១. បឋមកណ្ឌវណ្ណនា

សញ្ញាធិការ

១. អ អាទយោ

សព្ពវចនានំ សាត្ថកនិរត្ថកត្តព្យភិចារិត្តា ‘ឥទ’ន្តិអាទិនា សទិដ្ឋន្តេន សំសយមុបទស្សិយ សាត្ថកត្តមស្ស ទស្សេតុញ្ច ‘ន តាវ…បេ… សាត្ថកត្តា’តិ វុត្តំ, ឧម្មត្តកាទិវាក្យមិតិ ‘ទស ទាឡិមា, ឆ អបូបា, កុណ្ឌមជាជិនំ, បលាលបិណ្ឌោ’ឥច្ចាទិកំ, អវយវត្ថាន មញ្ញមញ្ញនាតិ សម្ពន្ធា សមុទាយត្ថាភាវតោ អនត្ថកត្តំ, អាទិវាក្យន្តិ ‘‘មនោសេដ្ឋា មនោមយា’’តិអាទិវាក្យំ, សាត្ថកត្តំ បនស្ស បទត្ថាន មញ្ញមញ្ញាភិសម្ពន្ធស្ស បតីតិតោ.

អថ អអាទ្យាទិសទ្ទានំ សាធុត្តាន្វាខ្យានាយ ឥទំ វចនមិច្ចាទិវិកប្បន្តរសម្ភវេ កថំ និយមោ វុត្តិយំ វុត្តេនត្ថេន សាត្ថកត្តមិច្ចាសង្កិយ តេសមិហានុបយោគិត្តំ កមេន បដិបាទយិតុមាហ ‘វក្ខមានត្ថមេវិទ’មិច្ចាទិ,’ អាការាទយោ និគ្គហីតន្តា’ឥច្ចាទិនា វុត្តិយំ វក្ខមានោ អត្ថោ យស្ស តំ តថា វុត្តំ, សាធូនំ សាធុសទ្ទានំ អនុសាសនំ អាខ្យានំ អត្ថោ បយោជនំ យស្ស តន្តិ វិគ្គហោ.

សាធុសទ្ទានុសាសនសង្កាបេត្ថ ‘‘កត្ថេត្ថ កុត្រាត្រក្វេហិធា’’តិ (៤-១០០) អាទិនា កត្ថាទិសទ្ទានំ សាធុត្តានុសាសនស្ស ទស្សនតោ, លក្ខណន្តរេន សាធុភាវស្ស អន្វាខ្យាតត្តាតិ អាបុព្ពាទាឥច្ចស្មា ‘‘ទាធាត្វី’’តិ (៥-៤៥) ឥប្បច្ចយេ អាការលោបេ ច អាទីតិ អអាទិយេសន្តិ អញ្ញបទត្ថសមាសេ យោម្ហិ ‘‘យោសុ ឈិស្ស បុមេ’’តិ (២-៩៣) ‘ដេ អអាទយោ’តិ, តយោ ច ចត្តាលីសា ចាតិ ចត្ថ សមាសេ ‘‘តទមិនាទីនិ’’តិ ចត លោបេច រស្សេ ច តិតាលីសាតិ, ‘វណ្ណ-វណ្ណនេ’ឥច្ចស្មា ‘‘ភាវការកេស្វ ឃណ ឃកា’’តិ (៥-៤៤) អប្បច្ចយេយោម្ហិ ដាទេសេ វណ្ណាឥតិ ច សិជ្ឈនតោ, បយោគនិយមត្ថន្តិ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទេសុ បរេសុ ឯវ អអាទិសទ្ទោ បយុជ្ជីយតីតិ ឯវំ បយោគនិយមត្ថំ, អយម្បិ វិកប្បន្តរ សម្ភាវនា ‘‘អភូតតព្ភាវេ ករាសភូយោគេ វិការា ចី’’តិ (៤-១១៩) បយោគនិយមស្សា ឈាយមានស្ស ទិដ្ឋត្តា, ឋាន្យាទេសត្ថន្តិ អអាទិសទ្ទស្ស ឋានេ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទា អាទេសា ហោន្តិ តេសំ វា សោ ឥតិ, តទនុរូបាយាតិ ឋាន្យាទេសានុរូបាយ ឆដ្ឋី វិភត្តិយា, អតោយេវាតិ អគមាគមិអនុរូបាយ ឆដ្ឋិយា អភាវតោ យេវ, អគមាគមិ ភាវត្ថន្តិ អអាទិសទ្ទស្ស តិតាលីស វណ្ណសទ្ទា អាគមា ហោន្តិ តេសំ វា សោ ឥតិ, ឯតេសុបិ សង្កា, ‘‘យវាសរេ’’ (១-៣០) ‘‘សុញ សស្ស’’ឥតិ (២-៥៣) អាទេសាគមានំ ទស្សនេន, អាគម លិង្គាភាវតោតិ ឧការ កការ មការានំ អភាវតោ, វិសេសនវិសេស្ស ភាវត្ថន្តិ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទានំ អអាទិសទ្ទោ វិសេសនំ, តេ វា តស្សេ-តិ, ឯត្ថាបិ សង្កា ‘នីលុប្បល’មិច្ចាទីនមញ្ញត្ថ វិសេសនវិសេស្ស ភាវទស្សនា, សទ្ទលក្ខណា នុបយោគតោតិ សទ្ទលក្ខណេន សទ្ទសង្ខរណស្ស បកតត្តា វុត្តំ, តត្ថ ការណមាហ- ‘រូបវិសេសូប លក្ខណាភាវា’តិ, រូបវិសេសស្ស ឧបលក្ខណ និមិត្តំ តស្សអភាវាតិ អត្ថោ, ន ហិ វិសេសន វិសេស្សភាវេ បដិបាទិតេ អអាទ្យាទិសទ្ទានំ រូបវិសេសស្ស សង្ខរណំ កតំ សិយាតិ, យទិ ឯសោវ សទ្ទសង្ខរណន្តិ គយ្ហេយ្យ, តថា សតិ ‘នីលុប្បល’មិច្ចាទីនម្បិ វត្តព្ពតា អាបជ្ជេយ្យាតិ នាស្ស តទត្ថ តាបិ សម្ភាវីយតេ, លោកេ សីហគុណស្ស មានវកេ ទស្សនតោ ឧបចារេន ‘សីហោ-យំ មានវកោ’តិ តគ្គុណជ្ឈារោបោបិ ទិស្សតិ, តទត្ថម្បេតំ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘តគ្គុណជ្ឈារោបនត្ថម្បេតំ ន ហោតី’តិ វុត្តំ, តស្ស អអាទិសទ្ទស្ស, តេសំ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទានំ វា គុណោ អអាទិត្តាទិ, តស្ស អជ្ឈារោបនំ-តិតាលីសវណ្ណសទ្ទេសុ វា អអាទិសទ្ទេយេវ វា អារោបនំ, តទត្ថម្បេតំ សុត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ, តត្ថ ការណមាហ- ‘អតោយេវា’តិអាទិ, អតោយេវ រូបវិសេសូបលក្ខណា ភាវតោយោ, បកតំ សទ្ទសង្ខរណំ, យថាវុត្ត វិកប្បន្តរាភាវេ ឧភយត្ថមិទំ សិយា, តត្ថ បរិភាសត្ថំ ន ហោតិ… តល្លក្ខណត្តាភាវា ឧបរិវក្ខមានត្តា ចាតិ បារិសេសមាលម្ពិយាហ ‘សញ្ញាសញ្ញិ’ច្ចាទិ.

មរិយាទាយម្បការេច, សមីបេ វយវេ តថា;

ចតុព្ពិធប្បការោយំ, អាទិសទ្ទស្ស ទិស្សតេតិ.

មរិយាទត្ថោ ឯត្ថ អាទិសទ្ទោតិ អាហ-‘អាទិមរិយាទា ភូតោ’តិ, ឧបលក្ខណត្តាតិ ឧបលក្ខិយមានានមាការាទីនំ គហណេ ការណភាវេន អប្បធានត្តា, តេនាហ-‘ឧបលក្ខណស្សុបសជ្ជនីយភូតស្សា’តិ, ការិយេនាតិ វណ្ណសញ្ញាភវនាទិនា, ន គុន្នម្បិ អានយនំ ភវតិ..គុន្នមុបសជ្ជនីយ ភូតត្តា អញ្ញបទត្ថស្សេវ បធានត្តា, សញ្ញាយា ភាវេតិ អការស្ស វណ្ណសញ្ញាយ អភាវេ, រូបន្តិតិ តាលីសារូបំ, តិតាលីសា+វណ្ណាតិបទច្ឆេទោ, តិតាលីស+វណ្ណាតិវា, សុត្តាវយវស្សាបិ សុត្តសម្ពន្ធិត្តា ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) បន វុត្តំ, រស្សត្តន្តុ ‘‘ទីឃរស្សា’’តិ យោគវិភាគេន, ឥតរថា ព្យញ្ជនបរស្សេវ រស្សត្តេ ទស្សិតេ តិតាលីសឥតិ អព្យញ្ជនេ បទំ ន សម្បជ្ជេយ្យាតិ វិញ្ញាយតិ, ឥតរីតរយោគចត្ថេ ពហុវចនេន ភវិតព្ពន្តិ អាហ-‘ឯកវចនម្បនា’តិអាទិ, វិប្បដិបត្តិ អញ្ញថាភាវោ, រស្ស ឯ ឱការេហិ តេចត្តាលីសក្ខរានន្តិ សម្ពន្ធោ, ឯ ឱការេ ហីតិ សហត្ថេ តតិយា, សក្កតានុសារេនាតិ សក្កតេ ‘‘សន្ធិ យក្ខរានំ រស្សា ន សន្តី’’តិ វុត្តស្ស អនុសារេន, កោចីតិ សា សនប្បសាទកចោឡិយពុទ្ធប្បិយាចរិយំ ទស្សេតិ, ន ហិច្ចាទិំ វទតោ-យមធិប្បាយោ ‘រស្សាឥវាតិ ឥវសទ្ទោ សាធម្មោបមាជោតកោ វា សិយា វេធម្មោបមាជោតកោ វា, យទិ តាវ វេធម្មោបមាជោតកោ, រស្សធម្មស្ស ឯ ឱការេស្វ សម្ភវា តេសំ ទីឃកាលប្បវត្តិតោ តេ ទីឃាយេវ សិយុំ, យទិ បន សាធម្មោបមាជោតកោ, តេសុ រស្សធម្មស្សសម្ភវា រស្សកាលប្បវត្តិតោ រស្សាឯវ តេ សិយុន្តិ ‘ឯត្ថាតិអាទីសុ ឯ ឱការានំ ឧច្ចារណកាលកតំ រស្សត្តមេវ ហោតី’តិ, រស្សកាលវន្តោយេវាតិ ឯវសទ្ទោ សោគតេ វណ្ណវិនិម្មុត្តស្ស កាលស្សេវាភាវា វណ្ណានញ្ច បច្ចក្ខ សិទ្ធត្តា បមាណសិទ្ធំ បារមត្ថិក មេ ឱការានំ រស្សកាលវន្តតំ ទីបេតិ, អត្ថាតិ វទតោ បនាយមធិប្បាយោ ‘ឯត្ថាតិអាទីសុ យទិ ឯការាទយោ ទីឃាឯវ សំយោគបុព្ពត្តា រស្សាវ សិយុំតថា សតិ អត្ថាតិ ឯត្ថាបិ ទីឃោវ អាការោ សំយោគបុព្ពត្តារស្សោ ឥវ ឧច្ចតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ឧច្ចារណកាលកតោវ រស្សទីឃភាវោ គហេតព្ពោ’តិ, កច្ចាយនវុត្តិវណ្ណនា ញាសោ, តញ្ញាបនេតិ ពហិទ្ធា អញ្ញេសមក្ខរានំ ញាបនេ, បយោជនាភាវាតិ តេន សាធេតព្ពស្ស កស្សចិ ឥដ្ឋស្ស អភាវមាហ, កិមេត្ថ សមុទាយេ វាក្យបរិសមត្តិ, ឧទាហុ អវយវេតិ អាហ- ‘បច្ចេក’ន្តិ, អញ្ញថា ‘រុក្ខា វន’ន្តិអាទីសុ វិយ សមុទាយេ វាក្យបរិសមត្តិយំ ‘‘ឥយុវណ្ណា ឈលា នមស្សន្តេ’’ (១-៩) ឥច្ចាទិកំ ន សិជ្ឈតីតិ, បច្ចេកំ វណ្ណា នាមហោន្តីតិ អការោ វណ្ណោ នាម ហោតិ អាការោ វណ្ណោ នាម ហោតីតិអាទិនា, អវយវេច្ចាទិនា វុត្តិយំ អវុត្តេបិ ‘បច្ចេក’ន្តិ វចនេ សទិដ្ឋន្តំ ការណមាហ, ទិដ្ឋន្តោបនីតោ ត្យត្ថោ សុខេន បដិបត្តុំ សក្កាតិ, ឯត្ថ ហិ បច្ចេកន្តិ អវុត្តេបិ ទេវទត្តោ ភោជីយតូតិអាទិនា បច្ចេកំ ភុញ្ជិកិរិយា បរិសមាបីយតេ, តេនាហ-‘ន ចោច្ចតេ’ ឥច្ចាទិ, អថវា សមុទាយេបិ វាក្យបរិសមា បត្តិយំ សតិ សមុទាយេ បវត្តា សទ្ទា អវយវេសុបិ វត្តន្តីតិ ‘សមុទ្ទេកទេសទស្សនេបិ សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ, ខន្ធេកទេស ភូតាយបិ បញ្ញាយ បញ្ញាក្ខន្ធោតិអាទីសុ វិយ ន ទោសោ, តេនេវ វុត្តិយំ ‘បច្ចេក’ន្តិ ន វុត្តំ, វណ្ណសទ្ទស្ស គុណាទ្យនេកត្ថត្តេបិ បករណតោ អការាទយោវេត្ថ វុច្ចន្តីតិ អាហ-‘វណ្ណីយតិ’ច្ចាទិ, បករណតោបិ អត្ថោ វិភជ្ជតេ, វុត្តំ ហិ–

អត្ថា បករណា លិង្គា, ឱចិត្យា ទេសកាលតោ;

សទ្ទត្ថា វិភជីយន្តេ, ន សទ្ទាយេវ កេវលាតិ.

ននុ ឈលាទិសញ្ញា វិយ លហុសញ្ញំ អកត្វា កស្មា គុរុសញ្ញា កតាតិ ចោទនំ មនសិ និធាយ រុឡ្ហិ អន្វត្ថវសេន ទ្វិប្បការាសុ សញ្ញាសុ ឈាលាតិ រុឡ្ហិ សញ្ញាត្ថាភាវេន វោហារសុខមត្តបយោជនា, អន្វត្ថសញ្ញា បន តប្បយោជនាបិ ហោតិ តទញ្ញប្បយោជនា បីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯវ’មិច្ចាទិ, វណ្ណីយតី អត្ថោ ឯតេហីតិ វុត្តមត្ថំ អនុគតា អនុគតត្ថា វណ្ណសញ្ញា តំ, សទ្ទាធិគមនីយស្សាតិ សទ្ទេន វិញ្ញាតព្ពស្ស, វណ្ណំ មូលមស្សាតិ វណ្ណមូលកោ-អត្ថោ, តស្ស ភាវោ វណ្ណមូលកតា, អត្ថស្ស វណ្ណមូលកតំ សាធេតិ ‘សាបិ’ច្ចាទិនា, វណ្ណំ រូបំ សភាវោ ឯតេសន្តិ វណ្ណរូបានិ-បទានិ, សមុទាយោ បាទានំ រូបមស្សាតិ សមុទាយរូបំ វាក្យំ, វិភត្យន្តមត្ថជោតកំ បទំ, បទសមុទាយោ វាក្យំ, សព្ពញ្ចេតមុបចារេន វណ្ណសទ្ទវចនីយត្តំ គច្ឆតិ វណ្ណមយត្តាតិ សព្ពោបិ សម្មុតិបរមត្ថភេទភិន្នោ អត្ថោ វាក្យាធិគមនីយោ វណ្ណេនេវ វិញ្ញាយតិ នាម តស្មា យថា វុត្តមត្ថ វិសេសទស្សនំលហុសញ្ញាយ ន សក្កាតិ តទត្ថមការាទីនំ គុរុភូតា វណ្ណសញ្ញា កតាតិ អធិប្បាយោ, សម្មុតិ សង្កេតវសេន បវត្តោ វោហារោ, បរមត្ថោ សនិព្ពានោ បញ្ចក្ខន្ធោ. ឧភោហិ បនេតេហិ ភិន្នោ តតិយោ កោដ្ឋាសោ នាម នត្ថិ, តថាច វុត្តំ–

ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ,

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នុបលព្ភតីតិ.

ននុ ច–

អប្បក្ខរមសន្ទិទ្ធំ, សសារំ គូឡ្ហនិណ្ណយំ;

បសន្នត្ថញ្ច សុត្តន្តិ, អាហុ តល្លក្ខណញ្ញុនោតិ.

‘‘អាទយោ តិតាលីស វណ្ណា’’ ‘‘តិតាលីសាទយោ វណ្ណា’’តិ វា វត្តព្ពន្តិ ន តថា សតិ សន្ទិទ្ធំ សុត្តំ សិយាតិ, ននុ សត្ថាទោ មង្គលវចនេន ភវិតព្ពំ, អការោ បដិសេធត្ថោបិ ហោតីតិ (ន) សត្ថាទោ សិទ្ធសទ្ទស្សោបហិតត្តា, អថ ហោត្វ បុព្ពា ឈាលាទិ សញ្ញា, សទ្ទសាធនមត្តប្បយោជនត្តា បន សព្ពវិធានស្ស បុព្ពាចរិយ សញ្ញាវាលមេត្ថាតិ កិំ បុនាបិ វណ្ណាទិសញ្ញាវិធានេន គន្ថគារវ ករណេនាតិ សច្ចមេតំ, បុព្ពាចរិយេសុ បន គារវំ តទនុគមនញ្ច ទីបេតុំ កាចិ សញ្ញាយោប្យន្វាខ្យាយន្តេ, យជ្ជេវំ សំយោគសព្ពនាមលោបាទយោបិ សញ្ញា បុព្ពាចរិយេហិ វុត្តា វត្តព្ពាតិ ននុ ភោ វុត្តមេវាម្ហេហិ’កាចិ សញ្ញាយោ អាខ្យាយន្តេ’តិ, កិន្តទាខ្យានទ្វារេន ភវតា តាបិ វិញ្ញាតុំ ន សក្កាតិ, កេសញ្ចិ សាត្ថកត្តោបិ បតិវណ្ណមត្ថានុបលទ្ធិតោ វណ្ណានមទិដ្ឋានមការាទីនមនុកតិយោ ឥហោបទិដ្ឋាឥត្យនុការិយេនាត្ថេនាត្ថវន្តតាយ ហោតេវាការាទិតោ វិភត្តិ, លោបេន និទ្ទិដ្ឋត្តា បនស្សា អស្សវនំ សន្និកំសវចនិច្ឆាភាវា សំហិតាយានិទ្ទេសោ, អនុក្កមោតិ អាទោនិស្សយា សរាវុត្តា, តតោ និស្សិតា ព្យញ្ជនា, សរេសុបិ ឯកដ្ឋានិយា អការាទយោ ពហុត្តា បឋមំ វុត្តា ឋានានុក្កមេន, តតោ ទ្វិជា ឋានានុក្កមេន, តេសុបិ រស្សាវ លហុត្តា បឋមំ វុត្តា, តតោ ទីឃា, ព្យញ្ជនេសុបិ វគ្គា ពហុត្តា ឋានប្បដិបាដិយា បឋមំ វុត្តា, តតោ យការាទយោ, វគ្គេសុ ច អឃោសា បឋមំ វុត្តា, តតោ ឃោសា, តេសុ ច សិថិលា បឋមំ វុត្តា, តតោ ធនិតា, តត្ថាបិ អប្បកត្តា ទ្វិជា បញ្ចមា វុត្តា, តតោ យរលវា ឃោសភូតា ឋានានុក្កមេន, តតោ ធនិតា សការហ ការា, តេសុបិហការោ កេសញ្ចិ ឱរសោបិ ហោតីតិ ទ្វិជត្តា បច្ឆា វុត្តោ, កេហិចិ ‘‘លឡានមវិសេសោ’’តិ ទ្វិន្នមវិសេសេ វុច្ចមានេបិ លិបិភេទេន ឋានភេទេន ច ភិន្នត្តា ឡការោ វិសុំ អក្ខរភាវេន គហិតោ, សោបិ ឃោសភាវេន ឋានានុក្កមេនច ហការតោ បរំ វុត្តោ និគ្គហីតំ បន សរត្តាទិសព្ពវិនិម្មុត្តត្តា សព្ពបច្ឆា វុត្តន្តិ អការាទីនមយមនុក្កមោ, ឥមស្សេវានុក្កមស្ស មនសិ វិបស្ស វត្តមានត្តា តិតាលីសាតិ គណនាបរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា ច ‘និគ្គហីតន្តា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, បកតំ សាធុសទ្ទាន្វាខ្យានំ, ន វណ្ណីយតេ, តិ សទ្ទសង្ខរណ សង្ខាត មុខ្យប្បយោជនាភាវា, កិញ្ចាបិ ន វណ្ណីយតេ, អម្ហេហិ បន កថមការាទីនមយមនុក្កមោ ឧប្បន្នោតិ សិស្សានំ កង្ខា វិច្ឆេទប្បយោជនម្បតិ អនុក្កមសទ្ទស្ស អត្ថកថនព្យាជេន វណ្ណិតោ យេវាតិ, ករីយន្តេ ឧច្ចារីយន្តេ ឯតេនាតិ ករណំ, តត្ថ ជិវ្ហាមជ្ឈំ តាលុជានំ, ជិវ្ហោបគ្គំ មុទ្ធជានំ, ជិវ្ហគ្គំ, ទន្តជានំ សេសានំ សកដ្ឋានំ ករណំ, បយត្តិ បយតនំ, តម្បន វណ្ណុច្ចារណតោ អព្ភន្តរោ ពាហិយោ ច ឧស្សាហោ, តត្ថ អព្ភន្តរបយតនំ-សំវុតត្តមការស្ស, វិវដត្តំ សរានំ សការហការានញ្ច ផុដ្ឋត្តំ វគ្គានំ, ឦសំផុដ្ឋត្តំ យរលវានំ, ពាហិយបយតនន្តុ សំវុតកណ្ឋតាទិ, ឋានតោ បច្ចាសត្តិយា វិធីយមានការិយសម្ភវេន បយោជនសម្ភវា អាហ-‘ឋានម្បនា’តិអាទិ, តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិវសេន វណ្ណាតិ ឋានំ, ‘‘ឯ ឱនម វណ្ណេ’’តិ (១-៣៧) សុត្តេ វណ្ណេតិ កថនមេវ វណ្ណសញ្ញាករណេ បយោជនំ, យថាវុត្តមត្ថមញ្ញត្រ ព្យាបទិសតិ’ ឯវ’មិច្ចាទិនា, តស្មា ‘‘ទសាទោ សរា’’ឥច្ចាទោ ‘តេនា’តិអាទីសុ ‘តេន សរឥច្ចនេន ក្វត្ថោ កស្មិំ សុត្តេ បយោជនំ តំ ទស្សេតិ ‘‘សរោលោបោ សរេ’’ច្ចាទី’តិ ឯវមាទិនា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ញាបេតិ វណ្ណលោបន្តិ ញាបកំ, កស្មា បន’សោ ចេមិនាវ ញាបកេន សិទ្ធោ’តិ វុច្ចតិ ននុ ‘តទមិនាទីនិ’’តិ (១-៤៧) សុត្តំ ទិស្សតីតិ, (សច្ចំ) តថាបិ បការន្តរោយម្បិ វណ្ណលោបេ ទស្សិតោតិ វិញ្ញាតព្ពំ, ឯវសទ្ទោ បន ‘យទិ ញាបកេន វណ្ណលោបោ សិយា សោ ឥមិនាវ ញាបកេន សិទ្ធោ, នាញ្ញេនា’តិ អវធារេតិ.

