សរលោបាទិ វណ្ណនា

២៦. សរោ

អាធារវិសេសាបស្សយនន្តិ ឱបសិលេសិកាធារវិសេសស្ស និស្សយនំ, ឱបសិលេសិកាធារំ វិនា អាធារន្តរេ គហិតេ សតិ វចនន្តរំ សុត្តន្តរំ វិនា ព្យវហិតនិវត្តិ កាតុំ ន ច សក្កាតិ សម្ពន្ធោ, កេចីតិ ពុទ្ធប្បិយាចរិយាទយោ ទស្សេតិ, តេ ហិ យទិ វណ្ណេន កាលេន វា ព្យវធានេបិ សន្ធិ ភវេយ្យ តទា សរេតិ និមិត្តស្សោ បាទានំ និរត្ថកំ ភវេយ្យាតិ សរេតិ និមិត្តោបាទានសាមត្ថិយេនានេន វណ្ណាទិព្យវធានេ នោ សន្ធីតិ មញ្ញមានា ‘និមិត្តោ’ច្ចាទិកំ វាក្យមាហុ, តទយុត្តន្តិ តេហិ’និមិត្តោ’ច្ចាទិនា យំ វុត្តំ, តំ អយុត្តន្តិ អត្ថោ, អយុត្តត្តេ ការណំ ព្យភិចារសព្ភាវេន សាមត្ថិយាភាវោយេវាតិ ព្យភិចារន្ទស្សេត្វា សាមត្ថិយាភាវន្ទស្សេតុមាហ-‘អវសានេ,ច្ចាទិ, ការិយាភាវេបីតិ ឯត្ថ ន កេវលំ ‘ឥទមេវ សច្ចំ, សុមនា ភវន្តុ អថោបិ’ត្យាទោ វណ្ណកាលព្យវធានេយេវ, អថ ខោ ‘ឯតេ ន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’ត្យាទោ អវសានេ ‘បមាទោ មច្ចុនោ បទំ’ ត្យាទោ អន្ត ពិន្ទុ សង្ខាតនិមិត្តន្តរេ វា ការិយាភាវេបិ និមិត្តោ បាទានស្ស សាត្ថកតោតិ អបិសទ្ទស្សត្ថោ, សាត្ថកតោតិ ភាវប្បច្ចយលោបេន ភាវប្បធានវសេន វា វុត្តំ, សាត្ថកត្តតោតិ វុត្តំ ហោតិ, អញ្ញថា និមិត្តោបាទានមេវ សាត្ថកំ នាមាតិ ‘និមិត្តោ បាទានស្ស សាត្ថកតោ’តិ ន យុជ្ជតិ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘អវសានេ និមិន្តរេ វា ការិយាភាវេន ព្យភិចារសព្ភាវា អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណំ សាមត្ថិយំ នត្ថិ, និមិត្តន្តុព្យវធានេបិ ចត្ថិ, យថា’ទារុនិមិត្តំ វនោបសង្កមន’ន្តិ តស្មា វណ្ណកាលព្យវធានេបិ សរេតិ និមិត្តេ សតិ លោបការិយំ បប្បោតេ វា’តិ. លុប្បតីតិ ‘តត្រិមេ’ច្ចាទិនា កថនកាលេ ន ទិស្សតីតិ អត្ថោ, អទស្សនមត្តមេវ ហិ លោបោ, អញ្ញថា ‘តត្រា’ទិសទ្ទរូបាភាវប្បត្តិយា អត្ថប្បតីតិ ការិត្តមេសំ ន សិយាតិ, បឋមាយ និទ្ទិដ្ឋោ… វុត្តត្តា កម្មស្ស, សរស្សាតិ វទេយ្យ… ភាវេ ខាទិប្បច្ចយេន អវុត្តកម្មត្តា, ឥហាតិ ឥមិនា សត្ថន្តរេ ភាវសាធនវសេន គហណំ វិភាវេតិ, គន្ថ លាឃវោ… សរស្ស លោបោតិ វា លោបំ បប្បោតីតិ វា អវត្តព្ពត្តា, សរោតិ បឋមាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា សរោ លោបោ នាម ហោតីតិ សង្កាបិ សិយាតិ អាហ-‘ន ចេ’ច្ចាទិ, ឥហាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ, ហោន្តិច្ចាទោបិ បុព្ពសរលោបេ ហន្តិច្ចាទិកម្បិ សិយាត្យាសង្កិយាហ-‘សោចេ’ច្ចាទិ, ឧស្សគ្គតោ អាគតោ សម្ភូតោ តស្ស វា អយំតិ ឱស្សគ្គិកោ បុព្ពលោបោ, តស្ស ភាវោ ឱស្សគ្គិកត្តំ, ឱស្សគ្គិកត្តា បុព្ពលោបស្ស ការិយន្តរេហិ បរលោបាទីហិ អបវាទវិធីហិ អាពាធិតោ ឯវ, សោ ច បុព្ពលោបោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, ‘‘បរោ ក្វចី’’តិ (៩១-២៧) ក្វចិគ្គហណេន បុព្ពបរលោបានំ តុល្យពលត្តាភាវា យថា គមប្បត្តិតោ បរលោបស្សាបវាទរូបត្តំ, អជ្ឈាសិតេតិ បវិដ្ឋេ, ន ហោតិ… បរលោបាបវាទេន ពាធិតត្តា, តេហីតិ បរលោបាទីហិ, សព្ពថា មុត្តវិសយោ សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិ, វិកប្បេន មុត្តវិសយោ លតេ វាតិ.

២៧. បរោ

ឥតិសទ្ទោ ឥទមត្ថេ, ក្វចិ លោបនីយោ ហោតីតិ ឥទំ វចនំ ទីបេតីតិ សម្ពន្ធោ, កិន្តិ អាហ-‘បយោគានុសារិត’ន្តិ, កស្សាតិ អាហ-‘ការិយស្ស បរលោបស្សា’តិ, កេន ហេតុនាតិ អាហ ‘ក្វចិគ្គហណេនា’តិ, កត្ថាតិ អាហ-‘ឥហ ឥមស្មិំ សុត្តេ’តិ, តេនាតិ តេន បយោគានុសារិតាទីបនេន, យថាបយោគន្តិ អាគមបយោគានតិក្កមេន, និច្ចំ បក្ខេវា បរលោបោ សិយាតិ ហោន្តិច្ចាទោ និច្ចំ, លតាវាតិអាទីសុ បក្ខេ វា បរលោបោ ភវេយ្យ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘កស្មិន្តិ អត្ថេ ក្វាតិ និប្ផន្នេនានិយមវុត្តិនា អនិយមត្ថស្សេវ វិសេសកតោ វចនេ សព្ពត្ថេវានិយតត្ថវុត្តិត្តា ក្វចិសទ្ទោ-យំ យថាគមំ និច្ចមនិច្ចមសន្តញ្ច វិធិំ ទីបេតិ, តត្ថ ហោន្តិច្ចាទិកោ និច្ច បក្ខោ បរលោបស្សេវ វិសយោ, លតាវាតិអាទិកោ អនិច្ចបក្ខោ ឧភយសាធារណត្តា បុព្ពលោបស្សាបិ វិសយោតិ ឥមិនា និច្ចំ បក្ខេ វា បរលោបោ ហោតិ, អសន្តបក្ខោ បន សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិអាទិកោ បុព្ពលោបស្សេវ វិសយោ សព្ពថានេន បរិច្ចត្តត្តា’’តិ, តីសុបិ ចេតេសុ បន បក្ខេសុ និច្ចានិច្ចបក្ខេសុ យេវស្សាបវាទរូបតា… បុព្ពលោបស្ស សព្ពថា ហោន្តិច្ចាទោ និវារកត្តា វា វិធាយកត្តា វា បរលោបស្ស, ន ត្វសន្តបក្ខេ… បុព្ពលោបស្សេវ សព្ពថានេន ទិន្នា វសរត្តា, លោកគ្គោតិអាទិ តុ ក្វចិសទ្ទស្ស បយោគានុសារិតា ទីបកត្តា និច្ចេ អសន្តេវាបិ វិធិម្ហិ ទីបិតេ បរលោបេន វា និប្ផជ្ជតីតិ នេដ្ឋព្យាឃាតោ, ឯវំ តាវ ក្វចិគ្គហណេ សព្ពថានិដ្ឋបរិហារេន ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិ សិយា, តទភាវេកថន្តិ តទភាវេ វិរោធមាហ-‘អញ្ញតេ’ច្ចាទិ, បរិយាយេន ភវន្តីតិ ក្វចិគ្គហណាភាវេ ‘បរោ’តិ សុត្តំ សិយា តថា សតិ សុត្តទ្វយមេកវិសយំ តុល្យពលញ្ច សិយា, តត្ថ វិប្បដិសេធាភាវា បមាណភូតានមាចរិយ (វចនា)នំ និរត្ថកតា មា ភវីតិ វារេន ភវន្តីតិ អត្ថោ, ឥតីតិ ឥមិនា បរិយាយភវនការណេន, បក្ខេយេវ សិយាតិ លតាវាតិអាទីសុ បុព្ពលោបេ បរិយាយប្បវត្តេ បរិយាយេន បរលោបស្សាប្បវត្តិតោ លតាវាតិ បក្ខេយេវ បរលោបោ ភវេយ្យ, ហោន្តិច្ចាទោ និច្ចំ ន សិយាតិ សម្ពន្ធោ, តញ្ចាតិ តំ បរិយាយភវនញ្ច, ខោ វាក្យាលង្ការេ, បដិបទន្តិ បទម្ប ទម្បតិ ហោតិ, នេកទេសបរិហារេនាបិ, តេនាហ ‘ន កត្ថចី’តិ, ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘សព្ពត្ថ វិកប្បប្បសត្តិយា ហន្តិ, សទ្ធន្ទ្រិយំត្យាទិកំ ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ (១-២៨) សុត្តេបិ ហន្តិច្ចាទិកញ្ចានិដ្ឋរូបម្បិ សម្បជ្ជតី’’តិ. នចេវមិដ្ឋន្តិ ឯវមិទំ យថាវុត្តំ វិកប្បវិធានំ សទ្ទលក្ខណញ្ញូហិ នេវាភិមតន្តិ អត្ថោ, តមេវ សាធេតិ ‘បរលោបោ ហិ’ច្ចាទិនា, អថា និច្ចបក្ខេ វា បរលោបេ កតេ-នេន បរិច្ចត្តដ្ឋានេ ឧស្សគ្គប្បវត្តិយា លតាវ លតេវាតិ រូបទ្វយំ សម្បជ្ជតិ តស្មា បយោគានុសារិតាទីបកេន ក្វចិសទ្ទេនេវ ហោន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ លតាវ លតេវាតិ បយោគ សម្ភវោបិ, តថាបិ អនិច្ចបក្ខេ លតាឥវាតិ តតិយរូបប្បសិទ្ធិយា បរិយាយេន ភវិតព្ពន្តិ បរិកប្បេតិ ‘ននុ ចេត្យាទិនា, អថ ‘‘បរោ ក្វចី’តិ ក្វចិគ្គហណេ សតិ អប(វាទរូប)ត្តា កថម្បរិយាយប្បវត្តីតិ មនសិ និធាយានិច្ចបក្ខេ បរិយាយប្បវត្តិទីបនត្ថំ ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ សុត្តិតន្តិ អបវាទេ រូបត្តយេបិ បរិយាយប្បវត្តិយំ ទោសាភាវមាហ-‘នាយំ ទោសោ’ច្ចាទិ, តថាហិច្ចាទិនា ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ សុត្តេនេវ បរិយាយស្សាបិ ទីបិតត្តំ សាធេតិ, សា ច ឯកត្ថប្បវត្តិ បរិយាយំ វិនា ន សម្ភវតិ… ឯកក្ខណេ បវត្យសព្ភាវាតិ អធិប្បាយោ, ននុ ច ក្វចាភាវេ បរិយាយប្បវត្តិយំ យថាវុត្ត ទោសស្សេវាប្បសង្គតោ មា ហោតុ បរិយាយោ, ភិន្នវិសយេ បន បុព្ពបរលោបប្បវត្តិយា ‘‘ន ទ្វេវា’តិ និសេធេ លតេវ លតាវ លតាឥវាតិ រូបត្តយំ និប្ផជ្ជតីតិ ចោទនំ មនសិ និធាយាហ-‘នចេ’ច្ចាទិ, តត្ថ ទោសមាហ-‘តថា ច សតិ’ច្ចាទិនា, កត្ថចិ ទេមិច្ចាទោ និច្ចំ បុព្ពលោបស្សេវ, កត្ថចិ ហោន្តិច្ចាទោ និច្ចំ បរលោបស្សេវ, វិកប្បេន វា កត្ថចិ យថោទកំ យថាឧទកំ ត្យាទោ បុព្ពលោបស្សេវ កត្ថចិ ឥតិបិ ឥច្ចបិច្ចាទោ បរលោបស្សេវ កត្ថចិ លតេវ លតាវ លតាឥវាច្ចាទោ បរិយាយេនុភយលោបស្សេវ ទស្សនតោតិ សម្ពន្ធោ, ឯត្ថច ឥតិបីតិ វវត្ថិតវិភាសត្ត ទីបនេន ក្វចិសទ្ទេន បរលោបេ កតេ-ញ្ញត្រ បុព្ព លោបេ សម្បត្តេ ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ ឯត្ថានុវត្តមាន ក្វចានុភាវេន និច្ចំ និសេធេ ឥច្ចបិច្ចេវ ភវតិ. សម្ពជ្ឈតិ តេសុ តេសុ សុត្តេសុ. បរិច្ឆេទោតិ កម្មត្ថវសេន អាធារវសេន វាតិ អាហ-‘បរិច្ឆិជ្ជតិ’ច្ចាទិ.

២៨. នទ្វេ

តត្ថចាតិ ចសទ្ទេន ភវិតព្ពំ, តថា ច សតិ អញ្ញោញ្ញានជ្ឈាសិ តំ យថោទកំ យថាឧទកំត្យាទិ ឥតិបិ ឥច្ចបិច្ចាទិច សង្គហិតំ ភវតីតិ, បុព្ពលោបេ បរលោបេ ច បរិយាយេន សម្បត្តេ ទ្វិន្នម្បិ បក្ខេ អភាវេ សតិ កថមិទំ យុជ្ជតីតិ ចោទេតិ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិនា, យជ្ជេវន្តិ ហិ អយំ និបាតសមុទាយោ អនិដ្ឋាបាទនារម្ភ វត្តតេ, ឯវញ្ចេ គយ្ហតីតិ អត្ថោ, តទេតិ អត្ថតោ វិញ្ញាយតិ, និច្ចំ សន្ធិការិយាភាវេ ការណមាហ-‘ឧបសិលេសា ភាវតោ’តិ, តទេវ សមត្ថេតិ ឦទិសេសុ ហិ’ច្ចាទិនា, វត្តុមិដ្ឋត្តាតិ ឥមិនា សន្និកំសោ វណ្ណាន មទ្ធមត្តកាលព្យវធានា បច្ចាសត្តិ, សន្និកំសស្សេតស្ស វចនិច្ឆាយំ សតិយេវ សន្ធិការិយំ ហោតីតិ ទីបេតិ, ឧបសិលេសាភាវោ វាតិ ឧបសិលេសាភាវោ ឯវ ភវតិ, នាញ្ញថាតិ អធិប្បាយោ, តទភាវេចាតិ តស្ស ឧបសិលេសស្ស អភាវេ ច, សន្ធិការិយាភាវេ ការណមាហ-‘កាលន្តរេន ព្យវធានា’តិ, កាលន្តរេនាតិ ឧភយត្ថ ឋិតវណ្ណាន មុច្ចារណកាលតោ អញ្ញេន មជ្ឈប្បតិតកាលេន, សន្ធិ ហោតេវ… សន្និកំសវចនិច្ឆាវសេន ឧបសិលេសភាវតោ, ពុទ្ធ វីរ អត្ថុរាជបុត្តំ អជរាមរោតិ ឆេទោ, យទិបិ សព្ពម្បេតំ យជ្ជេវំត្យាទិនា វុត្តំ ក្វចិ សទ្ទប្បភាវេនេវ សិជ្ឈតិ, តថាបិ បការោ-យម្បិ សត្ថេ យោជេតព្ពោ វាតិ ទស្សេតុំ វុត្តោ.

២៩. យុវ

ននុ សុត្តេ ‘លុត្តា’តិ បញ្ចមី និទ្ទេសា ‘បរេស’ន្តិ ហោតុ, ‘យថាក្កមំ’តិ តុ វចនាភាវេ កថំ យថាក្កមន្តីទំ វុត្តន្តិ អាហ-‘សមេ’ច្ចាតិ, សមា សង្ខ្យា គណនា យេសុ តេ សមសង្ខ្យា-ឧទ្ទេសិនោ អនុទេសិនោ ច, ឧទ្ទិសនំ បឋមំ និទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោ, អនុទិសនំ បច្ឆា កថនំ អនុទេសោ, ឧទ្ទេសោ អនុទេសោ ឯសមត្ថីតិ ឧទ្ទេសិនោ អនុទេសិនោ, តេសំ សមសង្ខ្យានមុទ្ទេសីនំ អនុទេសីនញ្ច, ឥវណ្ណុវណ្ណាហិ ឧទ្ទេសិនោ ទ្វេ, ឯ ឱការា អនុទេសិនោ ច ទ្វេតិ ឧទ្ទេសីនមនុទេសីនញ្ច ឋាន្យាទេសានំ សមសង្ខ្យា សិយា, សតិយញ្ច តស្សំ យថាក្កម មាទសា វិធីយន្តេ, លោកតោ សិទ្ធិមុបទស្សេតិ ‘តថាហិ’ច្ចាទិនា. អវ…បេ… ឯ ឱតិ បរេសំ មតំ, វិប្បដិបត្តីតិ វិរុទ្ធា បដិបត្តិ បដិជាននំ, បរេ ‘‘សតិបិ ហេដ្ឋា វាគ្គហណេ‘ក្វចាសវណ្ណំ លុត្តេ’តិ សុត្តេ ក្វចិគ្គហណករណតោ អវណ្ណេ ឯវ លុត្តេ អសវណ្ណោ វិធិ ហោតិ, តតោ ឥធ ន ហោតិ ទិដ្ឋុបាទាន’’ន្តិ វទន្តិ, ក្វចីតិ អធិការោ ឥធ ន ហោតិ មហុស្សវោ មាតូបដ្ឋានន្តិ, បតិសទ្ទោ អាធារត្ថោ, តេន សមានាធិករណោ ឧរសទ្ទោបីតិ ឧរស្មិន្តិ និច្ច សមាសត្តា អសកបទេន វិគ្គហេ កតេ ‘‘អសង្ខ្យំ វិភត្តិ’’ច្ចាទិនា (៣-២) សុត្តេន អសង្ខ្យសមាសោតិ ទស្សេតុមាហ-‘វិភត្យត្ថេសង្ខ្យសមាសោ’តិ, ឯត្ថ បន យុវណ្ណានន្តិ សំសាមិ សមីបសមូហ វិការាវយវាទីសុ ឋាន្យាទេសសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, តស្មា ឥវណ្ណុវណ្ណានំ ឋានេ ឯ ឱអាទេសា ហោន្តីតិ អត្ថោ, ឋានម្បន តិធា អបកំសោ និវត្តិ បសង្គោ ចេតិ, តត្ថ គុន្នំ ឋានេ អស្សា សម្ពន្ធីយន្តុ [ពជ្ឈន្តុ (ជិនិន្ទពុទ្ធិ)] តិ អបកំសោ ឋានសទ្ទស្សត្ថោ, ‘‘សេម្ហស្ស ឋានេ កដុកមោសធំ ទាតព្ព’’ន្តិ និវត្តិ ‘‘ទព្ភានំ ឋានេ សរេហិ អត្ថរិតព្ព’’ន្តិ បសង្គោ, តេសុ ឥធ បឋមទុតិយា ន យុជ្ជន្តិ… និច្ចត្តា សទ្ទត្ថសម្ពន្ធស្ស អបនយនវិនាសា ន យុជ្ជន្តីតិ, តតិយោ តុ (យុជ្ជតិ)… សុត្តេ អត្ថាភិធានាយ ឥវណ្ណុវណ្ណានំ បវត្តិប្បសង្គេ តទត្ថាភិធានាយេវ ឯឱអាទេសា ភវន្តីតិ.

៣០. យវា

‘‘សត្តមិយំ បុព្ពស្សេ’’តិ (១-១៤) បុព្ពស្ស ការិយវិធានតោ សត្តមី និទ្ទិដ្ឋស្ស បរតា វិញ្ញាយតីតិ វុត្តិយំ ‘បរេ’តិ វុត្តំ, ឯវមុបរិបិ, បរេហិ ឥច្ចស្ស អជ្ឈិណមុត្តោ’តិ សាធេតុំ ‘‘សព្ពោចន្តិ’’ ‘‘អជ្ឈោ អធី’’តិ ច សុត្តិតំ, តេសមិធ បច្ចក្ខាតភាវទស្សនត្ថមាហ-‘ឥទ’មិច្ចាទិ, អព្ភក្ខានន្តិ [អព្ភុគ្គភោ] ឥមិនាវ សិទ្ធន្តិ ‘‘អព្ភោ អភី’’តិ ច ន វត្តព្ពំ, ឥតិ+អស្ស ឥតិ ឋិតេ បរលោបោតិ ទស្សនត្ថំ ‘ឥតិ អស្ស បរលោបោ’តិ អាហ, អន្វគមាតិអាទីសុ និច្ចំ.

