៥៤. វិច្ឆា

យំវត្តតេតិ វុត្តិវចនំ និក្ខិបិត្វា តស្ស អត្ថំ វត្តុមារភតេ ‘សម្ភវាបេក្ខាយេ’ច្ចាទិ, យំវត្តតេតិ ច សុត្តេ អវិជ្ជមានេបិ គម្មមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគម្បតិ កាមចារោតិ វុត្តិយំ វុត្តំ, យសទ្ទស្សានិយមត្ថវុត្តិត្តេបិ បទវាក្យតោ នាញ្ញំ សម្ភវតិ វិច្ឆាយមាភិក្ខញ្ញេ ច វត្តមានន្តិ អាហ ‘សម្ភវាបេក្ខាយបទំ វាក្យំវា’តិ, សម្ភវតីតិ សម្ភវោ-បទំ វាក្យំ វា, តស្មិំ អបេក្ខាយ បទំ វាក្យំ វា វត្តតេតិ សម្ពន្ធោ, វត្តតេតិ វិច្ឆាយមាភិញ្ញេ ចាត្ថេ វត្តតេ, ននុ បទស្ស វាក្យស្ស វា វិសុំយេវ ទព្ពាទយោ អត្ថា, តំ កថមិទ មេតស្មិំ វត្តុធម្មេ កិរិយាធម្មេ ច វិច្ឆាភិក្ខញ្ញត្ថេ វត្តតេតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ-‘វិសយភាវេនា’តិអាទិ, វិច្ឆាយ វត្តុធម្មស្ស កិរិយាធម្មស្ស ចាភិក្ខញ្ញស្ស វិសយោ បទំ វាក្យំ វា… អនញ្ញត្ថវុត្តិវសេន តត្ថប្បវត្តិយា, តំ វសេនច, អភិធាយកត្តេន ចេតិ គោចរត្តេន បកាសកត្តេន ចាតិ អត្ថោ, យំវត្តតេតិ អជ្ឈាហដស្ស យន្តិ បឋមន្តស្ស វិភត្តិវិបរិណាមំ ទស្សេតិ (តស្សាតិ) អាទិនា, ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘យជ្ជបិ ‘វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេស្វិ’ ត្យត្រ ឆដ្ឋីនោច្ចារីយតេ, តថាបិ ឆដ្ឋីបសិទ្ធិ ហោតេវ, កថំ ទ្វេ ឥច្ចាទេសនិទ្ទេសា អាទេសោ ច សម្ពន្ធីនមបេក្ខតេ, ‘វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេសូ’តិ ចាត្ថនិទ្ទេសោ, ន ចាត្ថស្សាទេសេន សម្ពន្ធោ ឧបបជ្ជតេ, តស្មា វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេសុ យំ បទំ វាក្យំ វា វត្តតេ តស្ស ទ្វេ ភវន្តិច្ចេវំ ឆដ្ឋីយត្ថោ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ, ទ្វេ រូបានិ ហោន្តីតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, សទ្ទរូបេ សង្ខ្យយ្យេតិ ទុតិយា ពហុវចនន្តំ បដិបាទយមានោតិ ឯត្ថ បដិបាទនកិរិយាយ សម្ពន្ធេនោបទិដ្ឋំ, ‘‘វាក្យន្តរដ្ឋោបិ សទ្ទោ តទញ្ញស្មិម្បិ សម្ពន្ធមុបយាតី’’តិ ទ្វិសទ្ទោតិ ឥទំ ឧបរិ វាក្យទ្វយេប្យុបយុជ្ជតិ ‘ទ្វិសទ្ទោ វុត្តោ, ទ្វិសទ្ទោ ន សរូបប្បធានោ’តិ, អថ សរូបប្បធានោ កស្មា ន វុត្តោតិ អាហ-‘ពហុវចនេន និទ្ទេសា’តិ, អថ ទ្វេតិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា បទវាក្យានំ ឋានេ ទ្វិព្ពចនំ វា សិយា, តានេវា វត្តន្តីតិ ទ្វិប្បយោគោ វា, តថា សតិ ‘យំវត្តតេ តស្សា’តិ កស្មា បឋមមេវ និស្សាយ វុត្តិយំ វិវរណំ កតន្តិ អាហ-‘ឯវញ្ចា’តិអាទិ, ឥទានិ ទ្វិប្បយោគបក្ខស្ស សទោសត្តា អគហិតភាវំ ទស្សេតុមាហ-‘យទាត្វិ’ ត្យាទិ, តុសទ្ទោ បុព្ពស្មា បក្ខា វិសេសស្ស បទស្សកោ [វិសេសនត្ថោ (បោត្ថកេ)], តត្ថ ហិ ទ្វេ [ទ្វេរូប (បោត្ថកេ)] សទ្ទរូបាន្យាទិសីយន្តេ, ឥហ តុ សោវ សទ្ទោ ទ្វិរាវត្តតេ, អាវុត្តី សង្ខ្យេយ្យាតិ ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘ទ្វិសទ្ទោ-យំ ‘‘អាទសហិ សង្ខ្យា សង្ខ្យេយ្យេ វត្តន្តេ’’តិ វចនតោ សង្ខ្យេយ្យវចនោ, តស្មេហ សង្ខ្យេយ្យំ សទ្ទរូបំ វា សិយា អាវុត្តិ វា, ឥច្ចបិ និទ្ទេសោ តទុភយមបេក្ខិយ នបុំសកលិង្គេន វា សិយា ឥត្ថិលិង្គេន វា, តត្ថ យទា នបុំសកលិង្គេន និទ្ទេសោ, តទា សទ្ទរូបានិ សង្ខ្យេយ្យានិ ភវន្តិ, យទា តុ ឥត្ថិលិង្គេន, តទា សទ្ទស្សាវុត្តី ឧច្ចារណលក្ខណា កិរិយា សង្ខ្យេយា ភវន្តិ, តតោ ចេត្ថ អាវុត្តីអបិ សង្ខ្យេយា ហោន្តី’’តិ, តទា ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពវចនន្តិ ឯស បក្ខោតិ អយមេត្ថ ភាវោ’’ យទា ទ្វេ អាវុត្តិយោ វិធីយន្តេ តទា ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្តេ សោបេក្ខោ, (អត្រ ឋាន្យាទេសភាវោ នត្ថិ) [នតុដ្ឋានេ ទ្វិព្ពចនបក្ខោ (បោត្ថកេ)] អាវុត្តិ ហិ កិរិយា, តស្សា ចេហ សទ្ទោ សាធនំ, ន ច កិរិយាយ សាធនស្ស ច ឋាន្យាទេសភាវោ ឧបបជ្ជតេ, តស្មា យទាវុត្តី វិធីយន្តេ, តទា ទិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្តេ-សោ បក្ខោ ភវតី’’តិ, អយម្បិ បក្ខោ បាណិនីយេហិ បរិគ្គហីតោ, តទយុត្តំ ទោសទុដ្ឋត្តាតិ សន្ទស្សយមាហ-‘សោ បនេ’ត្យាទិ, តេ ហិ ទុតិយម្បិ បក្ខមព្ភុបគម្ម ឧបចារមត្តតោ ភេទោ, វត្ថុតោត្វភេទោ វាតិ បោនោបុញ្ញេន តំ សាធេន្តិ. កថម្បន សទោសត្តំ យេនាយំ ន គហិតោត្យាហ- ‘តថាហិ’ច្ចាទិ, ណ្យោ នសិយាតិ ‘‘តស្ស ភាវកម្មេសុ ត្ត តា ត្តន ណ្យ ណេយ្យ ណិយ ណិយា’’តិ (៤-៥៩) ភាវេ វិធីយមានោ ណ្យោ ទ្វិប្បយោគបក្ខេ សទ្ទភេទសព្ភាវា បុន បុនេតិ សមុទាយសភាវតោ បុនបុន ភាវោតិ អត្ថេ បុនបុន