធិយោ សទិសោតិ វុត្តោតិ កិមិធ សទិសោ អប្បធានំ [បធានមេវាតិ អត្ថោ] តថា សតិ បុប្បបទត្ថប្បធានេនាសង្ខ្យសមាសេន សកិខីតិ ឯត្ថ ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ-‘ននុចេ’ត្យាទិ, កិខិយាតិ សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, ឯត្ថ បន សទិសត្តស្ស កិខីយា-ប្បដិពទ្ធត្តាប្បធានត្តំ. នេតទត្ថីតិអាទិនា យថាវុត្តំ ចោទនំ បរិហរតិ.

យថា ទេវទត្តោតិ ឯត្ថ យទិ សមាសោ ភវេយ្យ, ទេវទត្តេន សទិសោ យថាទេវទត្តន្តិ ភវេយ្យ, បដិសិទ្ធត្តា បន (ន) សមាសោតិ, កិខីតិ មក្កដស្សាភិធានំ. ជេដ្ឋានុក្កមេនាតិ វុត្តត្តា អនុជេដ្ឋន្តិ តតិយន្តតា គម្យតេ. ចក្កេន យុគបទិ សចក្កំ.