៣១. ឯឱ

បុត្តា មេ+អត្ថិ, អសន្តោ+ឯត្ថាតិ បទច្ឆេទោ.

៣២. គោស្ស

អន្តាទេសត្ថោតិ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ (១-១៧) ពាធកស្ស ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សា’’តិ (១-១៩) ពាធកេន ‘‘វានុពន្ធោ’’តិ (១-១៨) សុត្តេន អន្តាទេសត្ថោ, តេនេវ វុត្តំ-‘ពាធកពាធនត្ថោយមារម្ភោ’តិ, អវវាទេសេ បុព្ពសរលោបេ ទីឃេច គវាស្សំ, គវច្ឆន្តិ និច្ចំ. ឥទំ កថំ សិជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ, ឥទន្តិ យថរិវេច្ចាទិកំ, កិំ វិនា សិជ្ឈតីតិ អាហ-‘ឯវាទិស្សា’តិអាទិ, ឯវស្ស អាទិឯការោ ឯវាទិ, តស្ស, រិអាទេសមន្តរេនាតិ សម្ពន្ធោ, ចសទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, រស្សវិធានញ្ចាតិ យោជនីយោ, កតេបិ តស្មិន្តិ តស្មិំ សុត្តេ វិហិតេ ច, ន សិជ្ឈតីតិ ឯវាទិស្ស រិអាទេសោ ន កតោតិ កត្វា វុត្តំ, ភុសំ+ឯវាតិ (បន) ឋិតេ មហាវុត្តិនា ឯវាទិស្ស ឥអាទេសេ រូបសិទ្ធិ ហោតេវ, ឥធ បន បការន្តរេន ‘ភុសាមិវេ’តិ សាធេតុមាហ ‘តម្បិ’ច្ចាទិ.

៣៣. ព្យញ្ជ

រស្សទីឃានន្តិ សុត្តេ អវុត្តេ កថំ រស្សទីឃានន្តិ លភតិ ឧទ្ទេសិនោតិ អាហ-‘ទីឃស្សា’តិអាទិ, ទីឃស្សាតិ រស្សស្សាតិ ច ឋានសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, បច្ចាសត្យាតិ ឋានសោ បច្ចាសត្យា, ឥទញ្ច និស្សយ វសេន វុត្តំ, និស្សយករណមេកោ សត្ថាគតោ ញាយោតិ, ឥធ និច្ចំ-វីតិនាមេតិ ថុល្លច្ចយំ, ឥធ ន ហោតិ-ជនោ សាយំ.

៣៤. សរ

ឋានសម្ពន្ធេតិ ឋិតិ ឋានំ បសង្គោ, សម្ពន្ធនំ-សម្ពន្ធោ, ឋាន្យាទេសភាវលក្ខណោ ឋានេយោគនិមិត្តភូតោ សម្ពន្ធោ ឋានសម្ពន្ធោ តស្មិំ, ទ្វេ រូបានិ ហោន្តីតិ ឥមិនា ន សរូបប្បធានោតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, ហេតុមាហ-‘ពហុវចននិទ្ទេសា’តិ, ទ្វេ រូបានិហោន្តីត្យាទិ វចនមិទំ [បទមិទំ (បោត្ថកេ)] ទស្សេតិ ‘‘សរូបប្បធានេបិ ទ្វិសទ្ទេ ទ្វិសទ្ទសាមញ្ញេន សង្ខ្យាទ្វិសទ្ទានុសិដ្ឋំ នប្បយុជ្ជតេ, តស្ស (បន) សង្ខ្យេយ្យវចនសង្ខ្យាភាវា ឯកវចនមេវ ( ) [(បន) (បោត្ថកេ)] ហោតី’’តិ, ឥមិនា ច-ត្ថប្បធានោ-យំ និទ្ទេសោ ន សរូបប្បធានោតិ ទស្សេតិ, អធិបតិបច្ចយោ អធិបតិប្បច្ចយោតិ អនិច្ចំ, ឥធ ន ហោតិ ឥធ មោទតីតិ, តំ ខណន្តិ ឯត្ថ ឯកង្គវិកលំ បច្ចុទាហរណន្តិ សរម្ហា បរត្តាភាវា ន ទ្វិត្តំ.

៣៥. ចតុ

តព្ពគ្គេ តតិយបឋមាតិ កស្មា វុត្តំ ចតុត្ថ (ទុតិយ) សទ្ទេហិ វគ្គក្ខរេស្វេវ គយ្ហមានេសុ តថា និទ្ទេសោ យុត្តោ, ន ហិ ចតុន្នម្បូរណោ ចតុត្ថោ ទ្វិន្នម្បូរណោ ទុតិយោតិ អក្ខរាយេវ វុច្ចន្តីតិ អាសង្កិយ ‘វិនាបី’តិអាទិមាហ, អក្ខរេ អក្ខរវិសយេ ចតុត្ថាទិ វោហារោ ករីយមានោ វគ្គគ្គហណំ វិនាបិ វគ្គក្ខរេយេវ រុឡ្ហោ បសិទ្ធោតិ សម្ពន្ធោ, ហេតុម្ហិ ឥតិសទ្ទោ, យតោ ឯវំ, តស្មា ការណា ‘តព្ពគ្គេ តតិយបឋមា’តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ, តព្ពគ្គេតិ ចតុត្ថទុតិយា យស្មិំ, តស្មិំយេវ វគ្គេតិ អត្ថោ, បច្ចាសត្តីតិ បតិ អាបុព្ពា ‘សទ-វិសរណគត្យវសាទនេសុ’ឥច្ចស្មា ឥត្ថិយំ ភាវេត្តិម្ហិ និប្ផជ្ជតីតិ ទស្សេតុមាហ-‘បច្ចាសីទន’មិច្ចាទិ, យថាយោគ្គន្តិ ចតុត្ថក្ខរេ ចតុត្ថស្ស តតិយោ ទុតិយក្ខរេ ទុតិយស្ស បឋមោតិ ឯវំ យោគ្គមនតិក្កម្ម, ធស្ស ទភាវោតិ ឥមិនាវ បុព្ពស្ស ធស្ស ទត្តមុបលក្ខេតិ, តថា យសត្ថេរោតិ. ថេរោតិ ឯត្ថ ឯការោ វគ្គក្ខរោ ន ហោតីតិ តស្មិំ តវគ្គទុតិយក្ខរស្ស តស្ស តោ បឋមោ ន ហោតិ. បន្ថោតិ ឯត្ថ តវគ្គ ទុតិយក្ខរេន ថការេន តព្ពគ្គភូតេ នការេ សតីបិ ន សោ តព្ពគ្គទុតិយក្ខរោតិ ន តស្ស បឋមោ តោ, ឯត្ថ និគ្ឃោសោ និឃោសោតិអាទិ អនិច្ចំ, ទឌ្ឍោ និដ្ឋានន្តិ និច្ចំ.

៣៦. វិតិស្ស

ឥតិសទ្ទោ-នុករណំ. និបាតស្ស បកតិវិយា-នុករណំ ភវតិ, អនុករណញ្ច ទ្វិធា អសាធុសទ្ទរូបំ សាធុសទ្ទរូបន្តិ, តេសុ ភារវាហកោ កោចិ តេន បីឡិតោ ‘អហោ ភារោ’តិ វត្តព្ពេ សត្តិវេកល្លា ‘អហោ ពាល’ ឥច្ចាហ, តំសមីបវត្តី ‘កិមយមាហេ’តិ កេនចិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘អហោ ពាល ឥច្ចយមាហេ’តិ វទតិ, ឥធមសាធុសទ្ទរូបំ, ឥតីតិ បន សាធុសទ្ទរូបំ, តស្មា តតោ-នុការិយេនាត្ថេន សាត្ថកត្តា ឋានសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី.

៣៧. ឯឱ

ននុ ‘‘វិតិស្សេវេ វា’’តិ (១-៣៦) វោត្យនុវត្តិយ អវណ្ណេ ឯឱនំ វោ ហោតីតិ ច សក្កា វិញ្ញាតុំ, តថា សតិ ‘អវណ្ណេ ក្វចិ វោ ហោតី’’តិ វត្តព្ពំ ‘អហោតិ វា’តិ កស្មា វុត្តន្តិ ចោទនមាសង្កិយាហ-‘ឱការស្សបិ’ច្ចាទិ, ឋានិភាវេន និទ្ទិដ្ឋត្តាតិ ‘‘ឯឱន’’ន្តិ (១-៣១) វការាទេសស្ស វិជ្ជមានត្តា វការាទេសម្បតិ បុន ឱការោ ឋានិភាវេន និទ្ទិសិតព្ពោ ន សិយាតិ អធិប្បាយេនាហ, ន និមិត្តន្តិ ឯឱនំ វការាទេសត្ថំ អវណ្ណោ ការណំ ន ហោតីតិ អត្ថោ, អញ្ញថាតិ អវណ្ណស្ស និមិត្តត្តេ, ឱការំ ន បឋេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ, មការាគមេ’យាច កមាគតេ អគ្គមក្ខាយតី’តិ, ស្វេ ភវន្តិ វិគ្គយ្ហ តនប្បច្ចយេ តទ្ធិតវុត្តិយំ វិភត្តិយា ‘‘ឯកត្ថតាយំ’’តិ (២-១១៩) លោបេ អការាទេសេ ទីឃេច ស្យាទិម្ហិ ស្វាតនំ ទ្វិត្តេ ហិយ្យត្តនំ. ស្វាតនន្តិអាទីសុ និច្ចំ, ឥធ នហោតិ បរេច ន វិជានន្តីតិ.

៣៨. និគ្គ

កថ‘មាគមោ ហោតី’តិ វុត្តំ យទិ និគ្គហីតមាគមោ សិយា សុត្តេ អាគមគ្គហណេន វា ភវិតព្ពំ ញ-ម-កាទ្យ នុពន្ធវិសេសេន វា ត្យាសង្កិយាហ-‘អសតិ បិ’ច្ចាទិ, អាគមាវសាយេ ការណមាហ-‘អាទេសត្តាយោគា’តិ, អាទេសត្តាយោគោ កថំ វិញ្ញាយតិ ច្ចាហ-‘ឋានិនិទ្ទេសាភាវតោ’តិ, តថា សតិ អាគមិនិទ្ទេសាភាវា អាគមត្តម្បិ ន សិយាតិ ចោទេតិ ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិនា, ន-ឥតិ ចោទនំ បដិក្ខិបិត្វា តស្ស អាគមត្តមេវ សាធេតុមាហ-‘តស្សា’តិអាទិ, តស្សាតិ និគ្គហីតស្ស, រស្សានុប្បវត្តិតោ រស្សសរមេវ អនុគន្ត្វា បវត្តិតោ, អយមេវត្ថោ វុត្តិយម្បិ ទស្សិតោយេវាតិ វត្តុមាហ-‘ឯតទេវេ’ច្ចាទិ, បុរិមា ជាតីតិ វិសេសនសមាសេកតេ រស្សេ ច ពិន្ទ្វាគមោ, បរនិមិត្តស្សានិទ្ទិដ្ឋត្តា ពហុសទ្ទេ-ន្តស្ស ពិន្ទ្វាគមេ ពហុំ, សតិបិ បយោគានុសារិត្តទីបកស្ស ក្វចិសទ្ទស្សាបិ វវត្ថិតវិភាសត្តេ វាសទ្ទស្សាបិ តាទិសត្តស្សេវ បដិបាទកត្ត សភាវំ ទស្សេតុំ ‘វវត្ថិតវិភាសត្តា វាធិការស្សា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, វវត្ថិតស្ស លក្ខិយស្ស អនុរោធេន លក្ខណប្បវត្តិកា វិភាសា វវត្ថិតវិភាសា, អភេទេន តុ វាធិការោ វវត្ថិត វិភាសា, តស្សា ភាវោ វវត្ថិតវិភាសត្តំ, តស្មា, ឥធ ន ហោតិ ឥធ មោទតិ, ឥមស្មិំ ឋានេ អាគមត្តប្បកាសកោ ឋានិនិទ្ទេ សាភាវា អាទេសត្តាយោគសង្ខាតោ ការណវិសេសោ សមត្ថោ, តស្ស ភាវោ សាមត្ថិយំ-អត្ថពល-មញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណំ, សចាតិ សោ អាគមោ ច.

៣៩. លោបោ

លោបសទ្ទស្ស ភាវសាធនមត្តមេវ សាធេតុមាហ-‘តេនេ’ច្ចាទិ, លោបោតិ យទិ កម្មសាធនោ សិយា តទា តេន សមានាធិករណំ កត្វា ឧបរិ ‘‘បរសរោ’’តិ សុត្តមារភីយេយ្យាតិ ព្យតិរេកមាហ ‘ន បរសរោ’តិ, ឥធ ន ហោតិ សង្គរោ.

៤០. បរ

ត្វំសិ ត្វមសីតិ វិកប្បោ, ឥធ ន ហោតិ តាសាហំ.

៤១. វគ្គេ

ននុ វគ្គេវគ្គន្តោតិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ យស្មិំ (កិស្មិ)ញ្ចិ វគ្គក្ខរេ បរេ ពិន្ទុនោ យោកោចិ វគ្គន្តោ អនិយមេន ភវេយ្យ តថា សតិ អនិដ្ឋម្បិ សិយាត្យាសង្កិយ បច្ចាសត្តិំ សន្និស្សាយានិដ្ឋ និវត្តិន្ទស្សេតុមាហ-‘វគ្គេ វគ្គន្តោ’តិច្ចាទិ, សោវាតិ វគ្គន្តោវ, តស្មិន្តិ វគ្គក្ខរេ.

៤២. យេវ

ននុ សទ្ទត្តា ព្យភិចារិត្តា ឯវស្ស តាវ សទ្ទោ ហោតុ, សំយតោ, សំហិតោតិ សទ្ទេកទេសភូតានម្បិ សម្ភវា តេបិ គហេ តព្ពា សិយុន្តិ ‘យឯវហិ សទ្ទេសុ’តិ យហីនម្បិ កថំ សទ្ទវោហារោ កតោតិ អាហ ‘ឯវា’តិអាទិ, ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘អព្យភិចារិនា ព្យភិចារី និយម្យតេ’តិ.

៤៣. យេសំ

យសទ្ទេ បុព្ពសុត្តេនេវ សំស្សប្យាទេសេ សិទ្ធេ សោ ( ) [(តស្ស) (បោត្ថកេ)] យ ការមត្តេយេវ បរេ សំស្សេវ (យថា) សិយាតិ សុត្តមិទមារទ្ធំ.

៤៤. វន

ឋានិនមាសិលិស្ស គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អាគមោ នាម, កោ-យមេត្ថ ឋានីតិ អាហ-‘សរស្សាតិ, សុត្តេ អនុវត្តស្ស ច អវិជ្ជមានត្តា ‘សរស្សា’តិ កុតោ លព្ភតីតិ ចោទេតិ ‘ននុ ចេ’ត្យាទិនា. អាគមសុតិយា វនាទីនំ ឋានិសុតិយា អភាវេបិ សាមត្ថិយា ព្យញ្ជនស្ស វា អាគមោ សិយា សរស្ស វា, យទិ ព្យញ្ជនស្ស វា សិយា (ន) ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ (៥-៩២) សុត្តិត មាចរិយេន, តស្មា តទេវ ញាបេតិ ‘សរោ យេវេត្ថ ឋានី ភវិតុមរហតី’តិ. វុច្ចតេច្ចាទិនា បរិហារមាហ, និបុព្ពា បទិស្មា អនប្បច្ចយេ ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ យុកអន្តាវយវោ ‘‘តវគ្គវរនា’’ទិនា (១-៤៨) យេ ទស្ស ជោ ‘‘វគ្គល សេហិតេ’’តិ (១-៤៩) (យស្ស ជោ) និបជ្ជនំ, មានន្តត្យាទីសូតិ អធិការាតិ ‘‘ក្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសូ’’តិ (៥-១៧) ឥតោ មានន្តត្យាទីសុតិ អធិការា, បច្ចយន្តរេតិ មានន្តត្យាទីតោ អញ្ញស្មិំ បច្ចយេ, កច្ចាយនេន ‘អតិប្បគោខោតាវា’តិ សាធនត្ថំ ‘‘ក្វចិ ឱ ព្យញ្ជនេ’’តិ ឱការាគមោ គការាគមោ ច សុត្តន្តរេន វិហិតោ, តំ បការន្តរេន សាធេតុំ វុត្តិយំ-‘អតិប្បគោ ខោ តាវា’តិ យំ វុត្តំ តំ ទស្សេតុំ ‘អតិប្បា’តិអាទិ វុត្តំ.

៤៦. ឆ

ទ្វាទយោ អដ្ឋារសន្តា ពហុវចនន្តាតិ ‘ឆកី’តិ វត្តព្ពេ ‘ឆា’តិ ឯកវចនំ ន យុជ្ជតីតិ ចោទេតិ ‘ននុចា’តិអាទិនា, បរិហរតិ នច្ចាទិនា, នេតិ ‘ឆឡោ’តិ អយុត្តោ-យំ និទ្ទេសោ ន ហោតីតិ អត្ថោ, ឆសទ្ទស្ស អនុករណត្តា ឆសទ្ទានុករណត្តា, ហេដ្ឋា វុត្តសាធុសទ្ទរូបា សាធុសទ្ទរូបមនុករណំ វិភជតិ ‘អនុករណញ្ច ទុវិធ’មិច្ចាទិនា, បរិច្ចត្តោ ជហិតោ អត្ថោ វិធិនិសេធរូបោ យស្ស តំ បរិច្ចត្តត្តំ, ឯត្ថ បន ឆសទ្ទេន ឆសង្ខ្យាវិសេសោ បរិច្ចត្តោ, អភិធាយតោ ហោតីតិ ឥមិនា ឆសទ្ទស្ស អនុការិយេនាត្ថេនាត្ថវន្តត្ថមាហ, ឯកវចនន្តស្ស និទ្ទេសោ កតោ… ឆសទ្ទវចនីយស្ស ឆស្ស ឯកត្តា, អនុការិយស្សាតិ ឯកាទិនោ សង្ខ្យា សទ្ទស្ស តទញ្ញស្ស វា យទនុការិយមេកាទិកំ តទញ្ញំ វា សទ្ទរូបំ តស្ស. សង្ខ្យាទិវិសេសន្តិ ឯកត្តាទិសង្ខ្យាវិសេសំ តទញ្ញំ វា, ‘‘យោម្ហិ ទ្វិន្នំ ទុវេ ទ្វេ’’តិ (២-២១៩) សុត្តេ ទ្វិសទ្ទោ-នុការិយំ ទ្វិសទ្ទរូបំ តព្ពចនីយញ្ច ទ្វិសង្ខ្យាវិសេសម្បរាមសតីតិ តព្ពាចកំ ទ្វិន្នន្តិ ពហុវចនំ, អថ ‘ឡញិ’តិ កស្មា ន វុត្តំ ឯវញ្ហិ សតិ ញានពន្ធត្តាឡការោ អាទ្យវយវោ ភវិតុមរហតីតិ ចោទនម្មនសិ និធាយ ‘ឆសទ្ទា’តិអាទិមាហ, អន្តាបវាទេន វិធីយមានោ ឡការោ ឆ សទ្ទា បរស្សាទិស្ស អាគមត្តា…បេ… ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, អន្តាបវាទេនាតិ ឥមិនា ‘សរស្សា’តិ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសតោ ‘‘ឆឡីយន្តស្សា’’តី-មស្ស វិសយភាវំ ទីបេតិ, បរស្សាតិ ឥមិនា ‘ឆា’តិ បញ្ចមីនិទ្ទេសតោ ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តីមស្ស វិសយភាវំ, អាទិស្សាតិ ឥមិនា ឡស្សេកវណ្ណត្តា អន្តាបវាទេន ‘‘អាទិស្សា’’តិ សុត្តេ ន អាទ្យន្តោ វិយេកោបិ សរោតិ សរស្សាទិស្ស បត្តិំ ទស្សេតិ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘ឆា’តិ បញ្ចមីនិទ្ទេសា ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តិ (១-១៥) បរស្ស សម្បត្តំ ការិយំ ឯកវណ្ណត្តា ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ (១-១៧) អន្តស្ស សម្បត្តំ ‘‘អាទិស្សា’’តិ (១-១៦) អាទិវណ្ណស្ស បប្បោតី’’តិ. អាទិភូតោវ ហោតីតិ អសតិបិ ញការេ អាគមគ្គហណានុវត្តិយា អាគមិនំ សរំ អវិនាសេន្តោ តស្ស អាទ្យវយវភូតោវ ហោតីតិ អត្ថោ, លការំ ករោន្តិ ‘‘យវមទនតរលាចាគមា’’តិ សុត្តេន, តន្តិ លការករណំ ឧភិន្នមវិសេសវចនញ្ច អយុត្តតំ ទស្សេតិ ‘តេសម្បិ’ច្ចាទិនា, តេសម្បីតិ កច្ចាយនានម្បិ, អក្ខរសញ្ញាយន្តិ ‘‘អក្ខរាបាទយោ ឯកចត្តាលីស’’ន្តិ វិធីយមានអក្ខរ សញ្ញាយំ. អវិសេសេ លឡានំ នានត្តាភាវេ, បាកដោ វាតិ ឥមិនា សុតិលិបិភេទស្ស បច្ចក្ខសិទ្ធតន្ទស្សេតិ, តត្ថ ហិ សោតវិញ្ញាណវីថិយា លឡានំ វិសុំវិសុំ គហណំ សុតិ, តំតំ ទេសវាសីនំ លេខា វ វត្ថានំ លិបិ, តេសំ ភេទោ សោតចក្ខុវិញ្ញាណគយ្ហត្តា បច្ចក្ខសិទ្ធោ, ឆឡភិញ្ញាតិ វិកប្បេន ឡការាគមបក្ខេ រូបំ.