សមុទាយតោ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ, ន កេវលំ ណ្យោវ, អថ ខោ ឯកបទន្តោគធានំ សរានំ សរានមាទិភូតស្សុការស្ស ភវន្តោ ឱការោបិ ‘‘សរានមាទិស្សា យុវណ្ណស្សា ឯឱ ណានុពន្ធេ’’តិ (៤-១២៤) ន សិយា, ‘‘មនាទ្យាបាទីនមោមយេ ច ‘‘ឥតិ (៣-៥៩) ឱការោ បន បក្ខទ្វយេបិ ហោតេវ… ឧត្តរបទស្ស និមិត្តភាវេន គហិតត្តា, បុព្ពបក្ខេបិ ហិ ទ្វេ សទ្ទរូបាន្យេវាទិសីយន្តេតិ ហោតេវ បទ ភេទោ, វក្ខតិ ហិ ‘សតីបិ អត្តគតេ ភេទេ’តិ. ននុ អាវុត្តិធម្មភេទ សទ្ទស្សុបចរិតោ ភេទោ, សរូបតោ ត្វភេទោវ, អញ្ញថា អាវុត្តិយេវ ន សិយា, ឯកស្ស ហិ វត្ថុនោ អាវុត្តិ ហោតិច្ចាហ‘នាន្តរេនេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថេតិ ឧបចរិតោ ភេទោ ន សភាវតោតិ ចេ, ការិយម្ភវតីតិ ឯវិ ន សក្កា វត្តុន្តិ សម្ពន្ធោ, សភាវតោ ត្វភេទោ វាតិ ឧបចារាភាវេន វត្ថុតោ វិជ្ជមានភេទមវធារយតិ, អញ្ញថាតិ យទិ ភេទោ សិយា, អាវុត្តិយេវ ន សិយាតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘‘យទិ សភាវតោវ ភេទោ ភិន្នស្ស បន កថមាវុត្តិ សិយា’’តិ, ឋានិសទិសត្តាតិ ‘‘ឋានីវិយាទេសោ’’តិ បរិភាសមុបលក្ខេតិ.

កិរិយាយាតិអាទីសុ សហត្ថេ តតិយា… កិរិយាទីហិ ទព្ពាទ្យត្ថានំ វត្តុ [កត្តុ] ព្យាបនិច្ឆាបវត្តិតោ, ទេសាទីតិ ( ) [(ហិ) (បោត្ថកេ)] អាទិសទ្ទេន កាលាវត្ថាទិំ សង្គណ្ហាតិ, នានាការយុត្តមេវ ភិន្នំ នាម ហោតីតិ អាហ-‘អនេកប្បការយុត្តេ’តិ, ពហុវចននិទ្ទេសតោ វុត្តំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, តេនាតិ យេន ពហុវចននិទ្ទេសេន សកិំ ព្យាបនិច្ឆា ជោតីយតិ តេន ករណភូតេន ហេតុភូតេន វា, កមេន ព្យាបិតុមិច្ឆាយំ ជាតិអាទីនញ្ច ព្យាបិតុមិច្ឆាយន្តិ សម្ពន្ធោ, តត្ថ អយញ្ច គាមោ រមណីយោ អយញ្ច គាមោ រមណីយោតិ កមេន ព្យាបិតុមិច្ឆា, ឯត្ថ កិញ្ចាបិ រមណីយគុណេន គាមទព្ពយោគោ អត្ថិ, តថាបិ គាមានំ គុណេន យោគោ, សព្ពោ គាមោ រមណីយោតិ ពាហុល្លេន, នត្ថិ សាកល្លេន [កមេន (បោត្ថកេ)] ព្យាបិតុមិដ្ឋត្តន្តិ សកលព្យាបនិច្ឆាយាភាវោតិ ន ទ្វិព្ពចនំ, ឯវមុបរិ យោជេត្វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, សម្បន្នោ យវោតិ សម្បន្នគុណេន យវជាតិយា ព្យាបិតុមិច្ឆា, ឯកត្ថា ជាតិ, អនេកត្ថ និស្សយា វិច្ឆា [ឯកត្ថាជាតិ, ឯកមត្ថំ ញាបយិស្សាមីតិ ជាតិសទ្ទោ បយុជ្ជតេ អនេ កត្ថនិស្សយាច វិច្ឆា, អនេកត្ថំ សញ្ញាបយិស្សាមីតិ វិច្ឆាបយុជ្ជតេ-តិ មហាភស្សេ], សោភនំ ធវខទិរន្តិ សោភនគុណេន ធវាទិទព្ពានំ ព្យាបិតុមិច្ឆា, អត្ថសទ្ទេនេត្ថ ទព្ពាទយោ វត្តុមិដ្ឋាតិ អាហ-‘ទព្ពគុណកិរិយាលក្ខណេ’តិ, វិសទ្ទោ បនេត្ថ ព្យាបនត្ថោតិ អាហ-‘ព្យាបិតុំ សម្ពន្ធិតុ’ន្តិ, សាតិ វិច្ឆា, វត្តុធម្មោតិ ‘រុក្ខំរុក្ខ’មិច្ចាទិកំ យោ វទតិ, តស្ស វត្តុនោ ធម្មោ… ឥច្ឆាលក្ខណស្ស ធម្មស្ស តប្បដិពទ្ធត្តា, សទ្ទោតិ រុក្ខមិច្ចាទិកោ, តស្ស សទ្ទស្ស យំ រូបំ អត្ត ភាវោ, តមេវ បច្ចាសត្យា ‘‘សុតានុមិតេសុ សុតសម្ពន្ធោវ ពលវា’’តិ វិច្ឆា ភិក្ខញ្ញេសុ វត្តមានស្ស សុតស្សេវ តស្ស រូបស្ស បច្ចាសន្នភាវតោ ទ្វិសង្ខ្យា យុត្តំ ទ្វិសង្ខាតាយ សង្ខ្យាយ ‘រុក្ខំ រុក្ខ’មិច្ចេវំ យុត្តំ អតិទិសីយតេ សុត្តេ ទ្វេឥច្ចនេន, ទ្វិព្ពចនស្សេវ [ទ្វិព្ពចនមេវ (បោត្ថកេ)] ហិ ទ្វិសង្ខ្យាយុត្តតា, អថ កតមេកវចនន្តស្ស ទ្វិព្ពចនំ, តថាហិ សព្ពេយេវេតេត្ថ វិច្ឆាយំ ទ្វិត្តេហ្យភិធយន្តេតិ ពហត្តា ពហុវចនំ បប្បោតិ, ឯកវចនន្តុ ន សិជ្ឈតិ ‘រុក្ខំ រុក្ខំ សិញ្ចតី’តិ ឯកត្ថាភិធានភិន្នសព្ពរុក្ខប្បតីតីតិ កថមេកវចនន្តស្ស ទ្វិព្ពវចនន្តី អាសង្កិយាហ-‘តត្ថេ’ច្ចាទិ, អត្ថសាមត្ថិយាតិ ‘ពហុវចនន្តប្បយោគេហិ’ច្ចាទិនា វក្ខមាននយេន ពហុវចនន្តប្បយោគេនេវ វិច្ឆាត្ថជោតនតោ ន តត្ថ ទ្វីព្ពចនំ សិយា, ភវិតព្ពញ្ច ទ្វិព្ពចនេ (ន, ឯ) កវចនត្តមន្តរេន ន ចាត្ថិ ទ្វិព្ពចនាវកា សោតិ បតីតិ ពលាវគតោ យោ-ត្ថោ, តស្ស អត្ថស្ស អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណំ សាមត្ថិយំ អត្ថសាមត្ថិយំ, អត្ថសាមត្ថិយា ឯកវចនន្តស្ស ទ្វីព្ពចនន្តិ សម្ពន្ធា, កិរិយាទិយោគន្តិ កិរិយាគុណាទិ សម្ពន្ធោ, មន្ត្វាតិ ព្យាបិតុមិច្ឆាយន្តីមស្ស បុព្ពកិរិយាវចនំ, អភិសំហរិត្វាតិ ឯកតោកត្វា. សទ្ទស្ស តាទិសត្ថបច្ចាយកត្តេ សាមត្ថិយំ សទ្ទសត្តិ [សទ្ទស្ស]. យុគបទាធិករណតាយំ សហវចនិច្ឆាយំ ពហុវចនប្បវត្តិយេវ, ន តត្ថ ទ្វិព្ពចនន្តិ ទស្សេតុមាហ-‘អតោយេវេ’ច្ចាទិ, អតោ យេវាតិ ពហុវចនន្តស្ស សទ្ទសត្តិយា វិច្ឆាជោតនតោ ទ្វិព្ពចនាភាវាយេវ, ឯវមញ្ញតេ- ‘ឥធ បន យោគបជ្ជំ ទុវិធំ សទ្ទយោគបជ្ជំ អត្ថយោគបជ្ជញ្ច, តត្ថ កិញ្ចិ សាត្ថកានំ សទ្ទយោគបជ្ជមត្ថយោគ បជ្ជំ ន សម្ភវតីតិ, យុគបទិ អធិករណំ ធវាទិ អត្ថោ យស្ស សោធវខទិរបលាសសទ្ទោ យុគបទាធិករណោ, តស្ស ភាវោ តថា, តស្សញ្ច សតិ, សទ្ទយោគបជ្ជមន្តរេន ភិន្នត្ថានមេកសទ្ទវចនីយាន មេកតោ បបត្តិ អត្ថយោគបជ្ជំ, តំ សហវចនិច្ឆាយន្តិ ឥមិនា ទស្សិតន្តិ តស្សំ សហវចនិច្ឆាយញ្ច សតិ, សោភនា ធវខទិរបលាសា សោភនា រុក្ខាតិ សោភនគុណយោគេបិ ពហុវចនេនេវ វិច្ឆាជោតនតោ ទ្វិព្ពចនាភាវោតិ, សោភនំ ធវខទិរន្តិ បន សតីបិ សទ្ទយោគបជ្ជេ សមាហារត្តា នត្ថត្ថយោគបជ្ជ [នាត្វយាគបជ្ជ (បោត្ថកេ)] ន្តិ ឯកវចនន្តត្តា ទ្វិត្តប្បសង្គេបិ សោភនំ ធវខទិរន្តិ សទ្ទានំ សកិំ ព្យាបនិច្ឆាយាភាវា ន ទ្វិព្ពចនន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ.

វាត្តិកការេន ‘‘អានុបុព្ពិយេ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១-វា) វុត្តំ, តទាហ-‘អានុបុព្ពិយេបិ’ច្ចាទិនា, អត្ថេវានុបុព្ពិយេបិ វិច្ឆា តតោវ ទ្វិត្តន្តិ បដិបាទយ ‘មានុបុព្ពិយ’មិច្ចាទិនា ‘អត្ថិយេវេច្ចាទិនោ វុត្តិវាក្យស្ស វិវរណមាហ. គាមជាតិយា តុល្យជាតិយានំ ទិសា ទេសាទិភេទេន ភិន្នានមិវ គាមានំ, ន ឯត្ថ វិច្ឆា, មូលមគ្គំ វា ហិ មុខ្យ មេកមេវ… ហេដ្ឋុទ្ធភាគន្តរាភាវេនេកត្តា, យេនុបរិយធោ ភាគាបេក្ខាយ កតមូលគ្គព្យបទេសេន ភិន្នជាតិយា មូលគ្គភាគា, តេ ភិន្នជាតិយា, ន ច ភិន្នជាតិយានំ វិច្ឆា ហោតិ, ន ហិ គោគោតិ វុត្តេ (វាហីក)គតា វិច្ឆាវគម្យតេតិ អាចរិយជិនិន្ទពុទ្ធិនា អានុបុព្ពិយេ វិច្ឆាយាភាវំ បដិបាទិតំ, តំ វិឃដយិតុំ ‘យទិ ហិ’ច្ចាទិនា យំ វុត្តិយំ វុត្តំ, តំ វិបញ្ចិតុមាហ- ‘យថេ’ច្ចាទិ, នសន្និវិដ្ឋោតិ ន បតិដ្ឋិតោ, នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ, យស្សូបរិភាគោ អត្ថិ តម្បិ មូលន្តិ មូល ព្យបទេសស្សាបេក្ខា កតត្តមាហ, ឧភយន្តិ មូលមគ្គញ្ច, តថា អញ្ញេបិ មូលគ្គភាគាតិ ឥមិនា មូលគ្គភេទានំ ហេដ្ឋា វិយ គហណេ សតិ ពហុត្តមាហ, បុព្ពកថិតេនាតិ ‘រុក្ខាទីនំ ពាហុល្លេនា’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘មូលាទីនំ ពាហុល្លេន ថូលាទិ គុណយោគម្មន្ត្វា សត្តមីវិភត្តិយុត្តេន មូលាទិសទ្ទសហិតេន សព្ព សទ្ទេន មូលាទិកមត្ថមភិសំហរិត្វា សព្ពស្មិំ មូលេ ថូលា សព្ពស្មិំ អគ្គេ សុខុមាតិ ឯវំ (វត្តុនោ) ព្យាបិតុមិច្ឆាយមេកវចនន្តស្ស វិច្ឆាយន្ត្វេវ ទ្វិព្ពចន’’ន្តិ.