២. ទសា

ននុ អអាទយោតិ បឋមន្តេនុវត្តន្តេ កថមេត្ថ’តត្ថា’តិ សត្តមីនិទ្ទិដ្ឋតាតិ អាហ-‘តញ្ចា’តិអាទិ, អត្ថវសាវិភត្តិវិបរិណាមេនាតិ អអាទយោតិ បឋមន្តស្ស‘អាទោ ទសា’ត្យនេន សម្ពន្ធា សម្ពជ្ឈមានេ ចាធារត្ថេន ភវិតព្ពន្តិ អាធារត្ថវសេន សត្តមី វិភត្តិយា បរិវត្តនេនាតិ អត្ថោ, អត្ថវសា សត្តមិយា វិបរិណាមសម្ភវាយេវសុត្តេ អវិជ្ជមានេបិ‘តត្ថា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, អាទោទសន្នមនញ្ញត្ថបវត្តិសម្ភវតោ តេសំ អអាទយោ វិសយភាវេនបិ សក្កា បរិកប្បេតុន្តិ វុត្តំ-‘តេសុ វិសយភូតេសូ’តិ, និទ្ធារណត្ថោបិ យុជ្ជតេវ… វណ្ណសមុទាយតោ តទេកទេសភូតាន មាទោ វណ្ណានំ ទសសង្ខ្យាគុណេន និទ្ធារិយមានត្តា, អាទិម្ហិ ទស វណ្ណាតិ វុត្តេ អវុត្តានម្បិ អវស្សំ វត្តព្ពានំ ឩនបូរណត្ថមជ្ឈាហារោ ហោតីតិ វុត្តំ- អវដ្ឋិតា និទ្ទិដ្ឋា វា’តិ, ឯកាទីន មដ្ឋារសន្តានំ សង្ខ្យានំ សង្ខ្យេយ្យេ វត្តនតោ អាហ-‘ទសសង្ខ្យាយ បរិច្ឆិន្នត្តា’តិ, គយ្ហុបគានំ រស្សឯ ឱវណ្ណានម្បិ កច្ចាយនេ វិយ អបរិច្ចាគា អនូនា, អគយ្ហុបគានំ តទញ្ញេសំ កេសញ្ចិ សរានំ បរិច្ចគា អនធិកា, ទសសទ្ទស្ស សង្ខ្យេយ្យ វុត្តិត្តា ទសន្នម្បិ អធិកតវណ្ណានញ្ញត្តា វុត្តំ-‘ទសន្នម្បី’តិអាទិ, សយំ បុព្ពា’រាជ=ចិត្តិយំ’តីស្មា ក្វិម្ហិ អន្តលោបេ សមាសេ ច តទមិនាទិត្តា និរុត្តិនយេន វា សរសទ្ទោ និប្ផជ្ជតីតិ, ‘សរ-គតិហិំ សាចិន្តាសុ’ ឥច្ចស្មា អប្បច្ចយេន វា និប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតុមាហ=‘សយំ រាជន្តី’តិអាទិ.

៣. ទ្វេទ្វេ

តេតិ’អាទោ’តិ សត្តម្យន្តត្តា អបរេ ទ្វេ បរាមសតិ, ហេដ្ឋា វិយាតិ ហេដ្ឋា វុត្តំ អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមំ ឧបមេតិ, អតោវ វិញ្ញាយមានត្ថវសេន តេសុ’តិ វុត្តំ, តេសុតិ បន និទ្ធារណត្តវិវច្ឆាយំ តម្បិ សម្ភវតីតិ តេសំ វណ្ណានំ មជ្ឈេ ទ្វេទ្វេតិ ទ្វិសង្ខ្យាយ និទ្ធារណត្ថោបិ វេទិតព្ពោ, វិច្ឆាយំ វុត្តិ យស្ស សោ វិច្ឆាវុត្តិ-ទ្វិសទ្ទោ, វិច្ឆាវុត្តិតា ចាស្ស សវណ្ណត្តគុណេន ទ្វិន្នំ (‘ព្យាបិតុ) មិដ្ឋត្តា, កមេនាវដ្ឋិតេតិ ឥមិនា អការាទិវណ្ណប្បពន្ធស្ស អនាទិកាលសិទ្ធំ កមសិទ្ធត្តមាហ. ននុ សមានា វណ្ណា សវណ្ណាត្យន្វត្ថេ សវណ្ណសទ្ទេ សតិ កតំ រស្សទីឃានំ សវណ្ណសញ្ញា សិយា… អសមានត្តា ឯតេសន្តិ, នេតទត្ថិវណ្ណប្បពន្ធស្ស កមសិទ្ធត្តា វចនពលេនេវាសមានានម្បិ ហោតេវាតិ, នេវម្បិ វត្តុំ យុត្តំ‘‘ទ្វេទ្វេ សវណ្ណា’’តិ សុត្តស្ស តាទិសសាមត្ថិយសព្ភាវេ [សព្ភាវេន (បោត្ថកេ)] វិសេសការណាភាវាតិ អាហ‘សមានត្តម្បនា’តិអាទិ. តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វណ្ណា ចិត្តជត្តេបិ អភិព្យត្តិ វសេនាតិ ឋានំ កណ្ឋាទិ, តេន កតន្តិ សមាសោ, កណ្ឋតាតុ ឥតិ ចត្តេ បាណ្យង្គត្តា នបុំសកត្តំ. បញ្ចមេហិ វគ្គបញ្ចមេហិ. អន្តដ្ឋាកីតិ វគ្គានមន្តេ តិដ្ឋន្តីតិ អន្តដ្ឋា, តាហិ, យុត្តស្សាតិ ព្រហ្មចរិយា, គុយ្ហ’ន្តិអាទីសុ យុត្តស្ស. កេចីតិ អនិយមេន វុត្តំ, តេ បន–

‘‘ហការោ បញ្ចមេហេវ, អន្តដ្ឋាហិ ច សំយុតោ;

ឱរសោ ឥតិ វិញ្ញេយ្យោ, កណ្ឋជោ តទសំយុតោ’’តិ វទន្តិ.

៤. បុព្ពោ

វត្តតេតិ អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមេន វត្តតេ, ននុ ចេត្យាទិចោទនា, នេសទោសោច្ចាទិ បរិហារោ, ទោសាភាវេ ការណ មាហ-‘យោយោ…បេ… បតីយតេ’តិ, វុត្តំ សមត្តេតិ-‘នហិ’ច្ចាទិនា, ននុ ច បុព្ពសទ្ទោ យមេកត្តា ឯកំ បុព្ពមាចិក្ខតិ ន សកលន្តិ កថំ ‘‘បុព្ពោ’តិ វុត្តេ យោយោតិ ញាយតិ ‘យោយោ បុព្ពោ’តិ ច វុត្តេ ‘តេសុ ទ្វីសុ’តិ ឯត្ថ’ទ្វីសុ ទ្វីសុ’តិ ឥទំ កថំ សុខេនេវ បតីយតេ តទិទមសិទ្ធេនាសិទ្ធសាធនន្តិ អាសង្កិយ តទភាវមុព្ភាវីយ បុព្ព សទ្ទស្ស វិច្ឆាគមកត្តមវគមយិតុមាហ-‘នចេទ’មិច្ចាទិ. តំយោគាតិ ឧបចារវសេនាហ, តព្ពន្តតាយវាតិ អត្ថិយត្ថេ អប្បច្ចយវសេន, ឯវមុបរិបិ.

៥. បរោ

សេសមិច្ចាទិនា‘តេសុ ទ្វីសូតិ សវណ្ណសញ្ញកេសុ ទ្វីសុ’ ឥច្ចាទិ កមតិទិស្សតិ. លហុសញ្ញា រស្សស្ស, សំយោគបុព្ពស្ស រស្សស្ស ទីឃស្ស ច គុរុសញ្ញា ន វត្តព្ពា… ឧច្ចារណវសេនេវាន្វត្ថសញ្ញាតិ វិញ្ញាយតិ, បុព្ពាចរិយវសេន វា ឥហាវុត្តាវសេសសញ្ញាវិយ.

៦. កាទយោ

កេវល ព្យញ្ជនានមត្ថប្បកាសត្តាភាវា សរានមត្ថប្បកាសនេ អច្ចន្តោបការា ព្យញ្ជនាតិ ‘ឯតេហី’តិ ករណត្តេន វុត្តំ, តេនាហ ‘សរាន’មិច្ចាទិ. វិបុព្ពា ‘អញ្ជ-ព្យត្តិយំ’តីមស្មា ករណេ អនប្បច្ចយេ រូបំ, នបុំសកត្តម្បិស្សាវគមយិតុំ ‘ឧបការកានី’តិ វុត្តំ, ព្យញ្ជនត្តំ ទិដ្ឋន្តេន ផុដយតិ ‘យថា’ឥច្ចាទិនា, យថា ឱទនស្សុបការកានិ សូបាទីនិ ព្យញ្ជនានិ, តថា សរានមុបការកានីតិ អធិប្បាយោ, ព្យញ្ជនម្បន អទ្ធមត្តិកំ, វុត្តំ ហិ–

ឯកមត្តោ ភវេ រស្សោ, ទីឃោ មត្តទ្វយាយុតោ;

ប្លុតោ តិមត្តោ វិញ្ញេយ្យោ, ព្យញ្ជនំ ត្វទ្ធមត្តិកំតិ.

អន្វត្ថាតិ អន្វត្ថតោ, ‘អន្វត្ថា ព្យញ្ជនា’តិ សម្ពន្ធោ.

៧. បញ្ច

សជាត្យបេក្ខាយ សមុទាយវាចិត្តេបិ កាទយោតី អនុវត្តនតោ វគ្គសទ្ទេន កខគឃញាទយោវ គយ្ហន្តិ, បញ្ច បរិមាណមស្ស បញ្ចកោវគ្គោ, ‘‘តមស្ស បរិមាណំ ណិកោ ចា’’តិ (៤-៤១) កោ, សុត្តេ អាទិភូតោ បញ្ចសទ្ទោ បញ្ចសង្ខ្យាបរិច្ឆេទំ កុរុមានោ មាវសានានំ វគ្គានំ ពហុត្តំ គមេតីតិ ‘បញ្ចកា’តិ វុត្តំ, វគ្គាតិ ពហុវចនតោ បច្ចេកន្តិ វិញ្ញាយតិ, វជ្ជេន្តិ យការាទយោភិ វគ្គា, បឋមក្ខរវសេន បន កវគ្គាទិវោហារោ.

៨. ពិន្ទុ

អនេកត្ថត្តា ធាតូន មុច្ចារណត្ថោបេត្ថ គណ្ហាតីតិ និបុព្ពា តតោ កម្មន្តិ ត្តប្បច្ចយេ ញ្ញិម្ហិ បាទិសមាសេ ទីឃេច រូបំ ទស្សេន្តោ ‘រស្សា’តិអាទីមាហ, បីឡនត្ថតោ និគ្គហនំ និគ្គហោ, ‘ឥ-អជ្ឈេន គតីសុ’ឥច្ចស្មា កត្តរិ [កម្មនិ-ឥតិ វត្តព្ពំ, ឥតំ ឧច្ចារិតន្តិ អត្ថោ] ត្តប្បច្ចយេ ឥតំ, និគ្គហេន ឥតន្តិ អមាទិស មាសេ រូបំ ទស្សេន្តោ ‘ករណំ និគ្គហេន វា’តិអាទិមាហ, បច្ឆិមបក្ខំ សាធេតុមាហ-‘វុត្តំ ហី’តិ.

៩. ឥយុ

ចត្ថសមាសោតិ ឥតរីតរយោគទ្វន្ទសមាសោ. អត្តេតិ មុនិ សទ្ទាទិវចនីយេ អត្ថេ, នមតីតីមស្សេតំ កម្មំ,

យំ សព្ពវចនំ សព្ព, លិង្គំ សព្ពវិភត្តិកំ;

តំ សព្ពត្ថេ នមនតោ, វិទុំ នាមន្តិ តព្ពិទូ.

ឥធ នាមសញ្ញាយាភាវេបិ អន្វត្ថពលាយេវ នាមសញ្ញា សិទ្ធាតិ (អាហ) ‘អន្វត្ថព្យបទេសេនា’តិ, ស្យាទ្យន្តបកតិរូបន្តិ បច្ចយា បឋមំ ករីយតីតិ បកតិ, សា ឯវ រូបន្តិ បកតិរូបំ, ស្យាទ្យន្តស្ស បកតិ រូបំ មុនិសទ្ទាទិ ស្យាទ្យន្តបកតិរូបំ, អត្ថវន្តមធាតុកមប្បច្ចយម្បាដិបទិកំ, បទំ បទំ បតិ បដិបទេ, បដិបទំ និយុត្តំ បាដិបទិកំ. វិសេសនេនាតិ សុត្តេ ‘នមស្សន្តេ’តិ វុត្តេន ឥវណ្ណុវណ្ណានំ វិសេសនេន. អាខ្យាតស្សាតិ បចតិអាទិនោ. អាទិមជ្ឈវត្តិនោតិ ឥន្ទ ឧទកសទ្ទាទីនំ អាទោ, បខុមាទីនំ មជ្ឈេច វត្តិនោ. បទេសេសូតិ ‘‘ឈលា សស្ស នោ’’តិ (២-៨៣) អាទិកេសុ សុត្តប្បទេសេសុ, អនិដ្ឋបសង្គ (សង្កំ) និវត្តេតីតិ សម្ពន្ធោ, អនិដ្ឋប្បសង្គោនាម [នាមាតិ (បោត្ថកេ)] បចតិ-ឥន្ទ (ឧទក បខុម) សទ្ទាទីន មន្ត អាទិមជ្ឈភូតឥវណ្ណាទីនំ ឈលសញ្ញា វិធាយ តតោ បរាសំ សាទិ វិភត្តីនំ ‘‘ឈលា សស្ស នោ’’តិ (២-៨១) អាទីហិ ‘នោ’ អាទេសាទិម្ហិ កតេ ‘បចតិនោ, ឥន្ទនោ, ឧទកនោ, បខុមនោ’តិអាទិ រូបប្បសង្គោ, ននុចាទិអាទិ ចោទនា. វត្តព្ពន្តិ សុត្តេ វត្តព្ពំ. ព្យាសនិទ្ទេសេនាតិ អសមាសនិទ្ទេសេន. តទយុត្តន្តិអាទិ បរិហារោ, តន្តិ តំ ចោទ្យំ, សតិហីតិអាទិនា អយុត្តត្តំ សមត្ថេតិ, ទ្វីសុត្តរេសុ យោគេសូតិ ឧបរិមេសុ ‘‘បិត្ថិយំ’’ ‘‘ឃា’’តិ ទ្វីសុ សុត្តេសុ. ឥត្ថិយន្តិ ឥទន្តិ ‘‘បិត្ថិយ’’ន្តិ សុត្តេ ឥត្ថិយន្តិ ឥទំ បទំ. វណ្ណវិសេសនំ សិយាតិ ‘‘បិត្ថិយ’’ន្តិ សុត្តេ ‘ឥយុវណ្ណា’តិ អនុវត្តនតោ ‘ឥត្ថិយំ ឥវណ្ណុវណ្ណា’តិ ឯវំ ឥវណ្ណុ វណ្ណា ‘‘ឃោ’’តិ សុត្តេ ‘ឥត្ថិយំ អា’តិឯវំ អវណ្ណស្ស ច វិសេសនំ ភវេយ្យ. វណ្ណវិសេសនេ វិរោធមាហ ‘ឯវញ្ចេ’ច្ចាទិ, នាមស្សន្តេតិ អសមាសនិទ្ទេសេ ត្វវិរោធមាហ- ‘ព្យាសេ’ច្ចាទិ. សក្កានាមវិសេសនំ កាតុន្តិ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ឥត្ថិយន្តិអាទិនា វក្ខមានក្កមេន. នាមស្ស អន្តោ នាមន្តោតិ សមាសស្ស ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តា សមាសេ គុណីភូតស្ស នាមស្ស ឥត្ថិយន្តិ ឥទំ វិសេសនំ កាតុំ ន សក្កាតិ អធិប្បាយោ, វចនមន្តរេនាតិ បាណិនិយានមិវ ‘‘យថាសង្ខ្យមនុទេសោ សមានំ’’តិ (១-៣-១០) សុត្តំ វិនា, សមាសង្ខ្យ ឯតេសន្តិ សមសង្ខ្យកា, ឥតិសទ្ទោ អាទ្យត្ថោ, តេន–

‘‘អាលាបហាសលីលាហិ, មុនិន្ទ វិជយា តវ;

កោកិលា កុមុទានី វោ, បសេវន្តេ វនំ ជលំ’’ (២៦០).

ឥច្ចាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

១០. បិត្ថិ

ឥត្ថិយំ នាមស្សាតិ ច, អន្តេ ឥវណ្ណុវណ្ណាតិ ច វុត្តេ តេសមា ធារាធេយ្យសម្ពន្ធោ អាធេយ្យស្សាធារេ បវត្តិំ វិនា ន សម្ភវតីតិ អជ្ឈាហារវសេន ‘វត្តមានា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ. ឥវណ្ណុ វណ្ណាតិ អបេក្ខិយ‘វិសេសីយន្តី’តិ ពហុវចនមេតំ សម្ពន្ធស្ស បុរិសាធីនតាយ នាមន្តីមិនា សម្ពន្ធេ សតិ‘វិសេសីយតី’តេកត្តេន បរិណមតិ.