៤៧. តទ

ឥស្ស អត្តំ និបាតនា, ទការោ បន ‘‘មយទា សរេ’’តិ (១-៤៤), បទន្តរេនាតិអាទីតិ ឥមិនា អញ្ញេន បទេន, សាធូនិ ភវន្តីតិ វុត្តិ បាឋស្ស អត្ថំ វត្តុំ ‘សាធូនិ ភវន្តីតិ និបាតនតោ’តិ អាហ, តត្ថ ការណមាហ-‘យ’មិច្ចាទិ, អប្បត្តស្ស បាបនម្បត្តស្ស បដិសេធោ ច និបាតនំ, តេសំ ឥធ បាឋាតិ តេសំ តថា ឥច្ឆន្តានំ ឥធាតិ និបាតស្ស ឥមស្មិំ តទមិនាទិសុត្តេ បាឋា, ឧទ្ធស្ស ឧទូតិ ឧទ្ធំ ខមស្សាតិ អញ្ញបទត្ថសមាសេ ឧទ្ធំខ ឥតិ ឋិតេ ឧទ្ធំសទ្ទស្ស ឧទុអាទេសោ, អស-ភោជនេ ឥច្ចស្មា ‘‘ក្វចណ’ ឥតិ (៥-៤១) សុត្តេន អណ្បច្ចយេ អសសទ្ទោ និប្ផជ្ជតីតិ អាហ-‘បិសិតមសនា’តិ ‘‘ក្វចណ’’ ឥតិ មហិយំ រវតីតិ ឋិតេ ឥមិនាវ គណនិបាតនេន សមាសេ កតេ មយូរសទ្ទោ និប្ផជ្ជតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘មហិសទ្ទស្សេ’ច្ចាទិ, អស្ស តទមិនាទិគណស្ស អាគតិគណត្តា ឯវមញ្ញេបីតិ សម្ពន្ធោ, វុត្តន្តិ បាឋសេសោ. ទីឃនិកាយាទីសុ បញ្ចសុ និកាយេសូតិ–

‘‘ទីឃមជ្ឈិមសំយុត្ត, អង្គុត្តរិកខុទ្ទកា;

និកាយា (បញ្ច) គម្ភីរា, ធម្មតោ អត្ថតោចិមេ’’តិ.

វុត្តេសុ ទីឃាគមាទីសុ បញ្ចសុ និកាយេសុ, ញាតព្ពាតិ វណ្ណា គមាទិទ្វារេន ជានិតព្ពា, បញ្ចវិធំ បញ្ចប្បការំ និរុត្តមុច្ចតេតិ សម្ពន្ធោ, និព្ពចនំ និរុត្តំ, នបុំសកេ ភាវេ ត្តោ, អត្ថកថនវាក្យ បុព្ពកមុច្ចារណមិច្ចត្ថោ, តទភិធាយិ សត្ថមប្យភិធានេ-ភិធេយ្យោ បចារា តទត្ថតាយ វា និរុត្តមុច្ចតេ, វុត្តនិរុត្តិ លក្ខណេន…បេ… វេទិតព្ពាតិ ឥមិនា និរុត្តសត្ថេ យេ សទ្ទា បដិបទំ និប្ផាទិយន្តិ តេសមិទំ សាមញ្ញេន និប្ផាទនន្តិ ទីបេតិ, ទ្វារេ និយុត្តោ ទោវារិកោតិ ឯត្ថ ណិកេ ទការវការានំ មជ្ឈេ ឱការាគមោ, ហិំសិស្មាតិ ‘ហិំស-ហិំសាយ’ មិច្ចស្មា, អប្បច្ចយេតិ ‘‘សាវការកេស្វ ឃណ្ឃកា’’តិ (៥-៤៤) អប្បច្ចយេ, និជកោតិ ឯត្ថ ជការស្ស យការេ និយកោ. អថ វណ្ណវិការោតិ វុត្តត្តា ជវណ្ណស្ស យាទេសេ និយកាទយោ តាវ សិជ្ឈន្តុ, សុសានាទយោ កថំ ឆវបទាទិវិការត្តា សុសានាទីនន្តិ អាហ ‘បទវិការោបិ’ច្ចាទិ. អញ្ញថា វណ្ណសមុទាយាទេសស្ស វិសុំគហណេ ឆព្ពិតោបត្តិយា ‘បញ្ចវិធំ និរុត្ត’ន្តិ សង្ខ្យានិយមោ ន យុជ្ជេយ្យាតិ ភាវោ. យោគោ សម្ពន្ធោ, តថាហិច្ចាទិនា ធាតុស្ស អត្ថាតិសយេន យោគម្បាកដីករោតិ, រវនកិរិយាតិ សម្ពន្ធោតិ កេកាយិតាន្យសទ្ទនកិរិយាភិសម្ពន្ធោ. មយូរោតិ ឯត្ថ រវតិ មយូររាវេ ឯវ វត្តតេ, ន សាមញ្ញេន រវនកិរិយាមត្តេតិ ភាវោ.

៤៨. តវ

វណ្ណមត្តស្សេ វាតិ វណ្ណសាមញ្ញស្សេវ, មត្តសទ្ទោ ឯត្ថ សាមញ្ញ វចនោ. យការស្សច ចាទេសោតិ សម្ពន្ធោ, ទយការានំ ជត្តន្តិស្ស ឥមិនា, យស្ស ‘‘វគ្គលសេហិ តេ’’តិ (១-៤៩) ជត្តំ, អត្តានមធិកិច្ច បវត្តន្តិ អត្ថេ អសង្ខ្យសមាសោ.

៤៩. វគ្គ

យន្តំ សទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធិត្តេបិ បក្កន្តវិសយត្តា តំសទ្ទោ យំសទ្ទំ នាបេក្ខតេត្យាហ-‘តេតិ អនន្តរ’ឥច្ចាទិ, តំ សទ្ទោ ហិ បក្កន្ត វិសយោ តថា បសិទ្ធវិសយោ អនុភូតវិសយោ ច យំសទ្ទំ នាបេក្ខតេ, យថា ចេសោ យំសទ្ទន្នា បេក្ខតេ, តំ សព្ពំ មហាសាមិនាធិកាយំ សុពោធាលង្ការដីកាយំ–

មុនិន្ទចន្ទសញ្ជាត, ហាសចន្ទនលិម្បិតា;

បល្លវាធវលាតស្សេ, វេកោ នាធរបល្លវោតិ (១២២).

ឯតិស្សា គាថាយ អម្ហេហិ វិត្ថារិតនយេន គហេតព្ពំ, យថា រហន្តិ សកម្មាកម្មធាតូនមនុរូបំ.

៥០. វេវា

កិញ្ចាបីទំ [ឥទំកិញ្ចាបិ (បោត្ថកេ)] វិកប្បនត្ថំ កតន្តិ ហេដ្ឋិមេន និ(ន្នាន)ត្តំ វិញ្ញាយតិ, តថាបិ ឥមិនា វាការេន វិកប្បោវ, ហេដ្ឋិមេ បន ក្វចាធិការា ហការន្តធាតុតោ ធ្យណ្បច្ចយេ មេហ្យំ, ទោហ្យំ សិនេហ្យំ, លេហ្យន្តិបិ ភវត្វេវ.

៥៣. សំយោ

វត្តុនោ-ត្តប្បធានត្តមត្តវចសីតិ និយតាវយវវាចិនោ ឧបាទានាតិ វុត្តមនេកត្ថត្តេប្យាទិសទ្ទស្ស, អាទិយតីត្យាទីតិ កម្មសា ធនោចាយមាទិសទ្ទោ, សោយមត្ថោ សុមង្គលប្បសាទនិយា ខុទ្ទសិក្ខា ដីកាយ‘អាទិតោ ឧបសម្បន្នា’តិ ឯត្ថ អម្ហេហិ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ, សំយុជ្ជតីតិ សំយោគោ-ឯកត្រាវដ្ឋិតព្យញ្ជនា.