ជេដ្ឋានំ វិច្ឆាសម្ភវេ សព្ពកនិដ្ឋស្ស ជេដ្ឋត្តាភាវានុប្បវេសោ ន សិយាតិ អានុបុព្ពិយមត្តវចនិច្ឆាយំ តេនេវ ទ្វិត្តមភិហិតំ ‘ជេដ្ឋំ ជេដ្ឋមនុប្បវេសយា’តិ តេនេវាចរិយេន, តទធុនា វិឃដីយតិ ‘ជេដ្ឋ’ មិច្ចាទិនា, កនិដ្ឋោបិ បវេសីយតីតិ កនិដ្ឋស្សបិ វិច្ឆាសម្ភវមាហ, តត្ថ ការណមាហ-‘យថេវ ហិ’ច្ចាទិ, បរស្សាតិ មជ្ឈិមស្សាតិ ឯត្ថ វិសេសនំ, កនិដ្ឋស្សាបិ ជេដ្ឋព្យបទេសោតិ សម្ពន្ធោ, យថាវុត្តមេវ សមត្ថេតិ ‘វត្តិច្ឆានិពន្ធនេ ហិ’ច្ចាទិនា, វត្តិច្ឆាទិពន្ធនេតិ វត្តុនោ ឥច្ឆា និពន្ធនំ ការណមស្សាតិ សមាសោ, វត្ថុសភាវេ វត្ថុ តត្ថេ, អភិនិវេសោ បវត្តិ, នាភិសម្ភុណាតិ ន បប្បោតិ.

‘‘សកត្ថេ វធារិយមានេ នេកស្មិំ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១២-វា) វាត្តិកការេន វុត្តំ, តទាហ ‘សកត្ថេ’ឥច្ចាទិ, អត្ថប្បការណាទ្យនបេក្ខស្ស បទស្ស អត្ថេ សកត្ថេ អវធារិយមានេ ឯត្តកមេវេតិ គម្មមានេ អនេកស្មិំ ទិយ្យមានេ ទ្វិព្ពចនមិដ្ឋំ មតំ បាណិនិយានន្តិ អត្ថោ, អយម្បនេសមធិប្បាយោ ‘មាសកំ មាសកំ ឥមម្ហា កហាបណា ភវន្តានំ ទ្វិន្នំ ទេហី ត្យត្រ ទ្វេ ឯវ មាសា ទាតុមិច្ឆិតា, កហាបណំ នាម–

ចត្តារោ វិហយោ គុញ្ជា, ទ្វេគុញ្ជា មាសកោ ភវេ;

ទ្វេ អក្ខាវ មាសកាបញ្ច,ក្ខានំ ធរណមដ្ឋកំតិ.

វុត្តវិធិនានេកមាសកសមុទាយោ, តត្ថ ន សព្ពេ កហាបណ សម្ពន្ធិនោ មាសា ទានកិរិយាយ ព្យាបិតា, ទ្វេយេវាតិ នេត្ថត្ថ វិច្ឆាតិ យថាវុត្តវត្តព្ពេន ទ្វិព្ពចន’’ន្តិ, តំ ទស្សេត្វាតិ តំ ទ្វិព្ពចនោទាហរណំ ទស្សេត្វា, បដិបាទយិតុំ វិច្ឆាយមេវ ទ្វិត្តំ ទស្សេតុំ… មាសកំ មាសកមិច្ចាទោត្វយមធិប្បាយោ-‘‘ទេហីតិ ទានកិរិយាយ មាស្ស ព្យាបិតុមិដ្ឋាតិ វិច្ឆាយមេវេត្ថ ទ្វិព្ពចនំ, តថាហ្យតោ ទ្វិរុត្តា វិច្ឆាវ គម្យតេ’’តិ, សទ្ទន្តរតោច្ចាទិកំ កិមាសង្កិយ វុត្តន្តិ អាហ‘ទេហី’តិអាទិ, អវធារណេ បតីយមានេតិ កហាបណសម្ពន្ធិនិ ពហុម្ហិ មាសកសមុទាយេ មាសកទ្វយនិច្ឆយេ វិញ្ញាយមានេ សតិ, អវិសេសេន សាមញ្ញេន មាសានំ ទេហីតិ ទានកិរិយាយ ព្យាបនា ភាវាតិ សម្ពន្ធោ, សទ្ទន្តរតោច្ចាទិនោ សាធិប្បាយមត្ថមភិធាតុមារភតេ ‘បទេនេ’ច្ចាទិ, ឯត្ថ បទេនាតិ មាសកមិច្ចនេន បទេន, ឥមម្ហា កហាបណាតិ ឥទមេត្ថ សទ្ទន្តរំ, កតាភិសង្ខរណស្សាតិ មាសកំ មាសកមិច្ចេវំ និប្ផាទិតស្ស, សទ្ទន្តរតោតិ ឥមិនា