១១. ឃា

ឥត្ថិយំ នាមស្សន្តេតិ ច វត្តតេ. ហេដ្ឋា សព្ពត្ថ សញ្ញិនោ និទ្ទិសិយ សញ្ញាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា តត្ថ វិយ វិសុំ សញ្ញិនោ បឋមមនិទ្ទេសេ អសន្តោ វិយាតិ ទោសលេសមាលម្ពិយ ចោទយតិ នន្ហចេ’ត្យាទិនា. តត្ថ សេតោតិ វិជ្ជមានស្ស សញ្ញិនោ. ការិយេនាតិ សញ្ញាការិយេន. បរិហរតិ ‘នាយំ ទោសោ’តិអាទិនា. បច្ឆាវុត្តមត្តេនាតិ ‘‘ឃា’’តិ សុត្តេ ការិយិនោ អាការស្ស បច្ឆា វុត្តមត្តេន. នចាតិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ, អបរម្បិ កិញ្ចិ វត្តព្ពមនិយមរូបមត្ថីតិ អត្ថោ. អនិយមរូបមាចរិយប្បវត្តិតោ សាធេតុមាហ ‘ឧភយថាបិ’ច្ចាទិ.

១២. គោស្យា

អាសទ្ទោ អាភិមុខ្យេ, អនភិមុខមភិមុខំ កត្វា លបនំ កថនមាល បនំ, តស្មិំ អាលបនេ, អាលបនត្ថេ វិហិតោ សីតិ អត្ថោ.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

សញ្ញាធិការោ សមត្តោ.

បរិភាសាធិការ

១៣. វិធិ

វចនារម្ភយោជនមាហ–‘យំ វិសេសនភាវេនេ’ច្ចាទិ, យន្តិ អនិយមេន ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ (២-៤៣) អាទីសុ អតោតិអាទិកំ វិសេសនភាវេន វត្តុមិច្ឆិតំ បរាមសតិ, តេនាតិ វិសេ សនត្តេនុ-បាទិយមានេន យំ សទ្ទនិទ្ទិដ្ឋេន អតោតិអាទិកេន ករណភូតេន, យថាកថញ្ចិតព្ពតោតិ អាទោ មជ្ឈេ-ន្តេ វា សព្ភាវតោ យេនកេនចិ អាការេន អភេទោបចារេន អការាទិវិសេសនវតោ នាមាទិនោ, តទន្តត្ថន្តិ តំ អតោត្យាទិ វិសេសនមន្តេ, នាទោ ន មជ្ឈេ យស្ស តំ តទន្តំ, តំ អត្ថោ បយោជនំ យស្សាតិ អញ្ញបទត្ថោ, វត្តាយត្តាតិ វត្តុនោ អាយត្តា… អត្តាវាត្តនោ វចនេ បធានន្តិ, តស្សាតិ វត្តុនោ, សាតិ វចនិច្ឆា, បយោគានុសា រេនាតិ ជិនវចនានុសារេន, ឥតីតិ ការណត្ថេ និបាតោ, ឥមិនា ការណេនាតិ អត្ថោ, ន សព្ពត្ថប្បសង្គោតិ សំហិតាទិវិធិម្ហិ សព្ពត្ថ តទន្ត វិធិប្បសង្គោ ន ហោតិ, តថាហិ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’តិ (១-២៦) ឯត្ថ សរោតិ វិសេសនភាវេន វចនិច្ឆាយ សព្ភាវេ សរោតិ តត្រា’ទីនំ វិសេសនន្តិ យថាកថញ្ចិសរាទិសរមជ្ឈសរន្តានំ តត្រាទីនំ លោបប្បសង្គេ ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សា’’តិ (១-១៣) សរន្តស្សបសង្គោ សិយា, ន ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ (១-១៣) អន្តស្ស… ឆដ្ឋីនិទ្ទេសាភាវា, តថា សតិ ‘តត្រិមេ’តិអាទិម្ហិ ‘ឥមេ’តិអាទិនា វត្តព្ពតា អាបជ្ជេយ្យាតិ បយោគំ នានុសដា នាមសិយុន្តិ ន សព្ពត្ថ តទន្ត វិធិប្បសង្គោ, តថា ‘‘គតិពោធា’’ (២-៤) ទិសុត្តាទិម្ហិបិ ‘គមយតិ មាណវកំគាមំ ត្យាទិប្បសង្គោតិអាទិ ច យថាយោគមវគន្តព្ពំ, វុត្តិយំ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ សុត្តោទាហរណំ ទស្សិតំ, ‘‘នរា នរេ’’តិ លក្ខិយោទាហរណំ.

១៤. សត្តធី

វចនផលមុបទស្សេតិ‘យត្ថេ’ច្ចាទិនា, យត្ថ យស្មិំ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’ត្យាទិកេ សុត្តេ, សត្តមិយាតិ ‘សរេ’តិអាទិនា សត្តមិយា, យស្សាតិ សរោតិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋស្ស, ការិយំ លោបាទិ, សម្ពន្ធា វិសេសាតិ សរេត្យាទោ ឱបសិលេសិកមធិករណំ, តញ្ចោបសិលេសេ ភវមធិករណំ បុព្ពស្ស វា បរំ សិយា បរស្ស វា បុព្ពន្តិ បុព្ពបរោបសិ លេសស្សាវិសិដ្ឋត្តា បុព្ពបរានំ សម្ពន្ធស្ស អវិសេសា, បរស្សាបីតិ ន កេវលំ បុព្ពស្សេវ, សតីត្យស្មិំ អត្ថេ ជោតនីយេ សត្តមី សំសត្តមី សន្តសទ្ទស្ស សមាទេសេន, សត្តញ្ចេត្យាទិវចនមេវំ សតិ ឃដតេ, សន្តិ វា សន្តសទ្ទត្ថេ បាទិ, សុត្តេ អវុត្តេបិ វុត្តិយំ ‘និទ្ទេសេ’តិ វចនេ ការណមាហ-សត្តញ្ចា’តិអាទិ, និទ្ទេសមន្តរេន សត្តំ ន សម្ភវតីតិ សម្ពន្ធោ, សត្តមិយា និទ្ទេសេ សតិយេវ តំ សម្ពន្ធាយ សត្តាយ សម្ភវោ, អញ្ញថា កិមញ្ញន្តស្សា បតិដ្ឋាតិ អធិប្បាយោ, បុព្ពសទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា កិន្និស្សាយ បុព្ពត្តមិច្ចាហ-‘សត្តមិ’ច្ចាទិ, តន្តិ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’តិ សុត្តំ, ឧការស្សាតិ ‘វេឡុ’ឥច្ចត្រ ឧការស្ស, បុព្ពស្ស…បេ… ករិត្វា តំមនសិកតញ្ចោទនំ ទស្សេតុមាហ-‘តមហ’ន្តិ ច្ចាទិតិ ឯវមេត្ថ សាជ្ឈាហារោ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បុព្ពស្សាតិ សត្តមី និទ្ទិដ្ឋតោ បុព្ពស្ស, អនន្តរស្សាតិ អព្យវហិតស្ស, វុត្តំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ, អយមធិប្បាយោ ‘‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្សា’’តិ (១-១-៦៦) បាណិនិយវចនេ ‘‘ទិសិរយមុច្ចារណក្រិយោ និសទ្ទោប្យយ មិហ នេរន្តរិយំ ជោតេតិ, តត្ថ‘និរន្តរំ ទិដ្ឋោ’តិ បាទិសមាសេ កតេ ផុដមេវានន្តរមុច្ចារិតេត្យមត្ថោ-វគម្យតេតិ ‘‘បុព្ពសទ្ទស្ស ព្យវហិតេបិ បយោគទស្សនេ ព្យវហិតេបិ ការិយំ បប្បោតី’’តិ ភស្សការាទយោ វណ្ណេន្តិ, ឥហ តាទិសវចនាភាវេន វណ្ណាទិ ព្យវធានេបិ សិយា’’តិ, សរេច្ចាទិបរិហារវចនេ-ធិប្បាយ មុព្ភាវយតិ ‘យទិបិ’ច្ចាទិនា, មថុរាយ បាដលិបុត្តកស្ស ចាន្តរាឡេ គាមាទីនំ សព្ភាវា ព្យវធានេបិ បុព្ពសទ្ទស្ស បវត្តិយា ទិដ្ឋន្តមាហ-‘មថុរា’ ឥច្ចាទិ, យស្មា សរេតិ ឱបសិលេសិកាធារេ សត្តម្យន្តំ បទំ, តស្មា ព្យវធានេ សរលោបោ ន ហោតីតិ ឯវំ សង្ខេបព្យាខ្យានេន វុត្តិយ មត្ថោ វេទិតព្ពោ, ន កេវលំ សរេតិ ឯត្ថេវាតិ អាហ- ‘ការិយេ’ច្ចាទិ, ឱបសិលេសិកេយេវាធារេ ភវតីតិ សេសោ, ការណមាហ-‘វត្តិច្ឆាន្ហវិធានតោ សទ្ទស្សា’តិ, វត្តុនោ យា ឥច្ឆា វចនិច្ឆា តស្សា អនុតូលេន វិធានតោ អត្ថស្ស កថនតោតិ អត្ថោ,យេន ហិ យមត្ថំ វត្តាតិធាតុមិច្ឆតិ សតីប្យភិធានសា មត្ថិយេ ន តតោ-ញ្ញមត្ថំ សទ្ទោភិទធាតីត្យធិប្បាយោ, វត្តិច្ឆា វសាយេ ការណមាហ’វត្តិច្ឆាបិ’ច្ចាទិ, វត្តុនោ សុត្តការស្ស ឥច្ឆា វត្តិច្ឆា, កថមុបទេសតោ វត្តិច្ឆា-វសីយតេ’ កថញ្ច សាមត្ថិយតោតិ អាសង្កិយ តមុបទស្សេតុមាហ-‘អតោចេត្យាទិ, អតោ វក្ខមានការណា ឧបទេសតោ វសីយតេតិ សម្ពន្ធោ, កិន្តំ ការណ មិច្ចាហ-‘យស្មា’ឥច្ចាទិ, អន្វយសទ្ទេនេត្ថ គុរុបារម្បរិយោ-បទេសោ វិវច្ឆិតោ, យស្មា ការណា អន្វយោ គុរុបារម្បរិយោ បទេសោ គុរុកុលមុបគម្ម បញ្ហករណាទិនា អន្វិច្ឆីយតេ គវេសីយតិ, អតោ ការណា គុរុបរម្បរា គតឧបទេសតោ វសីយតោតិ អត្ថោ, សាមត្ថិយតោ-វសាយប្បដិបាទយិតុមាហ- ‘សាមត្ថិយម្បិ’ច្ចាទិ, សាមត្ថិយម្បិ វុច្ចតេតិសេសោ, លឃុនោបាយេន សទ្ទានមុបលក្ខណេ បវត្តីតិ ព្យវហិតនិវត្តិយា វចនន្តរក-រណមនុបន្នំ, ឧបបន្នំ វចនន្តរករណំ, តស្ស ច ឱបសិលេសិកាធារ មន្តរេន អញ្ញថានុបបត្តិយា អាធារវិសេសប្បដិប្បត្តីតិ ឥទមេត្ថ សាមត្ថិយំ, អាធារន្តរេច្ចាទិនា យថាវុត្តំ សាមត្ថិយំ វិភាវេតិ, អាធារន្តរេបីតិ សព្ពត្ថ បាឋោ ទិស្សតិ, បសង្គាភាវតោ អត្ថន្ត-រេនាបិ អាធារន្តរេបិ ឱបសិលេសិកាធារេបិ វចនន្តរប្បសង្គោ សិយាតិ សម្ពន្ធសម្ភវា ឱបសិលេសិកាធារនិស្សយនេបិ អានិសំសោ ន ទិស្សតីតិ សមុច្ចយត្ថេនាបិ នត្ថិ បយោជនន្តិ វជ្ជេតព្ពោ យម្បិ សទ្ទោតិ, ននុ កិមេវំ វណ្ណីយតេ បុព្ពស្សេវេតិ វចន មេវោបសិលេសិកមធិករណំ វិញ្ញាបយតិ… តត្ថេវ បុព្ពបរត្ត សម្ភវាតិ យោមញ្ញតេ, តស្សេសា កប្បនា ន សង្គតាតិ ទស្សេតុមាហ-‘បុព្ពស្សាតិ’ច្ចាទិ, អយុត្តត្តេ ការណមាហ-‘សាមីបិកេបិ តស្ស សម្ភវា’តិ, ‘គង្គាយំ ឃោសោ’តិ វុត្តេ ឃោសោ គង្គាយំ បុព្ពោ វា បរោ វេតិ គម្មមានត្តា សាមីបិកេប្យធិករណេ បុព្ពបរត្តស្ស សម្ភវាតិ អត្ថោ, ឯតាវវុច្ចតេតិ បុព្ពស្សេវ ហោតិ ន បរស្សាតិ ឯត្តកមេវ វុច្ចតេ, តថាច វក្ខតិ-‘កិន្ត’ន្តិអាទិ, អធិកំ ព្យវហិតនិវុត្យាទិ ន វុច្ចតេតិ សម្ពន្ធោ, អាទិសទ្ទេនេត្ថ ឆដ្ឋីបកប្បនា គហិតា, ឆដ្ឋីបកប្បនាបិ សាមត្តិយា កតាតិ សម្ពន្ធោ, បកប្បនំ បកប្បនាវិធានំ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘បាណិនិយា ‘‘ឆដ្ឋីដ្ឋានេយោគា’’ត្យតោ (១-១-៤៩) ‘‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស’’ (១-១-៦៦) ‘‘តស្មា ត្យុត្តរស្ស’’ ឥតិ (១-១-៦៧) បរិភាសាសុត្តទ្វយេ ឆដ្ឋីគហណមនុវត្តិយ ‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស ឆដ្ឋី’ ‘តស្មាត្យុត្តរស្ស ឆដ្ឋី [និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស ឆដ្ឋីតិ បុព្ពស្ស ការិយិត្តបដិបាទនយោគ្គោ ឆដ្ឋី តព្ពោធកបទេ ភវតិត្យត្ថោ, ឯវ ធុត្តរស្សេតុ វិ. ឧជ្ជោតដីកា] តិ ឆដ្ឋីបកប្បនំ បដិបាទេន្តិ ‘យស្មិំ សុត្តេ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសោ នត្ថិ, តត្ថ ឆដ្ឋីបកប្បនាយថា សិយា’តិ, ឥធ បន វចនន្តរាភាវេបិ យត្ថ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសោ នត្ថិ, តត្ថ សាមត្ថិយេនេវ ឆដ្ឋីបកប្បនា សិទ្ធា’តិ, សាមត្ថិយមុបទស្សេតិ ‘សត្តមីនិទ្ទេសេ’ច្ចាទិនា, អញ្ញវិភត្តិនិទ្ទិដ្ឋោបិ បដិបជ្ជតេតិ សម្ពន្ធោ, ការិយយោ គន្តិ ការិយសម្ពន្ធំ, យថា ‘‘វគ្គេ វគ្គន្តោ’’តិ ឯត្ថានុវត្តមានំ និគ្គហីត’ន្តិទំ ឆដ្ឋីយន្តំ វិញ្ញាយតេ, កថំ វគ្គេតេសា សត្តម្យកតត្ថា ‘‘និគ្គហីត’’ន្តិ (១-៣៨) បុព្ពសុត្តេ កតត្ថតាយ បឋមា វិភត្តិយា ឆដ្ឋីវិភត្តិម្បកប្បេតិ សត្តមិយំ បុព្ពស្សេ’តិ តថេត្យវគន្តព្ពំ. ឯតាវ វុច្ចតេតិ វុត្តេ ឥទន្តិ ន វិញ្ញាយតេតិ អាហ ‘កិន្ត’ន្តិអាទិ, យទាហិច្ចាទិនា បរិយាយបសង្គក្កមំ ទស្សេតិ. កិមិទមុច្ចតេ បរិយាយប្បសង្គេ និយមត្ថំ វចនន្តិ ននុ បុព្ពបរានំ យុគបទុប្បត្តិយ មាចរិយវចនប្បមាណេនាប្បដិបត្តិយំ វិជ្ឈនត្ថំ វចនន្តិ កស្មា នោច្ច តេច្ចាហ- ‘យុគបទុបសិលិដ្ឋាន’ន្ត្យាទិ, យុគបទុបសិលិដ្ឋានមសម្ភវោតិ សម្ពន្ធោ, កុតោច្ចាហ-‘អបរស្សូបសិលេសិកស្សាភាវតោ’តិ, អតោតិ យុគបទុភិន្នម្បត្តិយា អភាវតោ, វចនំ ‘‘សរោ លោបាសរេ’’ច្ចាទិកំ (១-២៦) សុត្តំ.