៥៤. វិច្ឆា

យំវត្តតេតិ វុត្តិវចនំ និក្ខិបិត្វា តស្ស អត្ថំ វត្តុមារភតេ ‘សម្ភវាបេក្ខាយេ’ច្ចាទិ, យំវត្តតេតិ ច សុត្តេ អវិជ្ជមានេបិ គម្មមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគម្បតិ កាមចារោតិ វុត្តិយំ វុត្តំ, យសទ្ទស្សានិយមត្ថវុត្តិត្តេបិ បទវាក្យតោ នាញ្ញំ សម្ភវតិ វិច្ឆាយមាភិក្ខញ្ញេ ច វត្តមានន្តិ អាហ ‘សម្ភវាបេក្ខាយបទំ វាក្យំវា’តិ, សម្ភវតីតិ សម្ភវោ-បទំ វាក្យំ វា, តស្មិំ អបេក្ខាយ បទំ វាក្យំ វា វត្តតេតិ សម្ពន្ធោ, វត្តតេតិ វិច្ឆាយមាភិញ្ញេ ចាត្ថេ វត្តតេ, ននុ បទស្ស វាក្យស្ស វា វិសុំយេវ ទព្ពាទយោ អត្ថា, តំ កថមិទ មេតស្មិំ វត្តុធម្មេ កិរិយាធម្មេ ច វិច្ឆាភិក្ខញ្ញត្ថេ វត្តតេតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ-‘វិសយភាវេនា’តិអាទិ, វិច្ឆាយ វត្តុធម្មស្ស កិរិយាធម្មស្ស ចាភិក្ខញ្ញស្ស វិសយោ បទំ វាក្យំ វា… អនញ្ញត្ថវុត្តិវសេន តត្ថប្បវត្តិយា, តំ វសេនច, អភិធាយកត្តេន ចេតិ គោចរត្តេន បកាសកត្តេន ចាតិ អត្ថោ, យំវត្តតេតិ អជ្ឈាហដស្ស យន្តិ បឋមន្តស្ស វិភត្តិវិបរិណាមំ ទស្សេតិ (តស្សាតិ) អាទិនា, ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘យជ្ជបិ ‘វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេស្វិ’ ត្យត្រ ឆដ្ឋីនោច្ចារីយតេ, តថាបិ ឆដ្ឋីបសិទ្ធិ ហោតេវ, កថំ ទ្វេ ឥច្ចាទេសនិទ្ទេសា អាទេសោ ច សម្ពន្ធីនមបេក្ខតេ, ‘វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេសូ’តិ ចាត្ថនិទ្ទេសោ, ន ចាត្ថស្សាទេសេន សម្ពន្ធោ ឧបបជ្ជតេ, តស្មា វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេសុ យំ បទំ វាក្យំ វា វត្តតេ តស្ស ទ្វេ ភវន្តិច្ចេវំ ឆដ្ឋីយត្ថោ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ, ទ្វេ រូបានិ ហោន្តីតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, សទ្ទរូបេ សង្ខ្យយ្យេតិ ទុតិយា ពហុវចនន្តំ បដិបាទយមានោតិ ឯត្ថ បដិបាទនកិរិយាយ សម្ពន្ធេនោបទិដ្ឋំ, ‘‘វាក្យន្តរដ្ឋោបិ សទ្ទោ តទញ្ញស្មិម្បិ សម្ពន្ធមុបយាតី’’តិ ទ្វិសទ្ទោតិ ឥទំ ឧបរិ វាក្យទ្វយេប្យុបយុជ្ជតិ ‘ទ្វិសទ្ទោ វុត្តោ, ទ្វិសទ្ទោ ន សរូបប្បធានោ’តិ, អថ សរូបប្បធានោ កស្មា ន វុត្តោតិ អាហ-‘ពហុវចនេន និទ្ទេសា’តិ, អថ ទ្វេតិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា បទវាក្យានំ ឋានេ ទ្វិព្ពចនំ វា សិយា, តានេវា វត្តន្តីតិ ទ្វិប្បយោគោ វា, តថា សតិ ‘យំវត្តតេ តស្សា’តិ កស្មា បឋមមេវ និស្សាយ វុត្តិយំ វិវរណំ កតន្តិ អាហ-‘ឯវញ្ចា’តិអាទិ, ឥទានិ ទ្វិប្បយោគបក្ខស្ស សទោសត្តា អគហិតភាវំ ទស្សេតុមាហ-‘យទាត្វិ’ ត្យាទិ, តុសទ្ទោ បុព្ពស្មា បក្ខា វិសេសស្ស បទស្សកោ [វិសេសនត្ថោ (បោត្ថកេ)], តត្ថ ហិ ទ្វេ [ទ្វេរូប (បោត្ថកេ)] សទ្ទរូបាន្យាទិសីយន្តេ, ឥហ តុ សោវ សទ្ទោ ទ្វិរាវត្តតេ, អាវុត្តី សង្ខ្យេយ្យាតិ ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘ទ្វិសទ្ទោ-យំ ‘‘អាទសហិ សង្ខ្យា សង្ខ្យេយ្យេ វត្តន្តេ’’តិ វចនតោ សង្ខ្យេយ្យវចនោ, តស្មេហ សង្ខ្យេយ្យំ សទ្ទរូបំ វា សិយា អាវុត្តិ វា, ឥច្ចបិ និទ្ទេសោ តទុភយមបេក្ខិយ នបុំសកលិង្គេន វា សិយា ឥត្ថិលិង្គេន វា, តត្ថ យទា នបុំសកលិង្គេន និទ្ទេសោ, តទា សទ្ទរូបានិ សង្ខ្យេយ្យានិ ភវន្តិ, យទា តុ ឥត្ថិលិង្គេន, តទា សទ្ទស្សាវុត្តី ឧច្ចារណលក្ខណា កិរិយា សង្ខ្យេយា ភវន្តិ, តតោ ចេត្ថ អាវុត្តីអបិ សង្ខ្យេយា ហោន្តី’’តិ, តទា ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពវចនន្តិ ឯស បក្ខោតិ អយមេត្ថ ភាវោ’’ យទា ទ្វេ អាវុត្តិយោ វិធីយន្តេ តទា ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្តេ សោបេក្ខោ, (អត្រ ឋាន្យាទេសភាវោ នត្ថិ) [នតុដ្ឋានេ ទ្វិព្ពចនបក្ខោ (បោត្ថកេ)] អាវុត្តិ ហិ កិរិយា, តស្សា ចេហ សទ្ទោ សាធនំ, ន ច កិរិយាយ សាធនស្ស ច ឋាន្យាទេសភាវោ ឧបបជ្ជតេ, តស្មា យទាវុត្តី វិធីយន្តេ, តទា ទិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្តេ-សោ បក្ខោ ភវតី’’តិ, អយម្បិ បក្ខោ បាណិនីយេហិ បរិគ្គហីតោ, តទយុត្តំ ទោសទុដ្ឋត្តាតិ សន្ទស្សយមាហ-‘សោ បនេ’ត្យាទិ, តេ ហិ ទុតិយម្បិ បក្ខមព្ភុបគម្ម ឧបចារមត្តតោ ភេទោ, វត្ថុតោត្វភេទោ វាតិ បោនោបុញ្ញេន តំ សាធេន្តិ. កថម្បន សទោសត្តំ យេនាយំ ន គហិតោត្យាហ- ‘តថាហិ’ច្ចាទិ, ណ្យោ នសិយាតិ ‘‘តស្ស ភាវកម្មេសុ ត្ត តា ត្តន ណ្យ ណេយ្យ ណិយ ណិយា’’តិ (៤-៥៩) ភាវេ វិធីយមានោ ណ្យោ ទ្វិប្បយោគបក្ខេ សទ្ទភេទសព្ភាវា បុន បុនេតិ សមុទាយសភាវតោ បុនបុន ភាវោតិ អត្ថេ បុនបុន សមុទាយតោ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ, ន កេវលំ ណ្យោវ, អថ ខោ ឯកបទន្តោគធានំ សរានំ សរានមាទិភូតស្សុការស្ស ភវន្តោ ឱការោបិ ‘‘សរានមាទិស្សា យុវណ្ណស្សា ឯឱ ណានុពន្ធេ’’តិ (៤-១២៤) ន សិយា, ‘‘មនាទ្យាបាទីនមោមយេ ច ‘‘ឥតិ (៣-៥៩) ឱការោ បន បក្ខទ្វយេបិ ហោតេវ… ឧត្តរបទស្ស និមិត្តភាវេន គហិតត្តា, បុព្ពបក្ខេបិ ហិ ទ្វេ សទ្ទរូបាន្យេវាទិសីយន្តេតិ ហោតេវ បទ ភេទោ, វក្ខតិ ហិ ‘សតីបិ អត្តគតេ ភេទេ’តិ. ននុ អាវុត្តិធម្មភេទ សទ្ទស្សុបចរិតោ ភេទោ, សរូបតោ ត្វភេទោវ, អញ្ញថា អាវុត្តិយេវ ន សិយា, ឯកស្ស ហិ វត្ថុនោ អាវុត្តិ ហោតិច្ចាហ‘នាន្តរេនេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថេតិ ឧបចរិតោ ភេទោ ន សភាវតោតិ ចេ, ការិយម្ភវតីតិ ឯវិ ន សក្កា វត្តុន្តិ សម្ពន្ធោ, សភាវតោ ត្វភេទោ វាតិ ឧបចារាភាវេន វត្ថុតោ វិជ្ជមានភេទមវធារយតិ, អញ្ញថាតិ យទិ ភេទោ សិយា, អាវុត្តិយេវ ន សិយាតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘‘យទិ សភាវតោវ ភេទោ ភិន្នស្ស បន កថមាវុត្តិ សិយា’’តិ, ឋានិសទិសត្តាតិ ‘‘ឋានីវិយាទេសោ’’តិ បរិភាសមុបលក្ខេតិ.