បទន្តរយោគោ គហិតោតិ អាហ-‘បទន្តរេន យោគតោ’តិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘ទ្វិត្តករណកាលេ សទ្ទន្តរវចនីយស្សត្ថស្សានបេក្ខិតត្តា មាសកំមាសកន្តិ អវិសេសេន មាសកវិច្ឆាយំ ទ្វិត្តំ, តទនុ បន ឥមម្ហា កហាបណាតិសទ្ទន្តរសម្ពន្ធេ សតិ យទិ កហាបណសម្ពន្ធ្យ ន វសេសមាសកវិច្ឆា បរិគ្គយ្ហតិ តទា ឥមស្ស កហាបណស្សាតិ ឆដ្ឋិយា ភវិតព្ពំ, ឥមម្ហា កហាបណាតិ បន អវធិបញ្ចមីនិទ្ទេសតោ កហាបណតោ ទ្វយមេវ គហេត្វា ភវន្តានំ ទ្វិន្នំ ទេហីតិ ឥមម្ហា កហាបណាតិ សទ្ទន្តរតោវធារណំ គម្យតេ’’តិ.

‘‘បុព្ពបឋមានមត្ថាតិសយវចនិច្ឆាយំ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១២-វា) វុត្តំ, តទាហ-‘បុព្ពបឋមានំ មិច្ចាទិ, បុព្ពបឋមានំ បុព្ពបឋម សទ្ទានំ អត្ថាតិសយោ យោ អត្ថស្ស បកំសោ, តស្ស វចនិច្ឆាយំ, សព្ពបឋមភាវសង្ខាត អត្ថាតិសយមត្តាវ វចនិច្ឆាតិ ន ឯត្ថ វិច្ឆាតិ តេសមធិប្បាយោ, វិកសនកិរិយាយ បាកកិរិយាយាតិ វុត្តេបិ វិកាសករណកិរិយាយ បាកករណកិរិយាយាតិ អត្ថសម្ភវតោ ‘បុព្ពំ បុព្ពំ បុប្ផ’ន្តិ ត្យាទោ, បុព្ពំ បុព្ពំ វិកសនំ ករោន្តិ, បឋមំ បឋមំ វចនំ ករោន្តីតិ កិរិយាវិសេសនវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, បុព្ពាតិ មតា បឋមាភិមតាតិ ឥមិនា បុព្ពបឋមភាវេនាភិមតានំ ពហុត្ត ព្យាបនេន វិច្ឆាសព្ភាវេ ការណមាហ.

‘‘ឌតរ ឌតមានំ សមសម្បធារណាយមិត្ថីនិគទេ ភាវេ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១២-វា) វុត្តំ, ឯត្ថ ឥត្ថិលិង្គសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គយោគា ឥត្ថីតិ វុត្តោ, និគទ្យតេនេនេតិ និគទោ, ឥត្ថី និគទោ យស្ស សោ ឥត្ថិនិគទោភាវោ, តស្មិំ ឥត្ថីនិគទេ ភាវេ, តទាហ-រតររត មន្តាន’មិច្ចាទិ, ឥត្ថិលិង្គេតិ ឥត្ថិលិង្គំ យស្ស សោ ឥត្ថិលិង្គោភាវោ, តស្មិំ ឥត្ថិលិង្គេ ភាវេ វត្តមានានំ រតររតមន្តានំ ទ្វិព្ពចនមភិមតន្តិ សម្ពន្ធោ, កស្មិំ វិសយេតិ អាហ-‘សមសម្បធារណ វិសយេ’តិ, សមេន អឌ្ឍតាទិនា គុណេន ឥមេ ឧភោ អឌ្ឍា ឥត្វេវំ រូបា សម្បធារណា និរូបនា អវពោធោ សមសម្បធារណា, សាឯវ វិសយោ, តស្មិំ សតិ, អឌ្ឍតាយ ពហុវិធត្តាភាវា កិរិយាទិយោ គាភាវា ច នត្ថេត្ថ វិច្ឆាតិ តេសមធិប្បាយោ, បុច្ឆិយមានាតិ ឥមិនា ឥមេ ឧភោ’ ឥច្ចាទីនំ បុច្ឆាវាក្យតំ ទស្សេតិ.