១៥. បញ្ច

អវធិភាវេនាតិ ‘អតោ’ច្ចាទិនា អវធិត្តេន, យស្សាតិ យោ អាទិនោ, ការិយន្តិ ‘ដាដេ’អាទិកំ, បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសាតិ យថា- ‘គាមា ទេវទត្តោ’តិ វុត្តេ សោ តតោ បុព្ពោ បរោគេតិ វិញ្ញាយតីត្យវធិភាវស្ស បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសោ, តថេហាបិ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ (២-៤១) វុច្ចមានេ អតោ បុព្ពេសំ យោនំ អថវា បរេសន្តិ បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវធិភាវស្សាវិសេសាតិ មញ្ញតេ, បុរេ វិយាត្យនេន សត្តមិយន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ និទ្ទេសវចនេ ការណមតិទិសតិ, វុត្តិយំ ‘នរានមេរេ’តិ ឯត្ថ អបវាទវិប្បដិសេធេ សតិបរត្តា ដាដេអាទេសានំ បវត្តិំ ‘‘អាទិស្សា’’តិ ឯត្ថ វណ្ណយិស្សាម, អថ កិមិមិនា វចនេន ននុ យតោ យត្ថ បញ្ចមី និទ្ទេសោ តត្ថ សព្ពត្ថ ‘‘មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ’’ (១-២១) ត្យតោ ‘បរោ’ត្យនុវត្តេតុំ សក្កាតិ តស្សានុវត្តិតស្ស យោនមិច្ចនេន សាមានាធិករណ្យា‘បរេសំ យោនំ’ត្យយមត្ថោ វិញ្ញាយតេ, តតោ បុព្ពេសំ បសង្គោយេវ នត្ថីតិ, នេតទត្ថិ, បរោតិ ត្យនុវត្តមានំ ‘អតោ’តិ បញ្ចម្យន្តេន សម្ពជ្ឈមានំ ន កោចិ វារេតា អត្ថីតិ បរតោ-ការតោ បុព្ពេសម្បិ យោនំ ដាដេអាទេសា បប្បោន្តីតិ វចនេនេមិនា ភវិតព្ពមេវាតិ ទស្សេតុមាហ-‘វចនេ’ច្ចាទិ, ឯវញ្ចរហិ តទេវោទាហរិតព្ពំ, កិំ ‘នរានរេ’ ត្យុទាហដន្តិ ចេ, នេសទោសោ, អញ្ញទត្ថំ ការីយមានមិហា-ប្យត្ថវន្តំ ហោតីតិ, បុព្ពកោ បរិហារោតិ ព្យវ ហិតនិវត្តិយា បុព្ពសុត្តេ វុត្តោ ‘‘សរេតោបសិលេសិកាធារោ’’តិ បរិហារោ, ន សម្ភវតីតិ ឥហ សត្តមិយា អភាវា ន សម្ភវតិ, វចនានន្តរន្តិ បាណិនិយានំ និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមិវ ព្យវហិតនិវត្តិយា សុត្តន្តរំ, តេ ហិ ‘‘តស្មាត្យុត្តរស្សា’’ត្យេត្ថ (១-១-៦៧) និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមនុវត្តិយ តេន បុព្ពេ វិយ ព្យវហិតនិវត្តិម្បដិបាទេន្តិ. អនន្តរេតិវចនា បច្ចាសត្តិយា និស្សយនំ វិញ្ញាយតេ, កតត្ថតាយាតិ វចនា ជាតិយាត្យាហ- ‘បច្ចាសត្យា ជាតិំ សន្និស្សាយា’តិ ជាតិំ សន្និស្សាយ បច្ចាសត្យា ករណភូតាយ និវត្តិមាហេតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា បច្ចាសត្តិ ញាយព្យាបនញាយជាតិបទត្ថព្យត្តិបទត្ថេសុ បច្ចាសត្តិញាយោ ជាតិបទត្ថោចេហ និស្សីយតេតិ ទស្សេតិ, ន ហិ កេវលំ ជាតិំ និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហិ យទេត្ថ បច្ចាសត្តិញាយោ ន និស្សិតោ, តទា ព្យាបនញាយេន ព្យវហិតេ ចាព្យវហិតេ ចាសជ្ជតីតិ ជាតិយា និស្សយនេ សត្យបិ ព្យវហិតេបិ ព្យាប្យមានា ជាតិ កេន និវារីយតេ នាបិ កេវលំ បច្ចាសត្តិន្និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហ្យសតិ ជាតិសន្និស្សយេន ព្យត្តិនិស្សីយតេ, ព្យត្តិយញ្ច បទត្ថេ បដិលក្ខិយំ លក្ខណំ បវត្តតីតិ បច្ចាសត្តិ ញាយនិស្សយនេប្យព្យវហិតម្បតិ យំ លក្ខណំ ភិន្នំ តទព្យវហិតេ បវត្តំ, យម្បន ព្យវហិតម្បតិ ភិន្នំ លក្ខណំ, តញ្ច វចនប្បមាណតោ មាភវត្វស្ស ព្យត្ថតាតិ ព្យវហិតេបិ បវត្តតេ, តស្មា ឧភោបិ និស្សាយ នីយាតិ. វិសយទស្សនប្បសង្គេ វិសយិទស្សនមត្ថព្យត្តិការណន្តិ វាក្យន្តោគធបទានមត្ថម្បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា សមាសាទិកំ ទស្សេតុំ ‘កតោ’ត្យាទិកមារទ្ធំ, ជាតិលក្ខណោតិ អព្យវហិតត្តជាតិសភាវោ, ‘ឱសធ្យោ’តិ ឯត្ថ សការេ អការា បរស្ស ធការេន ព្យវហិតស្ស យោស្ស វិយាវសេសានម្បិ សព្ភាវតោ វុត្តំ-‘យោប្បភុតីន’ន្តិ, ជាតិ សាមញ្ញំ, យាវតិ វិសយេតិ គវាទិកេ យត្តកេ វិសយេ, កាមចារតោ វិសយ បរិសមត្តិយា ទិដ្ឋន្តមាហ-‘តំ យថេ’តិ, ភោជយេតីតិ ឯត្ថ ភោជយេឥតីតិ បទច្ឆេទោ, កតោហិ ជាត្យត្ថោ កសិណោតិ យស្មា សកលោ ព្រាហ្មណ ជាតិសង្ខាតោ អត្ថោ បរិសមត្តោ, តស្មាតិ អត្ថោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ- ‘យាវ ទិដ្ឋម្ភោជយេ’តិ វុត្តេ [វុត្តេន (បោត្ថកេ)] សន្តាយ សាមញ្ញវុត្តិ ព្រាហ្មណសទ្ទប្បយោគសាមត្ថិយា បច្ចេកម្ភោជនកិរិយា កតា នាម ហោតិ, យតោ កសិណោបិ ជាត្យត្ថោ បរិសមត្តោ នាមាតិ. ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) សុត្តេ ព្យញ្ជនេតិ សត្តមី បុព្ពស្ស ទីឃាទិវិធិម្ហិ ចរិតត្តា ‘‘សរម្ហា ទ្វេ’’តិ (១-៣៤) ឯត្ថ សរម្ហាតិ បញ្ចម្យក តត្ថា, តតោ បញ្ចមីនិទ្ទេសស្ស ពលីយត្តំ, តតោ ‘‘សត្តមិយំ បុព្ពស្ស’’ ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តិ ទ្វិន្នំ បរស្ស សមុដ្ឋាបនេ ‘ព្យញ្ជនេ’តិ សត្តមី បរស្ស ការិយ យោគិតាយ អត្ថតោ វិភត្តិវិបរិណាមេន ឆដ្ឋីភាវេន បរិណមតី… ទ្វិន្នំ សុត្តានំ វិប្បដិសេធេ បរស្ស ពលី យត្តាវាតិ ឯតាទិសសាមត្ថិយសព្ភាវតោ វុត្តំ-‘ឆដ្ឋីបកប្បនាបិ បុរេវិយ សាមត្ថិយា’តិ.

១៦. អាទិស្ស

កិញ្ចិ អន្តស្ស សម្បត្តន្តិ យំ ដានុពន្ធមនេកវណ្ណំ ន ហោតិ, តំ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ (១-១៧) ត្យន្តស្ស បត្តំ, កិញ្ចិ សព្ពស្សេតិ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេតិ’’ (១-១៩) ដានុពន្ធមនេកវណ្ណញ្ច ការិយំ សព្ពស្ស បត្តំ. យទន្តភាវិការិយំត្យាទិនា វចនផលមុបទស្សេន្តោ ‘ឆដ្ឋីយន្តស្សេ’តីមស្សាបវាទោ យំ យោគោតិ ទស្សេតិ, តស្សាយម បវាទោ ហោតុ ដានុពន្ធាទិការិយំ កថន្តិ អាហ-‘ដានុពន្ធេ’ច្ចាទិ, វិប្បដិសេធាតិ អបវាទវិប្បដិសេធា, ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’តិ ហិ ឧស្សគ្គោ, តស្សាបវាទា ‘‘អាទិស្ស’’ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’ត្យេតេ, ‘‘អាទិស្សា’’តីមស្សាវកាសោ ‘តេរសា’តិ, ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សា’’តីមស្សាវកាសោ ‘ឯសុ, អនេនា’តិ, ឥហោភយម្បប្បោតិ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’ (២-៤១) ‘‘នរានរេ’’ ‘‘អតេន’’ (២-១០៨) ‘‘ជនេនា’’តិ (តត្ថ) ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’តីទម្បវត្តតីតិ តេសមបវាទានំ វិប្បដិសេធា សព្ពាទេសោ ភវតិ. ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ ទសសទ្ទេ-ន្តស្ស បត្តោបិ តទបវាទត្តា ‘‘អាទិស្សា’’តិអាទិភូតស្ស ទការស្ស ហោតីតិ អាហ ‘ទការស្សរោ’តិ.

១៧. ឆដ្ឋី

កោត្ថោន្ត សទ្ទស្សេច្ចាហ-‘អន្តោវសាន’មិច្ចាទិ, ‘‘វណ្ណស្សន្តស្ស’’តិ (១-១-៥២) សុត្តេ វណ្ណគ្គហណមន្តវិសេសនាយោបទិដ្ឋំ បាណិនិនា-អន្តស្ស បទស្ស វាក្យស្ស វា មាភវី’តិ, ឥហ ត្វនត្ថកំ វណ្ណគ្គហណំ ព្យវច្ឆេជ្ជាភាវាតិ ទស្សេតុមាហ-‘សោ ចេ’ ត្យាទិ, ននុ ព្រហ្មស្សាតិ វិសេសនត្ថេន វត្តុមិច្ឆិតោ មហាព្រហ្មសទ្ទោ ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋោ នាមាតិ ‘‘ព្រហ្មស្សុ វា’’តិ (២-១៩៤) ឧអាទេសោ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ អន្តព្រហ្មសទ្ទស្ស បប្បោតិ, តថា សតិ ‘ន ហិ ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋស្ស អន្តំ បទំ វាក្យំ វា សម្ភវតី’តិ កស្មា វុត្តន្តិ, វុច្ចតេ- ន វិសេសនត្ថេនាក្ខេបមត្តេន មហាព្រហ្មសទ្ទោ ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋោ នាម ភវតីតិ ន ព្រហ្មសទ្ទស្ស សព្ពស្សាទេសប្បសង្គោ, មហាព្រហ្មសទ្ទេ វា ព្រហ្មសទ្ទោ អត្ថីតិ តស្សាន្តស្ស ឧត្តំ វិធីយតេ.

១៨. វានុ

‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យនេនេវាវិសេសេន វានុពន្ធការិយេប្យន្តស្ស សិទ្ធេ កិមត្ថោយមារម្ភោត្យាសង្កិយ ដានុពន្ធាត្យាទិនា វចនផលមុបទស្សេន្តោ ‘ពាធកពាធនត្ថោ-យមារម្ភោ’តិ-វទតិ, តថាហិ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យស្ស ពាធកោ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’តិ, តស្ស ច ‘‘វានុពន្ធោ’’ត្យយំ យោគោ ពាធកោតិ ពាធកពាធនត្ថោ សម្បជ្ជតេ, អបឥច្ចយមុបសគ្គោ វជ្ជនេ នីវារណេ, បនយនេ វា វត្តតេតិ អបោទ្យន្តេ ឧស្សគ្គលក្ខណានិ វជ្ជីយន្តេ នីវារីយន្តេ អបនីយន្តេ នេនេត្យបវាទោ, សុត្តេកទេសេន សុត្តមេវោបលក្ខិតន្តិ អន្តស្ស‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’តិ សុត្តស្ស អបវាទោ អន្តាបវាទោ, ឧស្សជ្ជតេ និវត្តីយត្យបវាទេនេត្យុស្សគ្គោ, ឧស្សគ្គាបវាទក្កមោ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពោ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យុស្សគ្គោ, តទបវាទា ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្ស’’ ‘‘ឧកានុពន្ធាទ្យន្តា’’ ‘‘មានុពន្ធោ សរា នមន្តា បរោ’’តិ, ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’ត្យុស្សគ្គោ, តទ បវាទា ‘‘វានុពន្ធោ’’ ‘‘មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ’’តិ.

១៩. ដានុ

ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋស្សេច្ចាទិនា វចនារម្ភប្បយោជនាខ្យានេនាន្តាទេសាបវាទោ យំ យោគោតិ ព្រវីតិ, បច្ចេកមភិសម្ពន្ធោតិ សោ ដការានុពន្ធោ ចាទេសោតិអាទិនា, កស្ស សព្ពស្ស ភវតិច្ចាហ-‘ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋស្សេ’ច្ចាទិ, ននុ ច ដេអាទេសោប្យនេកវណ្ណោឯវ ទ្វិវណ្ណសមុទាយត្តាត្យាសង្កិយាហ-‘ឧបលក្ខិយេ’ច្ចាទិ, អនុពធ្យតេ បយោគេ អសុយ្យមានេបិ បយោជនវសេនានុសរីយតីត្យនុពន្ធោ, ឧបទេសេ យេវោបលក្ខិយ និវត្តតេត្យនេនេតំ ទស្សេតិ ‘ឧច្ចារិតវិនាសិនោនុពន្ធា’តិ, ឧបទេសេ បឋមុច្ចារណេ.

២០. ញកា

អាទ្យន្តាតិ វុត្តេ កថមវយវាត្យយមត្ថោ លព្ភតី ត្យាហ-‘អាទ្យន្តសទ្ទានមិ’ច្ចាទិ, អាទ្យន្តសទ្ទានំ និយតវយវវាចិត្តា អវយវស្ស ចាវយវិនាមន្តរេនា សម្ភវតោ សាមត្ថិយាវយវី លក្ខីយតិ, ឆដ្ឋិយាត្យនុវុត្តិតោ វាវយវាវយវិសម្ពន្ធេសា ឆដ្ឋី, តាយ និទ្ទិដ្ឋស្សាត្យយមត្ថោ វិញ្ញាយតេតិ វុត្តិយំ-‘ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋស្សា’តិ (វុត្តំ), តេនេវ បច្ចយវិធិម្ហិ កូប្បច្ចយាទយោ ន ទោសា ភវន្តីតិ, អតោយេវាតិ តទវយវាចិត្តតោយេវ, តគ្គហណេនេតិ អវយវគ្គហណេន, កតាកតប្បសង្គិត្តាតិ ឱត្តេ កតេបិ អកតេបិ វុកាគមស្ស បសង្គតោ, ភូយត្តត្តា ហិ ឱត្តស្ស ភូគ្គហណេ សតិ កតេបិ ឱត្តេ វុកាគមេន ភវិតព្ពមកតេបិ តតោវ ‘‘កតាកតប្ប សង្គី យោ វិធិ សនិច្ចោ’’តិ និច្ចត្តា ឱត្តំ ពាធិត្វា វុកាគមោ ហោតិ, អថ វុកាគមេ បច្ឆា តេន ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ-‘អន្តាវយវេ’ច្ចាទិ.

២១. មានុពន្ធោ

យទិនិទ្ធារណេ ឆដ្ឋី អន្តស្សាវិសេសិតត្តា អវិសេសេន យតោ កុតោចិ អន្តតោ ពានុពន្ធោ បរោ សិយា, ន ហិ ទុតិយំ សរគ្គហណមត្ថិ, យេនាន្តោ វិសេសីយតេច្ចាហ-‘និទ្ធារណ’មិច្ចាទិ, ការណមាហ-‘សុតត្តា’តិ, ‘សរាន’ន្តិ សុតត្តាតិ អត្ថោ, តេន ‘‘សុតានុមិតេសុសុតសម្ពន្ធោពលវា’’តិ រុន្ធតីតេត្ថធការស្សា នុមិតស្ស មំ ន ហោតីតិ ទីបេតិ, សមាន ជាតិយស្សេវ លោកេ និទ្ធារណប្បតីតិ ហោតិច្ចាហ-‘តថា ហិ’ច្ចាទិ, យថា’កណ្ហា គាវីនំ សម្បន្នខីរតមា’តិ វុត្តេ អវិសេសិតត្តេបិ កណ្ហាយ កណ្ហាគាវីយេវ បតីយតេ, តថេហាបិ សរានំ មជ្ឈេ អន្តាត្យន្តត្តេន និទ្ធារិយមានោ សមានជាតិយោ សរោយេវ បតីយតេ, តេន សរានំ យេវាន្តាបរោ ភវិស្សតីតិ ភាវោ, វិសេសនត្តោតិ ‘‘ញិលតស្សេ’’តិ (៥-១៦៣) សុត្តេ អស្សាតិ វុត្តេ អយមេវេតិ និយមាភាវា យស្សកស្សចិ អការស្ស ញិប្បត្តិ, តេនានិដ្ឋប្បត្តីតិ លានុសង្គិស្សេវ អស្សាតិ លស្ស យំ វិសេសនត្តំ តំ អត្ថោ បយោជនមស្ស ‘‘កត្តរិលោ’’តិ (៥-១៨) លការស្សាតិ វិសេសនត្ថោ លការោ, ឥធេវាតិ ឥមស្មិំ ‘‘មានុពន្ធោ’’តិអាទិសុត្តេយេវ.

២២. វិប្បដិ

បរោតិ វត្តតេ, សោ ចាញ្ញាធិក្យឥដ្ឋាទ្យនេកត្ថោបិ ឥធ ឥដ្ឋ វាចី ទដ្ឋព្ពោ, កម្មព្យតិហារេឃណិតិ កម្មព្យតិហារោ កិរិយាបរិវត្តនំ ភាវវិសេសោ តស្មិំ ‘ភាវការកេស្វឃណ្ឃកា’’តិ (៥-៤៤) សាមញ្ញេន វិហិតត្តា វិប្បដិសេធនន្តិ អត្ថេ ឃណិ វិប្បដី សេធោ, តេនាហ-‘សាមញ្ញេ’ច្ចាទិ, វិប្បដិសេធសទ្ទស្ស អត្ថមាហ-‘អញ្ញមញ្ញបដិសេធោ’តិ, សំសិទ្ធិយំ វត្តមានោបិ សិធិ ឧបសគ្គសម្ពន្ធេ នាត្ថន្តរេបិ ហោតីតិ អញ្ញមញ្ញវិរោធោត្យត្ថោ, វិប្បដិសេធសទ្ទស្ស លោកេ វិរោធវាចិត្តេន បសិទ្ធត្តមាហ ‘តថា ហិ’ច្ចាទិនា, កថម្បន បមាណភូតស្សាចរិយស្ស វចនេសុ អញ្ញមញ្ញវិរោធោ សម្ភវតីច្ចាសង្កិយ ឧភិន្នំ សាវកាសត្តេ សតិ សម្ភវតិ នាញ្ញថាតិ ‘ទ្វិន្ន’មិច្ចាទិ វុត្តិគន្ថោ បវត្តោតិ វត្តុំ ‘សោចា’តិអាទិមាហ អញ្ញមញ្ញានជ្ឈាសិតេតិ អញ្ញមញ្ញេនានក្កន្តេ អបរិគ្គហិតេតិ វុត្តំ ហោតិ, អនុភយតាគិនីតិ យោ វិសយេកទេសោ ឧភយន្ន ភជតេ តស្មិំ អនុភយភាគិនិ វិសយេកទេសេ, សាមញ្ញវិសយោ ទ្វិន្នំ វិធីនំ សាធារណោ វិសយោ, តត្ថ បវត្តិប្បសង្គេ សតិ សោច វិប្បដិសេធោ ជាយតីតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា វិប្បដិសេធស្ស វិសយោ បវត្តិប្បសង្គោ វិសយវិសយីនមភេទេន សុត្តេ ‘វិប្បដិសេធោ’តិវុត្តោតិ ‘ទ្វិន្ន’មិច្ចាទិនា វុត្តិគន្ថោ រចិតោតិ ទីបេតិ, បរោ ហោតី តិវិធិទស្សិតោតិ ឥមិនា យទិ និយមោ-ព្ភូបគតោ សិយា, តទា ‘បរោវហោតី’តិ វទេយ្យាតិ ទស្សេតិ, បាណិនិយា ហិ ជាតិយំ បទត្ថេ សកិមេវ លក្ខណំ បវត្តតីតិ ចរិតត្ថត្តា វិសយន្តរេ ទ្វិន្នម្បិ លក្ខណានមប្បវត្តិយំ បរំ បច្ឆិមំ ការិយន្តិ វិធ្យត្ថមិទំ វចនំ, ព្យត្តិយន្តុ បទត្ថេ លត្វាទីនមិវ បរិយាយប្បសង្គេ និយមត្ថន្តិ បដិបន្នា, ឥធ បន ជាតិយំ ព្យត្តិយញ្ច ទ្វិន្នម្បិ សុត្តានមប្បវត្តិយមេវ វិធ្យត្ថមេវិទំ វចនំ, ន និយមត្ថម្បីតិ បដិបាទេតុមាហ-‘តថាហិ’ច្ចាទិ, កាមចារតោ បរិសមាបីយតេតិ សម្ពន្ធោ, កាមតោ បរិសមាបនញ្ចេតិស្សា សព្ពស្មិំ អត្តនោ គោចរេ អវិច្ឆេទព្យាបនេន បវត្តិសព្ភាវតោ. កថម្បនេកស្សាបិ បវត្តិ ន ភវេយ្យាត្យាសង្កិយ ការណមាហ‘ឧភយម្បិ’ច្ចាទិ, ហិសទ្ទោ យស្មាត្ថេ, យស្មា ឧភយម្បិទមាចរិយវចនំ, តតោយេវ បមាណំ, អភិមតការិយវិធានេ លិង្គភាវេន សទ្ទិកានុមតត្តា(តេសំ) វិធីនំ វិធាយកញ្ច តស្មាតិ អត្ថោ. បមាណត្តា ទ្វិន្នម្បិ អប្បត្តិយំ ការណមាហ-‘អនុភយភាគិម្ហិ’ច្ចាទិ, យតោ លទ្ធាវកាសា តតោ សមានពលាតិ, ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, វិរុទ្ធាចាតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទំ ទត្វា ‘អនុភយភាគិម្ហិ…បេ… វិរុទ្ធាចាតិ ទ្វិន្នំ វចនានំ បមាណត្តា ឧភិន្នម្បិ អប្បវត្តីតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. សមានពលានំ ទ្វិន្នំ លោកេបិ វិរោធិត្តំ ឯកក្ខណេយេវ ឧភិន្នម្បិ ការិយេ អប្បវត្តិ ច ទិស្សតីតិ ទិដ្ឋន្តមាហ ‘លោកេចេ’ត្យាទិ, ឯត្ថ ច បេស្សស្ស (អ)វិរោធត្ថិនោ ការិយេ អប្បវត្តិរិវ [អប្បវត្តិយេវ (បោត្ថកេ)] សមានពលាន មុភិន្នំ វចនានំ ការិយេ អប្បវត្តីតិ សុខេនោ បមាសំសន្ទនំ វិញ្ញាតព្ពំ.

ជាតិបក្ខេយេវ ភស្សការេន ទ្វិន្នំ យុគបទិប្បត្តិយំ ‘លត្វាទីនមិវ’ បរិយាយប្បសង្គោ វណ្ណិតោ, តស្សាយុត្តត្តមុបទស្សេន្តោ អាហ ‘នចាបិ’ច្ចាទិ, ភិន្នវិសយត្តាតិ ទ្វិន្នំ វិធីនំ ភិន្នវិសយត្តា. អភិន្នវិសយត្តេ ហិ បរិយាយកប្បនា យុត្តិមតី, អតោច លត្វាទីនមភិន្នវិសយត្តម្បដិបាទយិតុមាហ- ‘លត្វាទយោ ហិ’ច្ចាទិ, អនវយវេនេតិ ធាតុ មត្តតោ វិធានេនាវយវព្យតិរេកសព្ភាវតោ សព្ពធាតុបរិគ្គហេន, យត្ថ យស្មិំ ធាត្វត្ថេកទេសេ បវត្តា សមានា បវត្តា សន្តោ លទ្ធាវកាសា សិយុំ តស្សេកទេសស្ស បរិហារេនាបិ បរិច្ចាគេនាបិ ន វិធីយន្តេតិ សម្ពន្ធោ, លត្វាទីន មេកក្ខណេ អសម្ភវា ឯកស្មិំ កតេ សតីតរវចនាន មានត្ថក្យប្បសង្គាច បរិយាយេន ភវន្តីតិ យន្តំ យុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥហាតិ ឥមស្មិំ យុគបទិប្បត្តិយំ, ឥហ តថាភាវស្ស ការណមាហ-‘សាវកា…បេ… វចន’ន្តិ, តត្ថាតិ យុគបទិប្បត្តិយំ. ជាតិយម្បទត្ថេ ‘‘បុនប្បសង្គវិជាននា សិទ្ធំ, វិប្បដិសេធេ យំ ពាធិតំ តម្ពាធិតមេវា’’តីមាសមុភិន្នំ បរិភាសនម្បវត្តិំ បដិបាទេន្តោ អាហ- ‘បរស្មិំ ចេ’ត្យាទិ, បរស្មិន្តិ ឥដ្ឋេ, បរិភាសនម្បន អយមត្ថោ ‘បុនប្បសង្គវិជាននាតិ ទ្វិន្នំ សុត្តានមេកត្ថប្ប សង្គសង្ខាតេ វិប្បដិសេធេ សតិបរមិដ្ឋំ បឋមំ ហោតិ, ហោន្តេន តេន យទីតរស្ស និមិត្តោបឃាតោ ន កតោ តទា តស្សាបិ បុនប្បសង្គោ តស្ស វិជាននា សិទ្ធន្តិ, វិប្បដិសេធេ យថាវុត្តេ សតិ បឋមំ ហោន្តេន យំ សុត្តំ ពាធិតំ តស្ស បុនប្បវត្តិយា យទិ និមិត្តំ នត្ថិ តំ ពាធិតមេវេ’តិ. ព្យត្តិយម្បិ វិធ្យត្ថមេវិទំ វចនំ, ន និយមត្ថន្តិ ទស្សេតុមាហ-‘ព្យត្តិយ’មិច្ចាទិ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘ព្យត្តិយំ បដិលក្ខិយំលក្ខណប្បវត្តិយំ ទ្វិន្នំ សាធារណំ ឋានម្បតិ យានិ វចនានិ ភិន្នានិ តេសម្បិ និរវកាសត្តេន តុល្យពលត្តា ទ្វិន្នម្បដិបត្តិយេវសិយា, នតុ បរិយាយប្បសង្គោ’តិ. ព្យត្តិយម្បិ យថាវុត្តានំ បរិភាសានំ បវត្តិ វុត្តវិធិនេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘បរិភាសានម្បិ’ច្ចាទិមាហ.

ជាតិយម្បទត្ថេ ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ’’ច្ចាទីនំ លក្ខណានមេកមេកត្ថេបិ វត្តមានេតិ អន្តិ, វត្តមានេ សិ ថ ឥច្ចាទីនំ វាក្យេកទេសានំ គច្ឆតិច្ចាទោ គច្ឆ សិច្ចាទោ ច លក្ខិយេ សកិម្បវត្តិយា សព្ពស្មិំ សកេ វិសយេ បឋម មជ្ឈិមបុរិសេកវចនជាតិ បរិសមត្តាតិ ចរិតត្ថត្តា តុម្ហេ គច្ឆថាតិ ឯត្ថ ទ្វីហិ ទ្វិន្នំ បុរិសាន មេកក្ខណេ បវត្តិយំ ន កស្សចិ, ព្យត្តិយម្បិ បដិលក្ខិយំ លក្ខណានិ ភិជ្ជន្តីតិ សាធារណំ ឋានំ បតិភិន្នេហិ លក្ខណេហិ ទ្វិន្នម្បេកត្ថេ-កក្ខណេ បវត្តិយំ ន កស្សចិ, តថា វុត្តនយេនេវ តិណ្ណំ បុរិសានមេកក្ខណេ បវត្តិយន្តិ សព្ពថា អប្បវត្តិយំ សម្បត្តាយំ វចនមិទំ, បរោ ហោតីតិ មជ្ឈិមុត្តមំ ភវតីតិ អធិប្បាយេន ‘យថេ’ច្ចាទិនា វុត្តំ វុត្តិគន្ថម្បញ្ហមុខេនា ហរិត្វា ទស្សេតុំ ‘ក្វបនា’តិអាទិមាហ, នេទមុទាហរណមម្ហំ មនំ ភោសេតិ-យតោ វិប្បដិសេធវិសយមេវេទំ ន ហោតិ, កុតោ យតោ ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ’’ច្ចាទិប្បភុតីនំ វត្តមានេតិ អន្តិច្ចាទីហិ វាក្យេកទេសេហិ និទ្ទិដ្ឋានមេវ បុព្ពបរច្ឆក្កានំ បុរិសវចនវិសេសវិធាយកេន ‘‘បុព្ពបរច្ឆក្កាន មេកានេកេសុ តុម្ហាម្ហ សេសេសុ ទ្វេទ្វេ មជ្ឈិមុត្តមបឋមា’’ (៦-១៤) តីមិនា វាក្យាវយវេន តុម្ហាម្ហសេសេសុ បយុជ្ជមានេសុ អប្បយុជ្ជមានេសុ វា យថាក្កមំ បុព្ពច្ឆក្កានំ បរច្ឆក្កានញ្ច មជ្ឈិមុត្តមបឋមានំ បច្ចេកំ ទ្វេទ្វេ វចនានិ យថាក្កមំ ភវន្តីតិ ‘គច្ឆថ គច្ឆាមា’តិ ឯត្ថ ឯកក្ខណេ បវត្តិយេវ នត្ថិ, ទ្វិន្នម្បន សាវកាសាន មេកក្ខណេ បវត្តិយេវ ហិ វិប្បដិសេធោតិ, តថាបិ វុត្តនយេន វិប្បដិសេធប្បកប្បនាបិ សក្កា កាតុន្តីទមុទាហដំ សិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឥមិស្សា បន បរិភាសាយ និរាកុលប្បវត្តិ ‘‘អាទិស្សា’’ តីមិស្សា វុត្តនយេន វេទិតព្ពា, កតាកតប្បសង្គី យោ វិធិ, សោ និច្ចោ, យោត្វកតេយេវាយមនិច្ចោតិ វុត្តនិច្ចានិច្ចេសុ អន្តរង្គពហិរង្គេសុ ចាតុល្យពលត្តា នាស្ស យោគស្ស ព្យាបារោ, តថាហិ និច្ចានិច្ចេសុ និច្ចមេវ ពលវន្តិ និច្ចានិច្ចានមតុល្យពលតា, អន្តរង្គពហិរង្គប្បការ(ម្បន) ឧបរិ ‘‘លោបោ’’តិ (១-៣៩) សុត្តេ បកាសិស្សាម.

២៣. សង្កេតោ

វចនារម្ភស្ស ផលមាហ-‘អនុពន្ធោតិ យំ វុត្តំ’ត្យាទិ, វុត្តិយំ ‘‘យោនវយវភូតោ សង្កេតោ’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ‘‘ភាសិស្សំ មាគធំ សទ្ទលក្ខណ’’ន្តិ សទ្ទលក្ខណា ភិធានប្បករណតោ សទ្ទស្សានវយវភូតោតិ វិញ្ញាយតេតិ ទស្សេតុមាហ-‘កស្ស’ត្យាទិល្តុប្បច្ចយេ លការោ ឧទាហរណំ, បកតិយាទិ សមុទាយស្សាតិអាទិវាក្យស្ស សាប្បាយមត្ថំ វិវរិតុំ ‘ឯវមញ្ញតេ’ច្ចាទិ វុត្តំ, កេចិ សទ្ទសត្ថការាតិ បាណិនិំ សន្ធាយាហ, វចនន្តិ ‘‘តស្ស លោបោ’’តិ (១-៣-៩) វចនំ, បយោគាសមវាយិតាតិ កត្តាឥច្ចាទិប្បយោគេ អសមវាយិតា អប្បយោគិតាតិ អធិប្បាយោ, ឯវម្បិស្ស លោបោ វសេយោ… អនុបុព្ពោ ពន្ធិវិនាសត្ថោតិ អាហុ ឧច្ចារិតបធំសិត្តា អនុពន្ធ្យតេ វិនស្សតេត្យនុពន្ធោតិ ឥមាយ សទ្ទ ព្យុប្បត្តិយាវសេន.

២៤. វណ្ណ

‘អតេនា’តិ (២-១០៨) ឯត្ថ អតោតិ រស្សព្យត្តិនិទ្ទេសោ វា សិយា រស្សជាតិនិទ្ទេសោ វា សកលនិស្សយព្យាបី អត្ថជាតិ និទ្ទេសោវា, តត្ថ រស្សព្យត្តិនិទ្ទេសេ សតិ ពុទ្ធសិទ្ធាទីសុ យត្ថកត្ថចិ អការោ គយ្ហតេតិ នេដ្ឋប្បសិទ្ធិ… កេសញ្ចិ អសិជ្ឈនតោ, រស្ស ជាតិនិទ្ទេសេ បន ពុទ្ធសិទ្ធាទិសព្ពាការន្តានំ លក្ខណិកគវាទ្យកា រន្តានញ្ចាការោ គយ្ហតីតិ សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិ, នាញ្ញោ ទីឃោ ព្យត្តន្តរត្តាតិ នានិដ្ឋប្បត្តិ អាការតោ នាស្សេនាភាវា, តស្មា អតោតិ រស្សជាតិនិទ្ទេសេ និស្សិតេ សព្ពមិទមិដ្ឋំ និប្ផជ្ជតីតិ នាត្ថជាតិ និស្សីយតេ, ន រស្សព្យត្តិច, ‘‘យុវណ្ណានមេ ឱលុត្តា’’តិ (១-២៩) អាទីសុ បន រស្សព្យត្តិយា រស្សជាតិយា វា និទ្ទេសេ ‘តស្សេទំ នោបេតិ’ច្ចាទីសុ ឯឱអាទិកមិដ្ឋំ កត្ថចិ ភវេយ្យ, ន សព្ពត្ថ, សព្ពត្ថ វា ភវេយ្យ ‘វាតេរិតំ សមោនា’តិអាទីសុ ព្យត្តន្ត រត្តា, តស្មា សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិយា ឥត្តជាត្យាទិ និស្សីយតេ, អថវា វណ្ណុច្ចារណម្បតិ កេសញ្ចិ វណ្ណុប្បត្តិដ្ឋានានំ ឧច្ចនីចតទុភយ សំហារវសេន វណ្ណវិសេសុប្បត្តិ ទស្សនតោ តេសំ វសេន រស្ស ព្យត្តិនិទ្ទេសេ រស្សជាតិនិទ្ទេសេ វា វុត្តនយេន ឥដ្ឋានិដ្ឋប្បត្តិយំ សព្ពថា សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិយា ឥត្តជាត្យាទិ និស្សីយតេ, តត្ថ វណ្ណ បរេន សវណ្ណគ្គហណំ និយមិតុំ វចនមិទមារទ្ធន្តិ ‘សព្ពត្ថេវា’តិអាទិនា វចនារម្ភផលមាហ, សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពស្មិំយេវ សុត្តប្បទេសេ. ននុ សយញ្ចាតិ វុត្តេបិ បរិយត្តំ, ន ហ្យញ្ញំ រូបា សយមត្ថិ, អញ្ញំ វា (សយ)តោ រូបន្តិ សិទ្ធេប្យេវំ សតិ អត្ថេត្ថ បរោ កោចិ វិសេសោតិ ញាបេតុំ សញ្ច រូប’ន្តិ វុត្តិការោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ, រូបស្ស វិសេសិតព្ពត្តា ‘សញ្ច រូប’ន្តិ វុត្តិយំ និទ្ទិសីយមានត្តា ច រូបន្តិ វិញ្ញាយតីតិ ‘សញ្ច គយ្ហតី’តិ វុត្តំ, សំរូបគ្គហណាយាបិសទ្ទំ ករោតោ-ធិប្បាយោ-យន្តិ វត្តុមាហ-‘អញ្ញថេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថាតិ អញ្ញេនប្បការេន សំរូបគ្គហណាយ អបិសទ្ទាភាវេតិ អធិប្បាយោ, អញ្ញបទត្ថេតិ អញ្ញបទត្ថ សមាសវិសយេ, គុណីភូតស្សាតិ អប្បធានភូតស្សាការេ ការាទិនោ, សមាសេន វុត្តត្តា បធានតូ តត្តេបិ គុណោ ភវតិ អញ្ញបទត្ថោ-ការេការាទិ វិធាយ កត្តា, វិធីយមានោ សវណ្ណោវ បធានំ… ឥទមត្ថិតាយ តប្បវត្តិយាតិ. ននុ វុត្តិយមបិសទ្ទស្សាត្ថំ វទតា សយញ្ចេតិ វត្តព្ពំ, ‘‘តថា សយមត្តនី’’តិ និឃណ្ឌុតោ សយញ្ច-ត្តាការេការាទិញ្ច គយ្ហតីត្យមត្ថោ សម្ភាវីយតីតិ ចោទនម្បនសិ និធាយ ‘សញ្ច រូប’ន្តិ វទន្តោ សាធិប្បាយារុឡ្ហំ កិញ្ចិ អត្ថវិសេសំ បកាសេតុំ តថេវាហាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ-‘សយញ្ចេ’ត្យាទិ, ‘‘ធនញ្ញាតីសុ សំសទ្ទោ, តថាត្តត្តនិយេសុបី’’តិ និឃណ្ឌុវចនតោ ‘ស’ន្តិ អត្តាបិ គយ្ហតិ, កោ សោ សទ្ទរូបំ សាធារណំ, ‘ស’ន្តិ អត្តនិយម្បិ, កិន្តំ សទ្ទាន មសាធារណំ សទ្ទរូបំ, តថា សតិ អត្តនិយំ រូបំ នាមាត្តសង្ខាតសទ្ទសម្ពន្ធីតិ អាហ-‘សំរូបំ សទ្ទានមសាធារណំ រូប’ន្តិ, ឯតញ្ច ឥទន្តីមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ, អសាធារណន្តិ អសាធារណំ សទ្ទរូបំ, សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនស្ស សាត្ថកតាយ អសាធារណន្តិ រូបំ វិសេសតា សាធារណស្សាបិ សម្ភវោ វុត្តោយេវ នាមាតិ អាហ-‘ទុវិធំ ហិ’ច្ចាទិ, កិន្តំ សាធារណមសាធារណញ្ចរូបន្តិ សាមញ្ញេន រូបំ និទ្ទិសិតុមាហ-‘តត្ថា’តិអាទិ, តត្ថាតិ និទ្ធារណេ សត្តមី, សទ្ទានន្តិ សាត្ថកនិរត្ថកានំ យេសំកេសញ្ចិ សទ្ទានំ, តំតំ សទ្ទត្តាទីហិ តេសំតេសំ ពុទ្ធ អឥអាទីនំ សទ្ទានំ សទ្ទត្តាទិ, ឧភយត្ថ អាទិសទ្ទេន អត្ថោ សង្គហិតោ, តេន សាធារណំ សទ្ទរូបមត្ថរូបំ តថា-សាធារណន្តិ ចតុព្ពិធំ សំរូបន្តិ ទស្សេតិ, ចតូសុបិ ចេតេស្វសាធារណស្ស សទ្ទរូបស្សេវោបានំ ទស្សេតុមាហ-‘តត្ថា’តិអាទិ, សាធារណរូបព្យុទាសេនាតិ សាធារណរូបស្ស បរិច្ចាគេន, ឧបាទិយន្តោ រូបមេវ សទ្ទស្សសំ, នាត្ថោតិ ច ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ, ច សទ្ទោ បនេត្ថ ‘ឥទំ ទស្សេតី’តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ សមុច្ចិនោតិ, អសាធារណស្សេវោបាទិយនេ ការណមាហ-‘តន្ត’មិច្ចាទិ, ឥតរន្តិ យេ សំកេសញ្ចិ សទ្ទានំ សទ្ទត្តាទិ, បរស្សាបីតិ អញ្ញស្ស យស្សកស្សចិ សទ្ទស្សាបិ, ឥតិ ឥទំ, បតិតំ បសិទ្ធំ, ឯត្ថ បន ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា ឥទំ យថាវុត្តំ បសិទ្ធំ តស្មា បុព្ពាចរិយបរម្បរាយាគតោ បទេសតោ ឧបាទិយន្តោតិ បកតំ, សំសទ្ទវិសេសនសាមត្ថិយេន អសាធារណរូបោបាទិយនេបិ អសាធារណំ សទ្ទរូបមេវោបាទីយតិ នាសាធារណមត្ថរូបំ… ឥមិនា វក្ខមានការណតា [តាយ (បោត្ថកេ)] វសេនាតិ អាហ-‘សទ្ទស្សេ’ច្ចាទិ, អាសន្នំ…សទ្ទតោ សទ្ទភាវសា នញ្ញត្តា, វិបរិយយតោតិ វិបរិយាសេន អនាសន្ន ភាវេនាតិ អត្ថោ, ចក្ខុវិសយោបិ ហិ អត្ថោ កថំ សោតវិសយសទ្ទស្ស ន អាសន្នោ សំរូបម្ភវិតុមរហតីតិ, ការណន្តរមាហ-‘អហេយ្យត្តាចា’តិអាទិ, អហេយ្យត្តាតិ អបរិច្ចជនីយត្តា, ឥទម្បិ និច្ចសម្ពន្ធិត្តេ ការណវចនំ, តំ សទ្ទរូបំ, និច្ចសម្ពន្ធីតិ និរន្តរសំយោគី, វិបរិយយតោតិ ហេយ្យត្តា, តថាហិច្ចាទិនា អត្ថស្ស ហេយ្យត្តំ ពោធេតិ, អបរំ ការណមាហ-‘អសាធារណញ្ច រូបំ’ត្យាទិនា, សាធារណោ បរិយាយ សទ្ទានំ, បច្ចេតព្ពត្តាតិ វិញ្ញាតព្ពត្តា, ឥទានិ ការណត្តយំ សមោធានេត្វា ឥមេហិ ការណេហិ រូបមេវ សទ្ទស្ស សំនាម, នាត្ថោតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘តទេវ’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ, តទេវន្តិ យស្មា ឯវំ, តំ តស្មាតិ អត្ថោ, សរូបប្បធានេតិ ‘‘គោស្សា វង’’ (១-៣២) ត្យាទោ គោស្សាត្យាទិកេ សរូបប្បធានេ.

២៥. ន្តុ

ន្តុសុតិយា ជន្ត្វាទីនម្បិ ‘‘ន្តន្តូនំន្តោ យោម្ហិ បឋមេ’’ (២-២១៥) ត្យាទិនា គហណប្បសង្គេ ជាតិយមភិប្បសង្គពាធនត្ថំ ព្យត្តិយំ វន្ត្វាទិ សម្ពន្ធីនមុបាទានត្តមិទមារទ្ធំ ‘‘វន្ត្វវណ្ណា’’ (៤-៧៩) ‘‘តមេត្ថស្សត្តីតិ មន្តុ’’ (៤-៧៨) ‘‘កត្តរិ ភូតេ ក្តវន្តុ ក្តាវី’’ (៥-៥៥) តិ វិហិតា វន្ត្វាទយោ នាម.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

បរិភាសាធិការោ សមត្តោ.