កិរិយាយាតិអាទីសុ សហត្ថេ តតិយា… កិរិយាទីហិ ទព្ពាទ្យត្ថានំ វត្តុ [កត្តុ] ព្យាបនិច្ឆាបវត្តិតោ, ទេសាទីតិ ( ) [(ហិ) (បោត្ថកេ)] អាទិសទ្ទេន កាលាវត្ថាទិំ សង្គណ្ហាតិ, នានាការយុត្តមេវ ភិន្នំ នាម ហោតីតិ អាហ-‘អនេកប្បការយុត្តេ’តិ, ពហុវចននិទ្ទេសតោ វុត្តំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, តេនាតិ យេន ពហុវចននិទ្ទេសេន សកិំ ព្យាបនិច្ឆា ជោតីយតិ តេន ករណភូតេន ហេតុភូតេន វា, កមេន ព្យាបិតុមិច្ឆាយំ ជាតិអាទីនញ្ច ព្យាបិតុមិច្ឆាយន្តិ សម្ពន្ធោ, តត្ថ អយញ្ច គាមោ រមណីយោ អយញ្ច គាមោ រមណីយោតិ កមេន ព្យាបិតុមិច្ឆា, ឯត្ថ កិញ្ចាបិ រមណីយគុណេន គាមទព្ពយោគោ អត្ថិ, តថាបិ គាមានំ គុណេន យោគោ, សព្ពោ គាមោ រមណីយោតិ ពាហុល្លេន, នត្ថិ សាកល្លេន [កមេន (បោត្ថកេ)] ព្យាបិតុមិដ្ឋត្តន្តិ សកលព្យាបនិច្ឆាយាភាវោតិ ន ទ្វិព្ពចនំ, ឯវមុបរិ យោជេត្វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, សម្បន្នោ យវោតិ សម្បន្នគុណេន យវជាតិយា ព្យាបិតុមិច្ឆា, ឯកត្ថា ជាតិ, អនេកត្ថ និស្សយា វិច្ឆា [ឯកត្ថាជាតិ, ឯកមត្ថំ ញាបយិស្សាមីតិ ជាតិសទ្ទោ បយុជ្ជតេ អនេ កត្ថនិស្សយាច វិច្ឆា, អនេកត្ថំ សញ្ញាបយិស្សាមីតិ វិច្ឆាបយុជ្ជតេ-តិ មហាភស្សេ], សោភនំ ធវខទិរន្តិ សោភនគុណេន ធវាទិទព្ពានំ ព្យាបិតុមិច្ឆា, អត្ថសទ្ទេនេត្ថ ទព្ពាទយោ វត្តុមិដ្ឋាតិ អាហ-‘ទព្ពគុណកិរិយាលក្ខណេ’តិ, វិសទ្ទោ បនេត្ថ ព្យាបនត្ថោតិ អាហ-‘ព្យាបិតុំ សម្ពន្ធិតុ’ន្តិ, សាតិ វិច្ឆា, វត្តុធម្មោតិ ‘រុក្ខំរុក្ខ’មិច្ចាទិកំ យោ វទតិ, តស្ស វត្តុនោ ធម្មោ… ឥច្ឆាលក្ខណស្ស ធម្មស្ស តប្បដិពទ្ធត្តា, សទ្ទោតិ រុក្ខមិច្ចាទិកោ, តស្ស សទ្ទស្ស យំ រូបំ អត្ត ភាវោ, តមេវ បច្ចាសត្យា ‘‘សុតានុមិតេសុ សុតសម្ពន្ធោវ ពលវា’’តិ វិច្ឆា ភិក្ខញ្ញេសុ វត្តមានស្ស សុតស្សេវ តស្ស រូបស្ស បច្ចាសន្នភាវតោ ទ្វិសង្ខ្យា យុត្តំ ទ្វិសង្ខាតាយ សង្ខ្យាយ ‘រុក្ខំ រុក្ខ’មិច្ចេវំ យុត្តំ អតិទិសីយតេ សុត្តេ ទ្វេឥច្ចនេន, ទ្វិព្ពចនស្សេវ [ទ្វិព្ពចនមេវ (បោត្ថកេ)] ហិ ទ្វិសង្ខ្យាយុត្តតា, អថ កតមេកវចនន្តស្ស ទ្វិព្ពចនំ, តថាហិ សព្ពេយេវេតេត្ថ វិច្ឆាយំ ទ្វិត្តេហ្យភិធយន្តេតិ ពហត្តា ពហុវចនំ បប្បោតិ, ឯកវចនន្តុ ន សិជ្ឈតិ ‘រុក្ខំ រុក្ខំ សិញ្ចតី’តិ ឯកត្ថាភិធានភិន្នសព្ពរុក្ខប្បតីតីតិ កថមេកវចនន្តស្ស ទ្វិព្ពវចនន្តី អាសង្កិយាហ-‘តត្ថេ’ច្ចាទិ, អត្ថសាមត្ថិយាតិ ‘ពហុវចនន្តប្បយោគេហិ’ច្ចាទិនា វក្ខមាននយេន ពហុវចនន្តប្បយោគេនេវ វិច្ឆាត្ថជោតនតោ ន តត្ថ ទ្វីព្ពចនំ សិយា, ភវិតព្ពញ្ច ទ្វិព្ពចនេ (ន, ឯ) កវចនត្តមន្តរេន ន ចាត្ថិ ទ្វិព្ពចនាវកា សោតិ បតីតិ ពលាវគតោ យោ-ត្ថោ, តស្ស អត្ថស្ស អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណំ សាមត្ថិយំ អត្ថសាមត្ថិយំ, អត្ថសាមត្ថិយា ឯកវចនន្តស្ស ទ្វីព្ពចនន្តិ សម្ពន្ធា, កិរិយាទិយោគន្តិ កិរិយាគុណាទិ សម្ពន្ធោ, មន្ត្វាតិ ព្យាបិតុមិច្ឆាយន្តីមស្ស បុព្ពកិរិយាវចនំ, អភិសំហរិត្វាតិ ឯកតោកត្វា. សទ្ទស្ស តាទិសត្ថបច្ចាយកត្តេ សាមត្ថិយំ សទ្ទសត្តិ [សទ្ទស្ស]. យុគបទាធិករណតាយំ សហវចនិច្ឆាយំ ពហុវចនប្បវត្តិយេវ, ន តត្ថ ទ្វិព្ពចនន្តិ ទស្សេតុមាហ-‘អតោយេវេ’ច្ចាទិ, អតោ យេវាតិ ពហុវចនន្តស្ស សទ្ទសត្តិយា វិច្ឆាជោតនតោ ទ្វិព្ពចនាភាវាយេវ, ឯវមញ្ញតេ- ‘ឥធ បន យោគបជ្ជំ ទុវិធំ សទ្ទយោគបជ្ជំ អត្ថយោគបជ្ជញ្ច, តត្ថ កិញ្ចិ សាត្ថកានំ សទ្ទយោគបជ្ជមត្ថយោគ បជ្ជំ ន សម្ភវតីតិ, យុគបទិ អធិករណំ ធវាទិ អត្ថោ យស្ស សោធវខទិរបលាសសទ្ទោ យុគបទាធិករណោ, តស្ស ភាវោ តថា, តស្សញ្ច សតិ, សទ្ទយោគបជ្ជមន្តរេន ភិន្នត្ថានមេកសទ្ទវចនីយាន មេកតោ បបត្តិ អត្ថយោគបជ្ជំ, តំ សហវចនិច្ឆាយន្តិ ឥមិនា ទស្សិតន្តិ តស្សំ សហវចនិច្ឆាយញ្ច សតិ, សោភនា ធវខទិរបលាសា សោភនា រុក្ខាតិ សោភនគុណយោគេបិ ពហុវចនេនេវ វិច្ឆាជោតនតោ ទ្វិព្ពចនាភាវោតិ, សោភនំ ធវខទិរន្តិ បន សតីបិ សទ្ទយោគបជ្ជេ សមាហារត្តា នត្ថត្ថយោគបជ្ជ [នាត្វយាគបជ្ជ (បោត្ថកេ)] ន្តិ ឯកវចនន្តត្តា ទ្វិត្តប្បសង្គេបិ សោភនំ ធវខទិរន្តិ សទ្ទានំ សកិំ ព្យាបនិច្ឆាយាភាវា ន ទ្វិព្ពចនន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ.

វាត្តិកការេន ‘‘អានុបុព្ពិយេ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១-វា) វុត្តំ, តទាហ-‘អានុបុព្ពិយេបិ’ច្ចាទិនា, អត្ថេវានុបុព្ពិយេបិ វិច្ឆា តតោវ ទ្វិត្តន្តិ បដិបាទយ ‘មានុបុព្ពិយ’មិច្ចាទិនា ‘អត្ថិយេវេច្ចាទិនោ វុត្តិវាក្យស្ស វិវរណមាហ. គាមជាតិយា តុល្យជាតិយានំ ទិសា ទេសាទិភេទេន ភិន្នានមិវ គាមានំ, ន ឯត្ថ វិច្ឆា, មូលមគ្គំ វា ហិ មុខ្យ មេកមេវ… ហេដ្ឋុទ្ធភាគន្តរាភាវេនេកត្តា, យេនុបរិយធោ ភាគាបេក្ខាយ កតមូលគ្គព្យបទេសេន ភិន្នជាតិយា មូលគ្គភាគា, តេ ភិន្នជាតិយា, ន ច ភិន្នជាតិយានំ វិច្ឆា ហោតិ, ន ហិ គោគោតិ វុត្តេ (វាហីក)គតា វិច្ឆាវគម្យតេតិ អាចរិយជិនិន្ទពុទ្ធិនា អានុបុព្ពិយេ វិច្ឆាយាភាវំ បដិបាទិតំ, តំ វិឃដយិតុំ ‘យទិ ហិ’ច្ចាទិនា យំ វុត្តិយំ វុត្តំ, តំ វិបញ្ចិតុមាហ- ‘យថេ’ច្ចាទិ, នសន្និវិដ្ឋោតិ ន បតិដ្ឋិតោ, នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ, យស្សូបរិភាគោ អត្ថិ តម្បិ មូលន្តិ មូល ព្យបទេសស្សាបេក្ខា កតត្តមាហ, ឧភយន្តិ មូលមគ្គញ្ច, តថា អញ្ញេបិ មូលគ្គភាគាតិ ឥមិនា មូលគ្គភេទានំ ហេដ្ឋា វិយ គហណេ សតិ ពហុត្តមាហ, បុព្ពកថិតេនាតិ ‘រុក្ខាទីនំ ពាហុល្លេនា’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘មូលាទីនំ ពាហុល្លេន ថូលាទិ គុណយោគម្មន្ត្វា សត្តមីវិភត្តិយុត្តេន មូលាទិសទ្ទសហិតេន សព្ព សទ្ទេន មូលាទិកមត្ថមភិសំហរិត្វា សព្ពស្មិំ មូលេ ថូលា សព្ពស្មិំ អគ្គេ សុខុមាតិ ឯវំ (វត្តុនោ) ព្យាបិតុមិច្ឆាយមេកវចនន្តស្ស វិច្ឆាយន្ត្វេវ ទ្វិព្ពចន’’ន្តិ.

ជេដ្ឋានំ វិច្ឆាសម្ភវេ សព្ពកនិដ្ឋស្ស ជេដ្ឋត្តាភាវានុប្បវេសោ ន សិយាតិ អានុបុព្ពិយមត្តវចនិច្ឆាយំ តេនេវ ទ្វិត្តមភិហិតំ ‘ជេដ្ឋំ ជេដ្ឋមនុប្បវេសយា’តិ តេនេវាចរិយេន, តទធុនា វិឃដីយតិ ‘ជេដ្ឋ’ មិច្ចាទិនា, កនិដ្ឋោបិ បវេសីយតីតិ កនិដ្ឋស្សបិ វិច្ឆាសម្ភវមាហ, តត្ថ ការណមាហ-‘យថេវ ហិ’ច្ចាទិ, បរស្សាតិ មជ្ឈិមស្សាតិ ឯត្ថ វិសេសនំ, កនិដ្ឋស្សាបិ ជេដ្ឋព្យបទេសោតិ សម្ពន្ធោ, យថាវុត្តមេវ សមត្ថេតិ ‘វត្តិច្ឆានិពន្ធនេ ហិ’ច្ចាទិនា, វត្តិច្ឆាទិពន្ធនេតិ វត្តុនោ ឥច្ឆា និពន្ធនំ ការណមស្សាតិ សមាសោ, វត្ថុសភាវេ វត្ថុ តត្ថេ, អភិនិវេសោ បវត្តិ, នាភិសម្ភុណាតិ ន បប្បោតិ.

‘‘សកត្ថេ វធារិយមានេ នេកស្មិំ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១២-វា) វាត្តិកការេន វុត្តំ, តទាហ ‘សកត្ថេ’ឥច្ចាទិ, អត្ថប្បការណាទ្យនបេក្ខស្ស បទស្ស អត្ថេ សកត្ថេ អវធារិយមានេ ឯត្តកមេវេតិ គម្មមានេ អនេកស្មិំ ទិយ្យមានេ ទ្វិព្ពចនមិដ្ឋំ មតំ បាណិនិយានន្តិ អត្ថោ, អយម្បនេសមធិប្បាយោ ‘មាសកំ មាសកំ ឥមម្ហា កហាបណា ភវន្តានំ ទ្វិន្នំ ទេហី ត្យត្រ ទ្វេ ឯវ មាសា ទាតុមិច្ឆិតា, កហាបណំ នាម–

ចត្តារោ វិហយោ គុញ្ជា, ទ្វេគុញ្ជា មាសកោ ភវេ;

ទ្វេ អក្ខាវ មាសកាបញ្ច,ក្ខានំ ធរណមដ្ឋកំតិ.