បរព្យវហារេនាហ-‘អាខ្យាតាទីនំ វិសយត្ត’ន្តិ, ឥមិនា អាខ្យាតាទីនមេវ កិរិយាជោតកបទភាវេន បោនោបុញ្ញសង្ខាតកិរិយា ធម្មស្ស ធនសមេវ វិសយត្តំ ទីបេតិ, អតិសយវិសិដ្ឋន្តិ ឥមិនា បបចតិសទ្ទេបការោ បកំសត្ថ ជោតកោ ឧបសគ្គោតិ ទស្សេតិ, ហិវិធិម្ហីតិ’លូ-ច្ឆេទនេ’ឥច្ចស្មា វិធិម្ហិ ហិប្បច្ចយោ ‘‘បញ្ហបត្តនាវិធីសុ’’តិ (៦-៩) ឥមិនា សុត្តេនាតិ អត្ថោ, ឱស្សាតិ ‘‘យុវណ្ណានមេឱបច្ចយេ’’តិ (៥-៨២) ឱការស្ស, ‘បុព្ពេក-កត្តុកាន’’ (៥-៦២) មិច្ចេវាតិ ឯវការេន បរេសមិវាយមប្យាភិក្ខញ្ញេ បច្ចយោ ចេ វិធីយតេ, តទា បបចតិឥច្ចត្រ វិយ អាភិក្ខញ្ញេ វិធីយមានេន បច្ចយេនេវ អាភិក្ខញ្ញត្ថស្ស បកាសិតត្តា ន ទ្វិព្ពចនេន ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ, យទា តុ ភុសំ បុនប្បុនំ បចតីតិ វចនិច្ឆា តទាបិ បបចតីតិ ភវត្យេវ.

ឥហ ឥមស្មិំ ឧទាហរណេ, អាភិក្ខញ្ញេ ឥច្ចេវាតិ ឥមិនា អនុករណមត្តមេវេតំ នត្ថេត្ថាភិក្ខញ្ញន្តិ បាណិនិយា សុត្តន្តរេន ទ្វិត្តម្បដិបាទេន្តិ, នត្ថេត្ថ តាទិសេន វចនេន បយោជនំ, អាភិក្ខញ្ញេយេវ ទ្វិព្ពចនន្តិ ទស្សេតិ, ឯវមញ្ញតេ ‘‘បដឥច្ចេតមនុករណំ ភវន កិរិយម្បតិ វត្តតីតិ [ភវនកិរិយាមតី វុត្តីតិ (បោត្ថកេ)] កិរិយាធម្មំ បោនោបុញ្ញមេត្ថ អត្ថេវា’’តិ, តេនេវ វក្ខតិ-‘បដបដា ភវតីតិ អាភិក្ខញ្ញេ ទ្វិព្ពចន’ន្តិ, អនិតិស្មិន្តិ ឥតិសទ្ទេ អវិជ្ជមានេ, រាប្បច្ចយោតិ បឋមំ ទ្វិត្តេ កតេ បច្ឆា រាប្បច្ចយោ, រាប្បច្ចយមកត្វាបិ បការន្តរេន សាធេតុមាហ- ‘អថវា’ ឥច្ចាទិ, ទីឃោ និច្ចន្តិ បឋមំ ទ្វិត្តេ បដបដករោតីតិ ឋិតេ និច្ចំ ទីឃោ, បដបដា ករោតីតិ ឯត្ថ និប្ផត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បដបដាយតីតិ ឯត្ថ ទស្សេតុំ បដបដាយតីតិអាទិ អារទ្ធំ.