សរលោបាទិ វណ្ណនា

២៦. សរោ

អាធារវិសេសាបស្សយនន្តិ ឱបសិលេសិកាធារវិសេសស្ស និស្សយនំ, ឱបសិលេសិកាធារំ វិនា អាធារន្តរេ គហិតេ សតិ វចនន្តរំ សុត្តន្តរំ វិនា ព្យវហិតនិវត្តិ កាតុំ ន ច សក្កាតិ សម្ពន្ធោ, កេចីតិ ពុទ្ធប្បិយាចរិយាទយោ ទស្សេតិ, តេ ហិ យទិ វណ្ណេន កាលេន វា ព្យវធានេបិ សន្ធិ ភវេយ្យ តទា សរេតិ និមិត្តស្សោ បាទានំ និរត្ថកំ ភវេយ្យាតិ សរេតិ និមិត្តោបាទានសាមត្ថិយេនានេន វណ្ណាទិព្យវធានេ នោ សន្ធីតិ មញ្ញមានា ‘និមិត្តោ’ច្ចាទិកំ វាក្យមាហុ, តទយុត្តន្តិ តេហិ’និមិត្តោ’ច្ចាទិនា យំ វុត្តំ, តំ អយុត្តន្តិ អត្ថោ, អយុត្តត្តេ ការណំ ព្យភិចារសព្ភាវេន សាមត្ថិយាភាវោយេវាតិ ព្យភិចារន្ទស្សេត្វា សាមត្ថិយាភាវន្ទស្សេតុមាហ-‘អវសានេ,ច្ចាទិ, ការិយាភាវេបីតិ ឯត្ថ ន កេវលំ ‘ឥទមេវ សច្ចំ, សុមនា ភវន្តុ អថោបិ’ត្យាទោ វណ្ណកាលព្យវធានេយេវ, អថ ខោ ‘ឯតេ ន សច្ចេន សុវត្ថិ ហោតូ’ត្យាទោ អវសានេ ‘បមាទោ មច្ចុនោ បទំ’ ត្យាទោ អន្ត ពិន្ទុ សង្ខាតនិមិត្តន្តរេ វា ការិយាភាវេបិ និមិត្តោ បាទានស្ស សាត្ថកតោតិ អបិសទ្ទស្សត្ថោ, សាត្ថកតោតិ ភាវប្បច្ចយលោបេន ភាវប្បធានវសេន វា វុត្តំ, សាត្ថកត្តតោតិ វុត្តំ ហោតិ, អញ្ញថា និមិត្តោបាទានមេវ សាត្ថកំ នាមាតិ ‘និមិត្តោ បាទានស្ស សាត្ថកតោ’តិ ន យុជ្ជតិ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘អវសានេ និមិន្តរេ វា ការិយាភាវេន ព្យភិចារសព្ភាវា អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណំ សាមត្ថិយំ នត្ថិ, និមិត្តន្តុព្យវធានេបិ ចត្ថិ, យថា’ទារុនិមិត្តំ វនោបសង្កមន’ន្តិ តស្មា វណ្ណកាលព្យវធានេបិ សរេតិ និមិត្តេ សតិ លោបការិយំ បប្បោតេ វា’តិ. លុប្បតីតិ ‘តត្រិមេ’ច្ចាទិនា កថនកាលេ ន ទិស្សតីតិ អត្ថោ, អទស្សនមត្តមេវ ហិ លោបោ, អញ្ញថា ‘តត្រា’ទិសទ្ទរូបាភាវប្បត្តិយា អត្ថប្បតីតិ ការិត្តមេសំ ន សិយាតិ, បឋមាយ និទ្ទិដ្ឋោ… វុត្តត្តា កម្មស្ស, សរស្សាតិ វទេយ្យ… ភាវេ ខាទិប្បច្ចយេន អវុត្តកម្មត្តា, ឥហាតិ ឥមិនា សត្ថន្តរេ ភាវសាធនវសេន គហណំ វិភាវេតិ, គន្ថ លាឃវោ… សរស្ស លោបោតិ វា លោបំ បប្បោតីតិ វា អវត្តព្ពត្តា, សរោតិ បឋមាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា សរោ លោបោ នាម ហោតីតិ សង្កាបិ សិយាតិ អាហ-‘ន ចេ’ច្ចាទិ, ឥហាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ, ហោន្តិច្ចាទោបិ បុព្ពសរលោបេ ហន្តិច្ចាទិកម្បិ សិយាត្យាសង្កិយាហ-‘សោចេ’ច្ចាទិ, ឧស្សគ្គតោ អាគតោ សម្ភូតោ តស្ស វា អយំតិ ឱស្សគ្គិកោ បុព្ពលោបោ, តស្ស ភាវោ ឱស្សគ្គិកត្តំ, ឱស្សគ្គិកត្តា បុព្ពលោបស្ស ការិយន្តរេហិ បរលោបាទីហិ អបវាទវិធីហិ អាពាធិតោ ឯវ, សោ ច បុព្ពលោបោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, ‘‘បរោ ក្វចី’’តិ (៩១-២៧) ក្វចិគ្គហណេន បុព្ពបរលោបានំ តុល្យពលត្តាភាវា យថា គមប្បត្តិតោ បរលោបស្សាបវាទរូបត្តំ, អជ្ឈាសិតេតិ បវិដ្ឋេ, ន ហោតិ… បរលោបាបវាទេន ពាធិតត្តា, តេហីតិ បរលោបាទីហិ, សព្ពថា មុត្តវិសយោ សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិ, វិកប្បេន មុត្តវិសយោ លតេ វាតិ.

២៧. បរោ

ឥតិសទ្ទោ ឥទមត្ថេ, ក្វចិ លោបនីយោ ហោតីតិ ឥទំ វចនំ ទីបេតីតិ សម្ពន្ធោ, កិន្តិ អាហ-‘បយោគានុសារិត’ន្តិ, កស្សាតិ អាហ-‘ការិយស្ស បរលោបស្សា’តិ, កេន ហេតុនាតិ អាហ ‘ក្វចិគ្គហណេនា’តិ, កត្ថាតិ អាហ-‘ឥហ ឥមស្មិំ សុត្តេ’តិ, តេនាតិ តេន បយោគានុសារិតាទីបនេន, យថាបយោគន្តិ អាគមបយោគានតិក្កមេន, និច្ចំ បក្ខេវា បរលោបោ សិយាតិ ហោន្តិច្ចាទោ និច្ចំ, លតាវាតិអាទីសុ បក្ខេ វា បរលោបោ ភវេយ្យ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘កស្មិន្តិ អត្ថេ ក្វាតិ និប្ផន្នេនានិយមវុត្តិនា អនិយមត្ថស្សេវ វិសេសកតោ វចនេ សព្ពត្ថេវានិយតត្ថវុត្តិត្តា ក្វចិសទ្ទោ-យំ យថាគមំ និច្ចមនិច្ចមសន្តញ្ច វិធិំ ទីបេតិ, តត្ថ ហោន្តិច្ចាទិកោ និច្ច បក្ខោ បរលោបស្សេវ វិសយោ, លតាវាតិអាទិកោ អនិច្ចបក្ខោ ឧភយសាធារណត្តា បុព្ពលោបស្សាបិ វិសយោតិ ឥមិនា និច្ចំ បក្ខេ វា បរលោបោ ហោតិ, អសន្តបក្ខោ បន សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិអាទិកោ បុព្ពលោបស្សេវ វិសយោ សព្ពថានេន បរិច្ចត្តត្តា’’តិ, តីសុបិ ចេតេសុ បន បក្ខេសុ និច្ចានិច្ចបក្ខេសុ យេវស្សាបវាទរូបតា… បុព្ពលោបស្ស សព្ពថា ហោន្តិច្ចាទោ និវារកត្តា វា វិធាយកត្តា វា បរលោបស្ស, ន ត្វសន្តបក្ខេ… បុព្ពលោបស្សេវ សព្ពថានេន ទិន្នា វសរត្តា, លោកគ្គោតិអាទិ តុ ក្វចិសទ្ទស្ស បយោគានុសារិតា ទីបកត្តា និច្ចេ អសន្តេវាបិ វិធិម្ហិ ទីបិតេ បរលោបេន វា និប្ផជ្ជតីតិ នេដ្ឋព្យាឃាតោ, ឯវំ តាវ ក្វចិគ្គហណេ សព្ពថានិដ្ឋបរិហារេន ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិ សិយា, តទភាវេកថន្តិ តទភាវេ វិរោធមាហ-‘អញ្ញតេ’ច្ចាទិ, បរិយាយេន ភវន្តីតិ ក្វចិគ្គហណាភាវេ ‘បរោ’តិ សុត្តំ សិយា តថា សតិ សុត្តទ្វយមេកវិសយំ តុល្យពលញ្ច សិយា, តត្ថ វិប្បដិសេធាភាវា បមាណភូតានមាចរិយ (វចនា)នំ និរត្ថកតា មា ភវីតិ វារេន ភវន្តីតិ អត្ថោ, ឥតីតិ ឥមិនា បរិយាយភវនការណេន, បក្ខេយេវ សិយាតិ លតាវាតិអាទីសុ បុព្ពលោបេ បរិយាយប្បវត្តេ បរិយាយេន បរលោបស្សាប្បវត្តិតោ លតាវាតិ បក្ខេយេវ បរលោបោ ភវេយ្យ, ហោន្តិច្ចាទោ និច្ចំ ន សិយាតិ សម្ពន្ធោ, តញ្ចាតិ តំ បរិយាយភវនញ្ច, ខោ វាក្យាលង្ការេ, បដិបទន្តិ បទម្ប ទម្បតិ ហោតិ, នេកទេសបរិហារេនាបិ, តេនាហ ‘ន កត្ថចី’តិ, ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘សព្ពត្ថ វិកប្បប្បសត្តិយា ហន្តិ, សទ្ធន្ទ្រិយំត្យាទិកំ ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ (១-២៨) សុត្តេបិ ហន្តិច្ចាទិកញ្ចានិដ្ឋរូបម្បិ សម្បជ្ជតី’’តិ. នចេវមិដ្ឋន្តិ ឯវមិទំ យថាវុត្តំ វិកប្បវិធានំ សទ្ទលក្ខណញ្ញូហិ នេវាភិមតន្តិ អត្ថោ, តមេវ សាធេតិ ‘បរលោបោ ហិ’ច្ចាទិនា, អថា និច្ចបក្ខេ វា បរលោបេ កតេ-នេន បរិច្ចត្តដ្ឋានេ ឧស្សគ្គប្បវត្តិយា លតាវ លតេវាតិ រូបទ្វយំ សម្បជ្ជតិ តស្មា បយោគានុសារិតាទីបកេន ក្វចិសទ្ទេនេវ ហោន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ លតាវ លតេវាតិ បយោគ សម្ភវោបិ, តថាបិ អនិច្ចបក្ខេ លតាឥវាតិ តតិយរូបប្បសិទ្ធិយា បរិយាយេន ភវិតព្ពន្តិ បរិកប្បេតិ ‘ននុ ចេត្យាទិនា, អថ ‘‘បរោ ក្វចី’តិ ក្វចិគ្គហណេ សតិ អប(វាទរូប)ត្តា កថម្បរិយាយប្បវត្តីតិ មនសិ និធាយានិច្ចបក្ខេ បរិយាយប្បវត្តិទីបនត្ថំ ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ សុត្តិតន្តិ អបវាទេ រូបត្តយេបិ បរិយាយប្បវត្តិយំ ទោសាភាវមាហ-‘នាយំ ទោសោ’ច្ចាទិ, តថាហិច្ចាទិនា ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ សុត្តេនេវ បរិយាយស្សាបិ ទីបិតត្តំ សាធេតិ, សា ច ឯកត្ថប្បវត្តិ បរិយាយំ វិនា ន សម្ភវតិ… ឯកក្ខណេ បវត្យសព្ភាវាតិ អធិប្បាយោ, ននុ ច ក្វចាភាវេ បរិយាយប្បវត្តិយំ យថាវុត្ត ទោសស្សេវាប្បសង្គតោ មា ហោតុ បរិយាយោ, ភិន្នវិសយេ បន បុព្ពបរលោបប្បវត្តិយា ‘‘ន ទ្វេវា’តិ និសេធេ លតេវ លតាវ លតាឥវាតិ រូបត្តយំ និប្ផជ្ជតីតិ ចោទនំ មនសិ និធាយាហ-‘នចេ’ច្ចាទិ, តត្ថ ទោសមាហ-‘តថា ច សតិ’ច្ចាទិនា, កត្ថចិ ទេមិច្ចាទោ និច្ចំ បុព្ពលោបស្សេវ, កត្ថចិ ហោន្តិច្ចាទោ និច្ចំ បរលោបស្សេវ, វិកប្បេន វា កត្ថចិ យថោទកំ យថាឧទកំ ត្យាទោ បុព្ពលោបស្សេវ កត្ថចិ ឥតិបិ ឥច្ចបិច្ចាទោ បរលោបស្សេវ កត្ថចិ លតេវ លតាវ លតាឥវាច្ចាទោ បរិយាយេនុភយលោបស្សេវ ទស្សនតោតិ សម្ពន្ធោ, ឯត្ថច ឥតិបីតិ វវត្ថិតវិភាសត្ត ទីបនេន ក្វចិសទ្ទេន បរលោបេ កតេ-ញ្ញត្រ បុព្ព លោបេ សម្បត្តេ ‘‘ន ទ្វេវា’’តិ ឯត្ថានុវត្តមាន ក្វចានុភាវេន និច្ចំ និសេធេ ឥច្ចបិច្ចេវ ភវតិ. សម្ពជ្ឈតិ តេសុ តេសុ សុត្តេសុ. បរិច្ឆេទោតិ កម្មត្ថវសេន អាធារវសេន វាតិ អាហ-‘បរិច្ឆិជ្ជតិ’ច្ចាទិ.

២៨. នទ្វេ

តត្ថចាតិ ចសទ្ទេន ភវិតព្ពំ, តថា ច សតិ អញ្ញោញ្ញានជ្ឈាសិ តំ យថោទកំ យថាឧទកំត្យាទិ ឥតិបិ ឥច្ចបិច្ចាទិច សង្គហិតំ ភវតីតិ, បុព្ពលោបេ បរលោបេ ច បរិយាយេន សម្បត្តេ ទ្វិន្នម្បិ បក្ខេ អភាវេ សតិ កថមិទំ យុជ្ជតីតិ ចោទេតិ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិនា, យជ្ជេវន្តិ ហិ អយំ និបាតសមុទាយោ អនិដ្ឋាបាទនារម្ភ វត្តតេ, ឯវញ្ចេ គយ្ហតីតិ អត្ថោ, តទេតិ អត្ថតោ វិញ្ញាយតិ, និច្ចំ សន្ធិការិយាភាវេ ការណមាហ-‘ឧបសិលេសា ភាវតោ’តិ, តទេវ សមត្ថេតិ ឦទិសេសុ ហិ’ច្ចាទិនា, វត្តុមិដ្ឋត្តាតិ ឥមិនា សន្និកំសោ វណ្ណាន មទ្ធមត្តកាលព្យវធានា បច្ចាសត្តិ, សន្និកំសស្សេតស្ស វចនិច្ឆាយំ សតិយេវ សន្ធិការិយំ ហោតីតិ ទីបេតិ, ឧបសិលេសាភាវោ វាតិ ឧបសិលេសាភាវោ ឯវ ភវតិ, នាញ្ញថាតិ អធិប្បាយោ, តទភាវេចាតិ តស្ស ឧបសិលេសស្ស អភាវេ ច, សន្ធិការិយាភាវេ ការណមាហ-‘កាលន្តរេន ព្យវធានា’តិ, កាលន្តរេនាតិ ឧភយត្ថ ឋិតវណ្ណាន មុច្ចារណកាលតោ អញ្ញេន មជ្ឈប្បតិតកាលេន, សន្ធិ ហោតេវ… សន្និកំសវចនិច្ឆាវសេន ឧបសិលេសភាវតោ, ពុទ្ធ វីរ អត្ថុរាជបុត្តំ អជរាមរោតិ ឆេទោ, យទិបិ សព្ពម្បេតំ យជ្ជេវំត្យាទិនា វុត្តំ ក្វចិ សទ្ទប្បភាវេនេវ សិជ្ឈតិ, តថាបិ បការោ-យម្បិ សត្ថេ យោជេតព្ពោ វាតិ ទស្សេតុំ វុត្តោ.

២៩. យុវ

ននុ សុត្តេ ‘លុត្តា’តិ បញ្ចមី និទ្ទេសា ‘បរេស’ន្តិ ហោតុ, ‘យថាក្កមំ’តិ តុ វចនាភាវេ កថំ យថាក្កមន្តីទំ វុត្តន្តិ អាហ-‘សមេ’ច្ចាតិ, សមា សង្ខ្យា គណនា យេសុ តេ សមសង្ខ្យា-ឧទ្ទេសិនោ អនុទេសិនោ ច, ឧទ្ទិសនំ បឋមំ និទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោ, អនុទិសនំ បច្ឆា កថនំ អនុទេសោ, ឧទ្ទេសោ អនុទេសោ ឯសមត្ថីតិ ឧទ្ទេសិនោ អនុទេសិនោ, តេសំ សមសង្ខ្យានមុទ្ទេសីនំ អនុទេសីនញ្ច, ឥវណ្ណុវណ្ណាហិ ឧទ្ទេសិនោ ទ្វេ, ឯ ឱការា អនុទេសិនោ ច ទ្វេតិ ឧទ្ទេសីនមនុទេសីនញ្ច ឋាន្យាទេសានំ សមសង្ខ្យា សិយា, សតិយញ្ច តស្សំ យថាក្កម មាទសា វិធីយន្តេ, លោកតោ សិទ្ធិមុបទស្សេតិ ‘តថាហិ’ច្ចាទិនា. អវ…បេ… ឯ ឱតិ បរេសំ មតំ, វិប្បដិបត្តីតិ វិរុទ្ធា បដិបត្តិ បដិជាននំ, បរេ ‘‘សតិបិ ហេដ្ឋា វាគ្គហណេ‘ក្វចាសវណ្ណំ លុត្តេ’តិ សុត្តេ ក្វចិគ្គហណករណតោ អវណ្ណេ ឯវ លុត្តេ អសវណ្ណោ វិធិ ហោតិ, តតោ ឥធ ន ហោតិ ទិដ្ឋុបាទាន’’ន្តិ វទន្តិ, ក្វចីតិ អធិការោ ឥធ ន ហោតិ មហុស្សវោ មាតូបដ្ឋានន្តិ, បតិសទ្ទោ អាធារត្ថោ, តេន សមានាធិករណោ ឧរសទ្ទោបីតិ ឧរស្មិន្តិ និច្ច សមាសត្តា អសកបទេន វិគ្គហេ កតេ ‘‘អសង្ខ្យំ វិភត្តិ’’ច្ចាទិនា (៣-២) សុត្តេន អសង្ខ្យសមាសោតិ ទស្សេតុមាហ-‘វិភត្យត្ថេសង្ខ្យសមាសោ’តិ, ឯត្ថ បន យុវណ្ណានន្តិ សំសាមិ សមីបសមូហ វិការាវយវាទីសុ ឋាន្យាទេសសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, តស្មា ឥវណ្ណុវណ្ណានំ ឋានេ ឯ ឱអាទេសា ហោន្តីតិ អត្ថោ, ឋានម្បន តិធា អបកំសោ និវត្តិ បសង្គោ ចេតិ, តត្ថ គុន្នំ ឋានេ អស្សា សម្ពន្ធីយន្តុ [ពជ្ឈន្តុ (ជិនិន្ទពុទ្ធិ)] តិ អបកំសោ ឋានសទ្ទស្សត្ថោ, ‘‘សេម្ហស្ស ឋានេ កដុកមោសធំ ទាតព្ព’’ន្តិ និវត្តិ ‘‘ទព្ភានំ ឋានេ សរេហិ អត្ថរិតព្ព’’ន្តិ បសង្គោ, តេសុ ឥធ បឋមទុតិយា ន យុជ្ជន្តិ… និច្ចត្តា សទ្ទត្ថសម្ពន្ធស្ស អបនយនវិនាសា ន យុជ្ជន្តីតិ, តតិយោ តុ (យុជ្ជតិ)… សុត្តេ អត្ថាភិធានាយ ឥវណ្ណុវណ្ណានំ បវត្តិប្បសង្គេ តទត្ថាភិធានាយេវ ឯឱអាទេសា ភវន្តីតិ.