វុត្តវិធិនានេកមាសកសមុទាយោ, តត្ថ ន សព្ពេ កហាបណ សម្ពន្ធិនោ មាសា ទានកិរិយាយ ព្យាបិតា, ទ្វេយេវាតិ នេត្ថត្ថ វិច្ឆាតិ យថាវុត្តវត្តព្ពេន ទ្វិព្ពចន’’ន្តិ, តំ ទស្សេត្វាតិ តំ ទ្វិព្ពចនោទាហរណំ ទស្សេត្វា, បដិបាទយិតុំ វិច្ឆាយមេវ ទ្វិត្តំ ទស្សេតុំ… មាសកំ មាសកមិច្ចាទោត្វយមធិប្បាយោ-‘‘ទេហីតិ ទានកិរិយាយ មាស្ស ព្យាបិតុមិដ្ឋាតិ វិច្ឆាយមេវេត្ថ ទ្វិព្ពចនំ, តថាហ្យតោ ទ្វិរុត្តា វិច្ឆាវ គម្យតេ’’តិ, សទ្ទន្តរតោច្ចាទិកំ កិមាសង្កិយ វុត្តន្តិ អាហ‘ទេហី’តិអាទិ, អវធារណេ បតីយមានេតិ កហាបណសម្ពន្ធិនិ ពហុម្ហិ មាសកសមុទាយេ មាសកទ្វយនិច្ឆយេ វិញ្ញាយមានេ សតិ, អវិសេសេន សាមញ្ញេន មាសានំ ទេហីតិ ទានកិរិយាយ ព្យាបនា ភាវាតិ សម្ពន្ធោ, សទ្ទន្តរតោច្ចាទិនោ សាធិប្បាយមត្ថមភិធាតុមារភតេ ‘បទេនេ’ច្ចាទិ, ឯត្ថ បទេនាតិ មាសកមិច្ចនេន បទេន, ឥមម្ហា កហាបណាតិ ឥទមេត្ថ សទ្ទន្តរំ, កតាភិសង្ខរណស្សាតិ មាសកំ មាសកមិច្ចេវំ និប្ផាទិតស្ស, សទ្ទន្តរតោតិ ឥមិនា បទន្តរយោគោ គហិតោតិ អាហ-‘បទន្តរេន យោគតោ’តិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘ទ្វិត្តករណកាលេ សទ្ទន្តរវចនីយស្សត្ថស្សានបេក្ខិតត្តា មាសកំមាសកន្តិ អវិសេសេន មាសកវិច្ឆាយំ ទ្វិត្តំ, តទនុ បន ឥមម្ហា កហាបណាតិសទ្ទន្តរសម្ពន្ធេ សតិ យទិ កហាបណសម្ពន្ធ្យ ន វសេសមាសកវិច្ឆា បរិគ្គយ្ហតិ តទា ឥមស្ស កហាបណស្សាតិ ឆដ្ឋិយា ភវិតព្ពំ, ឥមម្ហា កហាបណាតិ បន អវធិបញ្ចមីនិទ្ទេសតោ កហាបណតោ ទ្វយមេវ គហេត្វា ភវន្តានំ ទ្វិន្នំ ទេហីតិ ឥមម្ហា កហាបណាតិ សទ្ទន្តរតោវធារណំ គម្យតេ’’តិ.

‘‘បុព្ពបឋមានមត្ថាតិសយវចនិច្ឆាយំ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១២-វា) វុត្តំ, តទាហ-‘បុព្ពបឋមានំ មិច្ចាទិ, បុព្ពបឋមានំ បុព្ពបឋម សទ្ទានំ អត្ថាតិសយោ យោ អត្ថស្ស បកំសោ, តស្ស វចនិច្ឆាយំ, សព្ពបឋមភាវសង្ខាត អត្ថាតិសយមត្តាវ វចនិច្ឆាតិ ន ឯត្ថ វិច្ឆាតិ តេសមធិប្បាយោ, វិកសនកិរិយាយ បាកកិរិយាយាតិ វុត្តេបិ វិកាសករណកិរិយាយ បាកករណកិរិយាយាតិ អត្ថសម្ភវតោ ‘បុព្ពំ បុព្ពំ បុប្ផ’ន្តិ ត្យាទោ, បុព្ពំ បុព្ពំ វិកសនំ ករោន្តិ, បឋមំ បឋមំ វចនំ ករោន្តីតិ កិរិយាវិសេសនវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, បុព្ពាតិ មតា បឋមាភិមតាតិ ឥមិនា បុព្ពបឋមភាវេនាភិមតានំ ពហុត្ត ព្យាបនេន វិច្ឆាសព្ភាវេ ការណមាហ.

‘‘ឌតរ ឌតមានំ សមសម្បធារណាយមិត្ថីនិគទេ ភាវេ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១២-វា) វុត្តំ, ឯត្ថ ឥត្ថិលិង្គសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គយោគា ឥត្ថីតិ វុត្តោ, និគទ្យតេនេនេតិ និគទោ, ឥត្ថី និគទោ យស្ស សោ ឥត្ថិនិគទោភាវោ, តស្មិំ ឥត្ថីនិគទេ ភាវេ, តទាហ-រតររត មន្តាន’មិច្ចាទិ, ឥត្ថិលិង្គេតិ ឥត្ថិលិង្គំ យស្ស សោ ឥត្ថិលិង្គោភាវោ, តស្មិំ ឥត្ថិលិង្គេ ភាវេ វត្តមានានំ រតររតមន្តានំ ទ្វិព្ពចនមភិមតន្តិ សម្ពន្ធោ, កស្មិំ វិសយេតិ អាហ-‘សមសម្បធារណ វិសយេ’តិ, សមេន អឌ្ឍតាទិនា គុណេន ឥមេ ឧភោ អឌ្ឍា ឥត្វេវំ រូបា សម្បធារណា និរូបនា អវពោធោ សមសម្បធារណា, សាឯវ វិសយោ, តស្មិំ សតិ, អឌ្ឍតាយ ពហុវិធត្តាភាវា កិរិយាទិយោ គាភាវា ច នត្ថេត្ថ វិច្ឆាតិ តេសមធិប្បាយោ, បុច្ឆិយមានាតិ ឥមិនា ឥមេ ឧភោ’ ឥច្ចាទីនំ បុច្ឆាវាក្យតំ ទស្សេតិ.

បរព្យវហារេនាហ-‘អាខ្យាតាទីនំ វិសយត្ត’ន្តិ, ឥមិនា អាខ្យាតាទីនមេវ កិរិយាជោតកបទភាវេន បោនោបុញ្ញសង្ខាតកិរិយា ធម្មស្ស ធនសមេវ វិសយត្តំ ទីបេតិ, អតិសយវិសិដ្ឋន្តិ ឥមិនា បបចតិសទ្ទេបការោ បកំសត្ថ ជោតកោ ឧបសគ្គោតិ ទស្សេតិ, ហិវិធិម្ហីតិ’លូ-ច្ឆេទនេ’ឥច្ចស្មា វិធិម្ហិ ហិប្បច្ចយោ ‘‘បញ្ហបត្តនាវិធីសុ’’តិ (៦-៩) ឥមិនា សុត្តេនាតិ អត្ថោ, ឱស្សាតិ ‘‘យុវណ្ណានមេឱបច្ចយេ’’តិ (៥-៨២) ឱការស្ស, ‘បុព្ពេក-កត្តុកាន’’ (៥-៦២) មិច្ចេវាតិ ឯវការេន បរេសមិវាយមប្យាភិក្ខញ្ញេ បច្ចយោ ចេ វិធីយតេ, តទា បបចតិឥច្ចត្រ វិយ អាភិក្ខញ្ញេ វិធីយមានេន បច្ចយេនេវ អាភិក្ខញ្ញត្ថស្ស បកាសិតត្តា ន ទ្វិព្ពចនេន ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ, យទា តុ ភុសំ បុនប្បុនំ បចតីតិ វចនិច្ឆា តទាបិ បបចតីតិ ភវត្យេវ.

ឥហ ឥមស្មិំ ឧទាហរណេ, អាភិក្ខញ្ញេ ឥច្ចេវាតិ ឥមិនា អនុករណមត្តមេវេតំ នត្ថេត្ថាភិក្ខញ្ញន្តិ បាណិនិយា សុត្តន្តរេន ទ្វិត្តម្បដិបាទេន្តិ, នត្ថេត្ថ តាទិសេន វចនេន បយោជនំ, អាភិក្ខញ្ញេយេវ ទ្វិព្ពចនន្តិ ទស្សេតិ, ឯវមញ្ញតេ ‘‘បដឥច្ចេតមនុករណំ ភវន កិរិយម្បតិ វត្តតីតិ [ភវនកិរិយាមតី វុត្តីតិ (បោត្ថកេ)] កិរិយាធម្មំ បោនោបុញ្ញមេត្ថ អត្ថេវា’’តិ, តេនេវ វក្ខតិ-‘បដបដា ភវតីតិ អាភិក្ខញ្ញេ ទ្វិព្ពចន’ន្តិ, អនិតិស្មិន្តិ ឥតិសទ្ទេ អវិជ្ជមានេ, រាប្បច្ចយោតិ បឋមំ ទ្វិត្តេ កតេ បច្ឆា រាប្បច្ចយោ, រាប្បច្ចយមកត្វាបិ បការន្តរេន សាធេតុមាហ- ‘អថវា’ ឥច្ចាទិ, ទីឃោ និច្ចន្តិ បឋមំ ទ្វិត្តេ បដបដករោតីតិ ឋិតេ និច្ចំ ទីឃោ, បដបដា ករោតីតិ ឯត្ថ និប្ផត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បដបដាយតីតិ ឯត្ថ ទស្សេតុំ បដបដាយតីតិអាទិ អារទ្ធំ.

៥៥. ស្យាទិ

ឯកស្ស ឯកស្ស ឥតិ ឋិតេ បុព្ពវិភត្តិយា លុត្តេ សំហិតាយញ្ច កតាយំ ឯកេកស្ស, ឯវំ មត្ថកេន មត្ថកេនាតិ ឋិតេ មត្ថក មត្ថកេនាតិ.

៥៦. សព្ពា

អញ្ញំ អញ្ញន្តិ ឋិតេ ឥមិនា វិភត្តិយា លោបេ អការស្ស ‘‘តទមិនា’’ (១-៤៧) ទិនា ឱការេ អញ្ញោញ្ញន្តិបិ ហោតិ.

៥៧. យាវ

យាវពោធន្តិ ‘‘យាវាវធារណេ’’តិ (៣-៤) អសង្ខ្យសមាសោ.

៥៨. ពហុល

ក្វចិ បវត្យប្បវត្តិ, ក្វចញ្ញំ ក្វចិ វា ក្វចិ;

សិយា ពហុលសទ្ទេន, វិធិ សព្ពោ យថាគមំតិ.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

បឋមកណ្ឌវណ្ណនា សមត្តា.