៣០. យវា

‘‘សត្តមិយំ បុព្ពស្សេ’’តិ (១-១៤) បុព្ពស្ស ការិយវិធានតោ សត្តមី និទ្ទិដ្ឋស្ស បរតា វិញ្ញាយតីតិ វុត្តិយំ ‘បរេ’តិ វុត្តំ, ឯវមុបរិបិ, បរេហិ ឥច្ចស្ស អជ្ឈិណមុត្តោ’តិ សាធេតុំ ‘‘សព្ពោចន្តិ’’ ‘‘អជ្ឈោ អធី’’តិ ច សុត្តិតំ, តេសមិធ បច្ចក្ខាតភាវទស្សនត្ថមាហ-‘ឥទ’មិច្ចាទិ, អព្ភក្ខានន្តិ [អព្ភុគ្គភោ] ឥមិនាវ សិទ្ធន្តិ ‘‘អព្ភោ អភី’’តិ ច ន វត្តព្ពំ, ឥតិ+អស្ស ឥតិ ឋិតេ បរលោបោតិ ទស្សនត្ថំ ‘ឥតិ អស្ស បរលោបោ’តិ អាហ, អន្វគមាតិអាទីសុ និច្ចំ.

៣១. ឯឱ

បុត្តា មេ+អត្ថិ, អសន្តោ+ឯត្ថាតិ បទច្ឆេទោ.

៣២. គោស្ស

អន្តាទេសត្ថោតិ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ (១-១៧) ពាធកស្ស ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សា’’តិ (១-១៩) ពាធកេន ‘‘វានុពន្ធោ’’តិ (១-១៨) សុត្តេន អន្តាទេសត្ថោ, តេនេវ វុត្តំ-‘ពាធកពាធនត្ថោយមារម្ភោ’តិ, អវវាទេសេ បុព្ពសរលោបេ ទីឃេច គវាស្សំ, គវច្ឆន្តិ និច្ចំ. ឥទំ កថំ សិជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ, ឥទន្តិ យថរិវេច្ចាទិកំ, កិំ វិនា សិជ្ឈតីតិ អាហ-‘ឯវាទិស្សា’តិអាទិ, ឯវស្ស អាទិឯការោ ឯវាទិ, តស្ស, រិអាទេសមន្តរេនាតិ សម្ពន្ធោ, ចសទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, រស្សវិធានញ្ចាតិ យោជនីយោ, កតេបិ តស្មិន្តិ តស្មិំ សុត្តេ វិហិតេ ច, ន សិជ្ឈតីតិ ឯវាទិស្ស រិអាទេសោ ន កតោតិ កត្វា វុត្តំ, ភុសំ+ឯវាតិ (បន) ឋិតេ មហាវុត្តិនា ឯវាទិស្ស ឥអាទេសេ រូបសិទ្ធិ ហោតេវ, ឥធ បន បការន្តរេន ‘ភុសាមិវេ’តិ សាធេតុមាហ ‘តម្បិ’ច្ចាទិ.

៣៣. ព្យញ្ជ

រស្សទីឃានន្តិ សុត្តេ អវុត្តេ កថំ រស្សទីឃានន្តិ លភតិ ឧទ្ទេសិនោតិ អាហ-‘ទីឃស្សា’តិអាទិ, ទីឃស្សាតិ រស្សស្សាតិ ច ឋានសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, បច្ចាសត្យាតិ ឋានសោ បច្ចាសត្យា, ឥទញ្ច និស្សយ វសេន វុត្តំ, និស្សយករណមេកោ សត្ថាគតោ ញាយោតិ, ឥធ និច្ចំ-វីតិនាមេតិ ថុល្លច្ចយំ, ឥធ ន ហោតិ-ជនោ សាយំ.

៣៤. សរ

ឋានសម្ពន្ធេតិ ឋិតិ ឋានំ បសង្គោ, សម្ពន្ធនំ-សម្ពន្ធោ, ឋាន្យាទេសភាវលក្ខណោ ឋានេយោគនិមិត្តភូតោ សម្ពន្ធោ ឋានសម្ពន្ធោ តស្មិំ, ទ្វេ រូបានិ ហោន្តីតិ ឥមិនា ន សរូបប្បធានោតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, ហេតុមាហ-‘ពហុវចននិទ្ទេសា’តិ, ទ្វេ រូបានិហោន្តីត្យាទិ វចនមិទំ [បទមិទំ (បោត្ថកេ)] ទស្សេតិ ‘‘សរូបប្បធានេបិ ទ្វិសទ្ទេ ទ្វិសទ្ទសាមញ្ញេន សង្ខ្យាទ្វិសទ្ទានុសិដ្ឋំ នប្បយុជ្ជតេ, តស្ស (បន) សង្ខ្យេយ្យវចនសង្ខ្យាភាវា ឯកវចនមេវ ( ) [(បន) (បោត្ថកេ)] ហោតី’’តិ, ឥមិនា ច-ត្ថប្បធានោ-យំ និទ្ទេសោ ន សរូបប្បធានោតិ ទស្សេតិ, អធិបតិបច្ចយោ អធិបតិប្បច្ចយោតិ អនិច្ចំ, ឥធ ន ហោតិ ឥធ មោទតីតិ, តំ ខណន្តិ ឯត្ថ ឯកង្គវិកលំ បច្ចុទាហរណន្តិ សរម្ហា បរត្តាភាវា ន ទ្វិត្តំ.

៣៥. ចតុ

តព្ពគ្គេ តតិយបឋមាតិ កស្មា វុត្តំ ចតុត្ថ (ទុតិយ) សទ្ទេហិ វគ្គក្ខរេស្វេវ គយ្ហមានេសុ តថា និទ្ទេសោ យុត្តោ, ន ហិ ចតុន្នម្បូរណោ ចតុត្ថោ ទ្វិន្នម្បូរណោ ទុតិយោតិ អក្ខរាយេវ វុច្ចន្តីតិ អាសង្កិយ ‘វិនាបី’តិអាទិមាហ, អក្ខរេ អក្ខរវិសយេ ចតុត្ថាទិ វោហារោ ករីយមានោ វគ្គគ្គហណំ វិនាបិ វគ្គក្ខរេយេវ រុឡ្ហោ បសិទ្ធោតិ សម្ពន្ធោ, ហេតុម្ហិ ឥតិសទ្ទោ, យតោ ឯវំ, តស្មា ការណា ‘តព្ពគ្គេ តតិយបឋមា’តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ, តព្ពគ្គេតិ ចតុត្ថទុតិយា យស្មិំ, តស្មិំយេវ វគ្គេតិ អត្ថោ, បច្ចាសត្តីតិ បតិ អាបុព្ពា ‘សទ-វិសរណគត្យវសាទនេសុ’ឥច្ចស្មា ឥត្ថិយំ ភាវេត្តិម្ហិ និប្ផជ្ជតីតិ ទស្សេតុមាហ-‘បច្ចាសីទន’មិច្ចាទិ, យថាយោគ្គន្តិ ចតុត្ថក្ខរេ ចតុត្ថស្ស តតិយោ ទុតិយក្ខរេ ទុតិយស្ស បឋមោតិ ឯវំ យោគ្គមនតិក្កម្ម, ធស្ស ទភាវោតិ ឥមិនាវ បុព្ពស្ស ធស្ស ទត្តមុបលក្ខេតិ, តថា យសត្ថេរោតិ. ថេរោតិ ឯត្ថ ឯការោ វគ្គក្ខរោ ន ហោតីតិ តស្មិំ តវគ្គទុតិយក្ខរស្ស តស្ស តោ បឋមោ ន ហោតិ. បន្ថោតិ ឯត្ថ តវគ្គ ទុតិយក្ខរេន ថការេន តព្ពគ្គភូតេ នការេ សតីបិ ន សោ តព្ពគ្គទុតិយក្ខរោតិ ន តស្ស បឋមោ តោ, ឯត្ថ និគ្ឃោសោ និឃោសោតិអាទិ អនិច្ចំ, ទឌ្ឍោ និដ្ឋានន្តិ និច្ចំ.

៣៦. វិតិស្ស

ឥតិសទ្ទោ-នុករណំ. និបាតស្ស បកតិវិយា-នុករណំ ភវតិ, អនុករណញ្ច ទ្វិធា អសាធុសទ្ទរូបំ សាធុសទ្ទរូបន្តិ, តេសុ ភារវាហកោ កោចិ តេន បីឡិតោ ‘អហោ ភារោ’តិ វត្តព្ពេ សត្តិវេកល្លា ‘អហោ ពាល’ ឥច្ចាហ, តំសមីបវត្តី ‘កិមយមាហេ’តិ កេនចិ បុដ្ឋោ សមានោ ‘អហោ ពាល ឥច្ចយមាហេ’តិ វទតិ, ឥធមសាធុសទ្ទរូបំ, ឥតីតិ បន សាធុសទ្ទរូបំ, តស្មា តតោ-នុការិយេនាត្ថេន សាត្ថកត្តា ឋានសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី.

៣៧. ឯឱ

ននុ ‘‘វិតិស្សេវេ វា’’តិ (១-៣៦) វោត្យនុវត្តិយ អវណ្ណេ ឯឱនំ វោ ហោតីតិ ច សក្កា វិញ្ញាតុំ, តថា សតិ ‘អវណ្ណេ ក្វចិ វោ ហោតី’’តិ វត្តព្ពំ ‘អហោតិ វា’តិ កស្មា វុត្តន្តិ ចោទនមាសង្កិយាហ-‘ឱការស្សបិ’ច្ចាទិ, ឋានិភាវេន និទ្ទិដ្ឋត្តាតិ ‘‘ឯឱន’’ន្តិ (១-៣១) វការាទេសស្ស វិជ្ជមានត្តា វការាទេសម្បតិ បុន ឱការោ ឋានិភាវេន និទ្ទិសិតព្ពោ ន សិយាតិ អធិប្បាយេនាហ, ន និមិត្តន្តិ ឯឱនំ វការាទេសត្ថំ អវណ្ណោ ការណំ ន ហោតីតិ អត្ថោ, អញ្ញថាតិ អវណ្ណស្ស និមិត្តត្តេ, ឱការំ ន បឋេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ, មការាគមេ’យាច កមាគតេ អគ្គមក្ខាយតី’តិ, ស្វេ ភវន្តិ វិគ្គយ្ហ តនប្បច្ចយេ តទ្ធិតវុត្តិយំ វិភត្តិយា ‘‘ឯកត្ថតាយំ’’តិ (២-១១៩) លោបេ អការាទេសេ ទីឃេច ស្យាទិម្ហិ ស្វាតនំ ទ្វិត្តេ ហិយ្យត្តនំ. ស្វាតនន្តិអាទីសុ និច្ចំ, ឥធ នហោតិ បរេច ន វិជានន្តីតិ.

៣៨. និគ្គ

កថ‘មាគមោ ហោតី’តិ វុត្តំ យទិ និគ្គហីតមាគមោ សិយា សុត្តេ អាគមគ្គហណេន វា ភវិតព្ពំ ញ-ម-កាទ្យ នុពន្ធវិសេសេន វា ត្យាសង្កិយាហ-‘អសតិ បិ’ច្ចាទិ, អាគមាវសាយេ ការណមាហ-‘អាទេសត្តាយោគា’តិ, អាទេសត្តាយោគោ កថំ វិញ្ញាយតិ ច្ចាហ-‘ឋានិនិទ្ទេសាភាវតោ’តិ, តថា សតិ អាគមិនិទ្ទេសាភាវា អាគមត្តម្បិ ន សិយាតិ ចោទេតិ ‘យជ្ជេវ’មិច្ចាទិនា, ន-ឥតិ ចោទនំ បដិក្ខិបិត្វា តស្ស អាគមត្តមេវ សាធេតុមាហ-‘តស្សា’តិអាទិ, តស្សាតិ និគ្គហីតស្ស, រស្សានុប្បវត្តិតោ រស្សសរមេវ អនុគន្ត្វា បវត្តិតោ, អយមេវត្ថោ វុត្តិយម្បិ ទស្សិតោយេវាតិ វត្តុមាហ-‘ឯតទេវេ’ច្ចាទិ, បុរិមា ជាតីតិ វិសេសនសមាសេកតេ រស្សេ ច ពិន្ទ្វាគមោ, បរនិមិត្តស្សានិទ្ទិដ្ឋត្តា ពហុសទ្ទេ-ន្តស្ស ពិន្ទ្វាគមេ ពហុំ, សតិបិ បយោគានុសារិត្តទីបកស្ស ក្វចិសទ្ទស្សាបិ វវត្ថិតវិភាសត្តេ វាសទ្ទស្សាបិ តាទិសត្តស្សេវ បដិបាទកត្ត សភាវំ ទស្សេតុំ ‘វវត្ថិតវិភាសត្តា វាធិការស្សា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, វវត្ថិតស្ស លក្ខិយស្ស អនុរោធេន លក្ខណប្បវត្តិកា វិភាសា វវត្ថិតវិភាសា, អភេទេន តុ វាធិការោ វវត្ថិត វិភាសា, តស្សា ភាវោ វវត្ថិតវិភាសត្តំ, តស្មា, ឥធ ន ហោតិ ឥធ មោទតិ, ឥមស្មិំ ឋានេ អាគមត្តប្បកាសកោ ឋានិនិទ្ទេ សាភាវា អាទេសត្តាយោគសង្ខាតោ ការណវិសេសោ សមត្ថោ, តស្ស ភាវោ សាមត្ថិយំ-អត្ថពល-មញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណំ, សចាតិ សោ អាគមោ ច.

៣៩. លោបោ

លោបសទ្ទស្ស ភាវសាធនមត្តមេវ សាធេតុមាហ-‘តេនេ’ច្ចាទិ, លោបោតិ យទិ កម្មសាធនោ សិយា តទា តេន សមានាធិករណំ កត្វា ឧបរិ ‘‘បរសរោ’’តិ សុត្តមារភីយេយ្យាតិ ព្យតិរេកមាហ ‘ន បរសរោ’តិ, ឥធ ន ហោតិ សង្គរោ.

៤០. បរ

ត្វំសិ ត្វមសីតិ វិកប្បោ, ឥធ ន ហោតិ តាសាហំ.

៤១. វគ្គេ

ននុ វគ្គេវគ្គន្តោតិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ យស្មិំ (កិស្មិ)ញ្ចិ វគ្គក្ខរេ បរេ ពិន្ទុនោ យោកោចិ វគ្គន្តោ អនិយមេន ភវេយ្យ តថា សតិ អនិដ្ឋម្បិ សិយាត្យាសង្កិយ បច្ចាសត្តិំ សន្និស្សាយានិដ្ឋ និវត្តិន្ទស្សេតុមាហ-‘វគ្គេ វគ្គន្តោ’តិច្ចាទិ, សោវាតិ វគ្គន្តោវ, តស្មិន្តិ វគ្គក្ខរេ.

៤២. យេវ

ននុ សទ្ទត្តា ព្យភិចារិត្តា ឯវស្ស តាវ សទ្ទោ ហោតុ, សំយតោ, សំហិតោតិ សទ្ទេកទេសភូតានម្បិ សម្ភវា តេបិ គហេ តព្ពា សិយុន្តិ ‘យឯវហិ សទ្ទេសុ’តិ យហីនម្បិ កថំ សទ្ទវោហារោ កតោតិ អាហ ‘ឯវា’តិអាទិ, ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘អព្យភិចារិនា ព្យភិចារី និយម្យតេ’តិ.

៤៣. យេសំ

យសទ្ទេ បុព្ពសុត្តេនេវ សំស្សប្យាទេសេ សិទ្ធេ សោ ( ) [(តស្ស) (បោត្ថកេ)] យ ការមត្តេយេវ បរេ សំស្សេវ (យថា) សិយាតិ សុត្តមិទមារទ្ធំ.

៤៤. វន

ឋានិនមាសិលិស្ស គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អាគមោ នាម, កោ-យមេត្ថ ឋានីតិ អាហ-‘សរស្សាតិ, សុត្តេ អនុវត្តស្ស ច អវិជ្ជមានត្តា ‘សរស្សា’តិ កុតោ លព្ភតីតិ ចោទេតិ ‘ននុ ចេ’ត្យាទិនា. អាគមសុតិយា វនាទីនំ ឋានិសុតិយា អភាវេបិ សាមត្ថិយា ព្យញ្ជនស្ស វា អាគមោ សិយា សរស្ស វា, យទិ ព្យញ្ជនស្ស វា សិយា (ន) ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ (៥-៩២) សុត្តិត មាចរិយេន, តស្មា តទេវ ញាបេតិ ‘សរោ យេវេត្ថ ឋានី ភវិតុមរហតី’តិ. វុច្ចតេច្ចាទិនា បរិហារមាហ, និបុព្ពា បទិស្មា អនប្បច្ចយេ ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ យុកអន្តាវយវោ ‘‘តវគ្គវរនា’’ទិនា (១-៤៨) យេ ទស្ស ជោ ‘‘វគ្គល សេហិតេ’’តិ (១-៤៩) (យស្ស ជោ) និបជ្ជនំ, មានន្តត្យាទីសូតិ អធិការាតិ ‘‘ក្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មានន្តត្យាទីសូ’’តិ (៥-១៧) ឥតោ មានន្តត្យាទីសុតិ អធិការា, បច្ចយន្តរេតិ មានន្តត្យាទីតោ អញ្ញស្មិំ បច្ចយេ, កច្ចាយនេន ‘អតិប្បគោខោតាវា’តិ សាធនត្ថំ ‘‘ក្វចិ ឱ ព្យញ្ជនេ’’តិ ឱការាគមោ គការាគមោ ច សុត្តន្តរេន វិហិតោ, តំ បការន្តរេន សាធេតុំ វុត្តិយំ-‘អតិប្បគោ ខោ តាវា’តិ យំ វុត្តំ តំ ទស្សេតុំ ‘អតិប្បា’តិអាទិ វុត្តំ.

៤៦. ឆ

ទ្វាទយោ អដ្ឋារសន្តា ពហុវចនន្តាតិ ‘ឆកី’តិ វត្តព្ពេ ‘ឆា’តិ ឯកវចនំ ន យុជ្ជតីតិ ចោទេតិ ‘ននុចា’តិអាទិនា, បរិហរតិ នច្ចាទិនា, នេតិ ‘ឆឡោ’តិ អយុត្តោ-យំ និទ្ទេសោ ន ហោតីតិ អត្ថោ, ឆសទ្ទស្ស អនុករណត្តា ឆសទ្ទានុករណត្តា, ហេដ្ឋា វុត្តសាធុសទ្ទរូបា សាធុសទ្ទរូបមនុករណំ វិភជតិ ‘អនុករណញ្ច ទុវិធ’មិច្ចាទិនា, បរិច្ចត្តោ ជហិតោ អត្ថោ វិធិនិសេធរូបោ យស្ស តំ បរិច្ចត្តត្តំ, ឯត្ថ បន ឆសទ្ទេន ឆសង្ខ្យាវិសេសោ បរិច្ចត្តោ, អភិធាយតោ ហោតីតិ ឥមិនា ឆសទ្ទស្ស អនុការិយេនាត្ថេនាត្ថវន្តត្ថមាហ, ឯកវចនន្តស្ស និទ្ទេសោ កតោ… ឆសទ្ទវចនីយស្ស ឆស្ស ឯកត្តា, អនុការិយស្សាតិ ឯកាទិនោ សង្ខ្យា សទ្ទស្ស តទញ្ញស្ស វា យទនុការិយមេកាទិកំ តទញ្ញំ វា សទ្ទរូបំ តស្ស. សង្ខ្យាទិវិសេសន្តិ ឯកត្តាទិសង្ខ្យាវិសេសំ តទញ្ញំ វា, ‘‘យោម្ហិ ទ្វិន្នំ ទុវេ ទ្វេ’’តិ (២-២១៩) សុត្តេ ទ្វិសទ្ទោ-នុការិយំ ទ្វិសទ្ទរូបំ តព្ពចនីយញ្ច ទ្វិសង្ខ្យាវិសេសម្បរាមសតីតិ តព្ពាចកំ ទ្វិន្នន្តិ ពហុវចនំ, អថ ‘ឡញិ’តិ កស្មា ន វុត្តំ ឯវញ្ហិ សតិ ញានពន្ធត្តាឡការោ អាទ្យវយវោ ភវិតុមរហតីតិ ចោទនម្មនសិ និធាយ ‘ឆសទ្ទា’តិអាទិមាហ, អន្តាបវាទេន វិធីយមានោ ឡការោ ឆ សទ្ទា បរស្សាទិស្ស អាគមត្តា…បេ… ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, អន្តាបវាទេនាតិ ឥមិនា ‘សរស្សា’តិ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសតោ ‘‘ឆឡីយន្តស្សា’’តី-មស្ស វិសយភាវំ ទីបេតិ, បរស្សាតិ ឥមិនា ‘ឆា’តិ បញ្ចមីនិទ្ទេសតោ ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តីមស្ស វិសយភាវំ, អាទិស្សាតិ ឥមិនា ឡស្សេកវណ្ណត្តា អន្តាបវាទេន ‘‘អាទិស្សា’’តិ សុត្តេ ន អាទ្យន្តោ វិយេកោបិ សរោតិ សរស្សាទិស្ស បត្តិំ ទស្សេតិ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘ឆា’តិ បញ្ចមីនិទ្ទេសា ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តិ (១-១៥) បរស្ស សម្បត្តំ ការិយំ ឯកវណ្ណត្តា ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ (១-១៧) អន្តស្ស សម្បត្តំ ‘‘អាទិស្សា’’តិ (១-១៦) អាទិវណ្ណស្ស បប្បោតី’’តិ. អាទិភូតោវ ហោតីតិ អសតិបិ ញការេ អាគមគ្គហណានុវត្តិយា អាគមិនំ សរំ អវិនាសេន្តោ តស្ស អាទ្យវយវភូតោវ ហោតីតិ អត្ថោ, លការំ ករោន្តិ ‘‘យវមទនតរលាចាគមា’’តិ សុត្តេន, តន្តិ លការករណំ ឧភិន្នមវិសេសវចនញ្ច អយុត្តតំ ទស្សេតិ ‘តេសម្បិ’ច្ចាទិនា, តេសម្បីតិ កច្ចាយនានម្បិ, អក្ខរសញ្ញាយន្តិ ‘‘អក្ខរាបាទយោ ឯកចត្តាលីស’’ន្តិ វិធីយមានអក្ខរ សញ្ញាយំ. អវិសេសេ លឡានំ នានត្តាភាវេ, បាកដោ វាតិ ឥមិនា សុតិលិបិភេទស្ស បច្ចក្ខសិទ្ធតន្ទស្សេតិ, តត្ថ ហិ សោតវិញ្ញាណវីថិយា លឡានំ វិសុំវិសុំ គហណំ សុតិ, តំតំ ទេសវាសីនំ លេខា វ វត្ថានំ លិបិ, តេសំ ភេទោ សោតចក្ខុវិញ្ញាណគយ្ហត្តា បច្ចក្ខសិទ្ធោ, ឆឡភិញ្ញាតិ វិកប្បេន ឡការាគមបក្ខេ រូបំ.

៤៧. តទ

ឥស្ស អត្តំ និបាតនា, ទការោ បន ‘‘មយទា សរេ’’តិ (១-៤៤), បទន្តរេនាតិអាទីតិ ឥមិនា អញ្ញេន បទេន, សាធូនិ ភវន្តីតិ វុត្តិ បាឋស្ស អត្ថំ វត្តុំ ‘សាធូនិ ភវន្តីតិ និបាតនតោ’តិ អាហ, តត្ថ ការណមាហ-‘យ’មិច្ចាទិ, អប្បត្តស្ស បាបនម្បត្តស្ស បដិសេធោ ច និបាតនំ, តេសំ ឥធ បាឋាតិ តេសំ តថា ឥច្ឆន្តានំ ឥធាតិ និបាតស្ស ឥមស្មិំ តទមិនាទិសុត្តេ បាឋា, ឧទ្ធស្ស ឧទូតិ ឧទ្ធំ ខមស្សាតិ អញ្ញបទត្ថសមាសេ ឧទ្ធំខ ឥតិ ឋិតេ ឧទ្ធំសទ្ទស្ស ឧទុអាទេសោ, អស-ភោជនេ ឥច្ចស្មា ‘‘ក្វចណ’ ឥតិ (៥-៤១) សុត្តេន អណ្បច្ចយេ អសសទ្ទោ និប្ផជ្ជតីតិ អាហ-‘បិសិតមសនា’តិ ‘‘ក្វចណ’’ ឥតិ មហិយំ រវតីតិ ឋិតេ ឥមិនាវ គណនិបាតនេន សមាសេ កតេ មយូរសទ្ទោ និប្ផជ្ជតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘មហិសទ្ទស្សេ’ច្ចាទិ, អស្ស តទមិនាទិគណស្ស អាគតិគណត្តា ឯវមញ្ញេបីតិ សម្ពន្ធោ, វុត្តន្តិ បាឋសេសោ. ទីឃនិកាយាទីសុ បញ្ចសុ និកាយេសូតិ–

‘‘ទីឃមជ្ឈិមសំយុត្ត, អង្គុត្តរិកខុទ្ទកា;

និកាយា (បញ្ច) គម្ភីរា, ធម្មតោ អត្ថតោចិមេ’’តិ.

វុត្តេសុ ទីឃាគមាទីសុ បញ្ចសុ និកាយេសុ, ញាតព្ពាតិ វណ្ណា គមាទិទ្វារេន ជានិតព្ពា, បញ្ចវិធំ បញ្ចប្បការំ និរុត្តមុច្ចតេតិ សម្ពន្ធោ, និព្ពចនំ និរុត្តំ, នបុំសកេ ភាវេ ត្តោ, អត្ថកថនវាក្យ បុព្ពកមុច្ចារណមិច្ចត្ថោ, តទភិធាយិ សត្ថមប្យភិធានេ-ភិធេយ្យោ បចារា តទត្ថតាយ វា និរុត្តមុច្ចតេ, វុត្តនិរុត្តិ លក្ខណេន…បេ… វេទិតព្ពាតិ ឥមិនា និរុត្តសត្ថេ យេ សទ្ទា បដិបទំ និប្ផាទិយន្តិ តេសមិទំ សាមញ្ញេន និប្ផាទនន្តិ ទីបេតិ, ទ្វារេ និយុត្តោ ទោវារិកោតិ ឯត្ថ ណិកេ ទការវការានំ មជ្ឈេ ឱការាគមោ, ហិំសិស្មាតិ ‘ហិំស-ហិំសាយ’ មិច្ចស្មា, អប្បច្ចយេតិ ‘‘សាវការកេស្វ ឃណ្ឃកា’’តិ (៥-៤៤) អប្បច្ចយេ, និជកោតិ ឯត្ថ ជការស្ស យការេ និយកោ. អថ វណ្ណវិការោតិ វុត្តត្តា ជវណ្ណស្ស យាទេសេ និយកាទយោ តាវ សិជ្ឈន្តុ, សុសានាទយោ កថំ ឆវបទាទិវិការត្តា សុសានាទីនន្តិ អាហ ‘បទវិការោបិ’ច្ចាទិ. អញ្ញថា វណ្ណសមុទាយាទេសស្ស វិសុំគហណេ ឆព្ពិតោបត្តិយា ‘បញ្ចវិធំ និរុត្ត’ន្តិ សង្ខ្យានិយមោ ន យុជ្ជេយ្យាតិ ភាវោ. យោគោ សម្ពន្ធោ, តថាហិច្ចាទិនា ធាតុស្ស អត្ថាតិសយេន យោគម្បាកដីករោតិ, រវនកិរិយាតិ សម្ពន្ធោតិ កេកាយិតាន្យសទ្ទនកិរិយាភិសម្ពន្ធោ. មយូរោតិ ឯត្ថ រវតិ មយូររាវេ ឯវ វត្តតេ, ន សាមញ្ញេន រវនកិរិយាមត្តេតិ ភាវោ.

៤៨. តវ

វណ្ណមត្តស្សេ វាតិ វណ្ណសាមញ្ញស្សេវ, មត្តសទ្ទោ ឯត្ថ សាមញ្ញ វចនោ. យការស្សច ចាទេសោតិ សម្ពន្ធោ, ទយការានំ ជត្តន្តិស្ស ឥមិនា, យស្ស ‘‘វគ្គលសេហិ តេ’’តិ (១-៤៩) ជត្តំ, អត្តានមធិកិច្ច បវត្តន្តិ អត្ថេ អសង្ខ្យសមាសោ.

៤៩. វគ្គ

យន្តំ សទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធិត្តេបិ បក្កន្តវិសយត្តា តំសទ្ទោ យំសទ្ទំ នាបេក្ខតេត្យាហ-‘តេតិ អនន្តរ’ឥច្ចាទិ, តំ សទ្ទោ ហិ បក្កន្ត វិសយោ តថា បសិទ្ធវិសយោ អនុភូតវិសយោ ច យំសទ្ទំ នាបេក្ខតេ, យថា ចេសោ យំសទ្ទន្នា បេក្ខតេ, តំ សព្ពំ មហាសាមិនាធិកាយំ សុពោធាលង្ការដីកាយំ–

មុនិន្ទចន្ទសញ្ជាត, ហាសចន្ទនលិម្បិតា;

បល្លវាធវលាតស្សេ, វេកោ នាធរបល្លវោតិ (១២២).

ឯតិស្សា គាថាយ អម្ហេហិ វិត្ថារិតនយេន គហេតព្ពំ, យថា រហន្តិ សកម្មាកម្មធាតូនមនុរូបំ.

៥០. វេវា

កិញ្ចាបីទំ [ឥទំកិញ្ចាបិ (បោត្ថកេ)] វិកប្បនត្ថំ កតន្តិ ហេដ្ឋិមេន និ(ន្នាន)ត្តំ វិញ្ញាយតិ, តថាបិ ឥមិនា វាការេន វិកប្បោវ, ហេដ្ឋិមេ បន ក្វចាធិការា ហការន្តធាតុតោ ធ្យណ្បច្ចយេ មេហ្យំ, ទោហ្យំ សិនេហ្យំ, លេហ្យន្តិបិ ភវត្វេវ.

៥៣. សំយោ

វត្តុនោ-ត្តប្បធានត្តមត្តវចសីតិ និយតាវយវវាចិនោ ឧបាទានាតិ វុត្តមនេកត្ថត្តេប្យាទិសទ្ទស្ស, អាទិយតីត្យាទីតិ កម្មសា ធនោចាយមាទិសទ្ទោ, សោយមត្ថោ សុមង្គលប្បសាទនិយា ខុទ្ទសិក្ខា ដីកាយ‘អាទិតោ ឧបសម្បន្នា’តិ ឯត្ថ អម្ហេហិ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ, សំយុជ្ជតីតិ សំយោគោ-ឯកត្រាវដ្ឋិតព្យញ្ជនា.

៥៤. វិច្ឆា

យំវត្តតេតិ វុត្តិវចនំ និក្ខិបិត្វា តស្ស អត្ថំ វត្តុមារភតេ ‘សម្ភវាបេក្ខាយេ’ច្ចាទិ, យំវត្តតេតិ ច សុត្តេ អវិជ្ជមានេបិ គម្មមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគម្បតិ កាមចារោតិ វុត្តិយំ វុត្តំ, យសទ្ទស្សានិយមត្ថវុត្តិត្តេបិ បទវាក្យតោ នាញ្ញំ សម្ភវតិ វិច្ឆាយមាភិក្ខញ្ញេ ច វត្តមានន្តិ អាហ ‘សម្ភវាបេក្ខាយបទំ វាក្យំវា’តិ, សម្ភវតីតិ សម្ភវោ-បទំ វាក្យំ វា, តស្មិំ អបេក្ខាយ បទំ វាក្យំ វា វត្តតេតិ សម្ពន្ធោ, វត្តតេតិ វិច្ឆាយមាភិញ្ញេ ចាត្ថេ វត្តតេ, ននុ បទស្ស វាក្យស្ស វា វិសុំយេវ ទព្ពាទយោ អត្ថា, តំ កថមិទ មេតស្មិំ វត្តុធម្មេ កិរិយាធម្មេ ច វិច្ឆាភិក្ខញ្ញត្ថេ វត្តតេតិ អនុយោគំ សន្ធាយាហ-‘វិសយភាវេនា’តិអាទិ, វិច្ឆាយ វត្តុធម្មស្ស កិរិយាធម្មស្ស ចាភិក្ខញ្ញស្ស វិសយោ បទំ វាក្យំ វា… អនញ្ញត្ថវុត្តិវសេន តត្ថប្បវត្តិយា, តំ វសេនច, អភិធាយកត្តេន ចេតិ គោចរត្តេន បកាសកត្តេន ចាតិ អត្ថោ, យំវត្តតេតិ អជ្ឈាហដស្ស យន្តិ បឋមន្តស្ស វិភត្តិវិបរិណាមំ ទស្សេតិ (តស្សាតិ) អាទិនា, ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘យជ្ជបិ ‘វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេស្វិ’ ត្យត្រ ឆដ្ឋីនោច្ចារីយតេ, តថាបិ ឆដ្ឋីបសិទ្ធិ ហោតេវ, កថំ ទ្វេ ឥច្ចាទេសនិទ្ទេសា អាទេសោ ច សម្ពន្ធីនមបេក្ខតេ, ‘វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេសូ’តិ ចាត្ថនិទ្ទេសោ, ន ចាត្ថស្សាទេសេន សម្ពន្ធោ ឧបបជ្ជតេ, តស្មា វិច្ឆាភិក្ខញ្ញេសុ យំ បទំ វាក្យំ វា វត្តតេ តស្ស ទ្វេ ភវន្តិច្ចេវំ ឆដ្ឋីយត្ថោ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ, ទ្វេ រូបានិ ហោន្តីតិ ទស្សិតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, សទ្ទរូបេ សង្ខ្យយ្យេតិ ទុតិយា ពហុវចនន្តំ បដិបាទយមានោតិ ឯត្ថ បដិបាទនកិរិយាយ សម្ពន្ធេនោបទិដ្ឋំ, ‘‘វាក្យន្តរដ្ឋោបិ សទ្ទោ តទញ្ញស្មិម្បិ សម្ពន្ធមុបយាតី’’តិ ទ្វិសទ្ទោតិ ឥទំ ឧបរិ វាក្យទ្វយេប្យុបយុជ្ជតិ ‘ទ្វិសទ្ទោ វុត្តោ, ទ្វិសទ្ទោ ន សរូបប្បធានោ’តិ, អថ សរូបប្បធានោ កស្មា ន វុត្តោតិ អាហ-‘ពហុវចនេន និទ្ទេសា’តិ, អថ ទ្វេតិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា បទវាក្យានំ ឋានេ ទ្វិព្ពចនំ វា សិយា, តានេវា វត្តន្តីតិ ទ្វិប្បយោគោ វា, តថា សតិ ‘យំវត្តតេ តស្សា’តិ កស្មា បឋមមេវ និស្សាយ វុត្តិយំ វិវរណំ កតន្តិ អាហ-‘ឯវញ្ចា’តិអាទិ, ឥទានិ ទ្វិប្បយោគបក្ខស្ស សទោសត្តា អគហិតភាវំ ទស្សេតុមាហ-‘យទាត្វិ’ ត្យាទិ, តុសទ្ទោ បុព្ពស្មា បក្ខា វិសេសស្ស បទស្សកោ [វិសេសនត្ថោ (បោត្ថកេ)], តត្ថ ហិ ទ្វេ [ទ្វេរូប (បោត្ថកេ)] សទ្ទរូបាន្យាទិសីយន្តេ, ឥហ តុ សោវ សទ្ទោ ទ្វិរាវត្តតេ, អាវុត្តី សង្ខ្យេយ្យាតិ ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘ទ្វិសទ្ទោ-យំ ‘‘អាទសហិ សង្ខ្យា សង្ខ្យេយ្យេ វត្តន្តេ’’តិ វចនតោ សង្ខ្យេយ្យវចនោ, តស្មេហ សង្ខ្យេយ្យំ សទ្ទរូបំ វា សិយា អាវុត្តិ វា, ឥច្ចបិ និទ្ទេសោ តទុភយមបេក្ខិយ នបុំសកលិង្គេន វា សិយា ឥត្ថិលិង្គេន វា, តត្ថ យទា នបុំសកលិង្គេន និទ្ទេសោ, តទា សទ្ទរូបានិ សង្ខ្យេយ្យានិ ភវន្តិ, យទា តុ ឥត្ថិលិង្គេន, តទា សទ្ទស្សាវុត្តី ឧច្ចារណលក្ខណា កិរិយា សង្ខ្យេយា ភវន្តិ, តតោ ចេត្ថ អាវុត្តីអបិ សង្ខ្យេយា ហោន្តី’’តិ, តទា ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពវចនន្តិ ឯស បក្ខោតិ អយមេត្ថ ភាវោ’’ យទា ទ្វេ អាវុត្តិយោ វិធីយន្តេ តទា ទ្វិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្តេ សោបេក្ខោ, (អត្រ ឋាន្យាទេសភាវោ នត្ថិ) [នតុដ្ឋានេ ទ្វិព្ពចនបក្ខោ (បោត្ថកេ)] អាវុត្តិ ហិ កិរិយា, តស្សា ចេហ សទ្ទោ សាធនំ, ន ច កិរិយាយ សាធនស្ស ច ឋាន្យាទេសភាវោ ឧបបជ្ជតេ, តស្មា យទាវុត្តី វិធីយន្តេ, តទា ទិប្បយោគោ ទ្វិព្ពចនន្តេ-សោ បក្ខោ ភវតី’’តិ, អយម្បិ បក្ខោ បាណិនីយេហិ បរិគ្គហីតោ, តទយុត្តំ ទោសទុដ្ឋត្តាតិ សន្ទស្សយមាហ-‘សោ បនេ’ត្យាទិ, តេ ហិ ទុតិយម្បិ បក្ខមព្ភុបគម្ម ឧបចារមត្តតោ ភេទោ, វត្ថុតោត្វភេទោ វាតិ បោនោបុញ្ញេន តំ សាធេន្តិ. កថម្បន សទោសត្តំ យេនាយំ ន គហិតោត្យាហ- ‘តថាហិ’ច្ចាទិ, ណ្យោ នសិយាតិ ‘‘តស្ស ភាវកម្មេសុ ត្ត តា ត្តន ណ្យ ណេយ្យ ណិយ ណិយា’’តិ (៤-៥៩) ភាវេ វិធីយមានោ ណ្យោ ទ្វិប្បយោគបក្ខេ សទ្ទភេទសព្ភាវា បុន បុនេតិ សមុទាយសភាវតោ បុនបុន ភាវោតិ អត្ថេ បុនបុន សមុទាយតោ ន ភវេយ្យាតិ អត្ថោ, ន កេវលំ ណ្យោវ, អថ ខោ ឯកបទន្តោគធានំ សរានំ សរានមាទិភូតស្សុការស្ស ភវន្តោ ឱការោបិ ‘‘សរានមាទិស្សា យុវណ្ណស្សា ឯឱ ណានុពន្ធេ’’តិ (៤-១២៤) ន សិយា, ‘‘មនាទ្យាបាទីនមោមយេ ច ‘‘ឥតិ (៣-៥៩) ឱការោ បន បក្ខទ្វយេបិ ហោតេវ… ឧត្តរបទស្ស និមិត្តភាវេន គហិតត្តា, បុព្ពបក្ខេបិ ហិ ទ្វេ សទ្ទរូបាន្យេវាទិសីយន្តេតិ ហោតេវ បទ ភេទោ, វក្ខតិ ហិ ‘សតីបិ អត្តគតេ ភេទេ’តិ. ននុ អាវុត្តិធម្មភេទ សទ្ទស្សុបចរិតោ ភេទោ, សរូបតោ ត្វភេទោវ, អញ្ញថា អាវុត្តិយេវ ន សិយា, ឯកស្ស ហិ វត្ថុនោ អាវុត្តិ ហោតិច្ចាហ‘នាន្តរេនេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថេតិ ឧបចរិតោ ភេទោ ន សភាវតោតិ ចេ, ការិយម្ភវតីតិ ឯវិ ន សក្កា វត្តុន្តិ សម្ពន្ធោ, សភាវតោ ត្វភេទោ វាតិ ឧបចារាភាវេន វត្ថុតោ វិជ្ជមានភេទមវធារយតិ, អញ្ញថាតិ យទិ ភេទោ សិយា, អាវុត្តិយេវ ន សិយាតិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ ‘‘យទិ សភាវតោវ ភេទោ ភិន្នស្ស បន កថមាវុត្តិ សិយា’’តិ, ឋានិសទិសត្តាតិ ‘‘ឋានីវិយាទេសោ’’តិ បរិភាសមុបលក្ខេតិ.

កិរិយាយាតិអាទីសុ សហត្ថេ តតិយា… កិរិយាទីហិ ទព្ពាទ្យត្ថានំ វត្តុ [កត្តុ] ព្យាបនិច្ឆាបវត្តិតោ, ទេសាទីតិ ( ) [(ហិ) (បោត្ថកេ)] អាទិសទ្ទេន កាលាវត្ថាទិំ សង្គណ្ហាតិ, នានាការយុត្តមេវ ភិន្នំ នាម ហោតីតិ អាហ-‘អនេកប្បការយុត្តេ’តិ, ពហុវចននិទ្ទេសតោ វុត្តំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ, តេនាតិ យេន ពហុវចននិទ្ទេសេន សកិំ ព្យាបនិច្ឆា ជោតីយតិ តេន ករណភូតេន ហេតុភូតេន វា, កមេន ព្យាបិតុមិច្ឆាយំ ជាតិអាទីនញ្ច ព្យាបិតុមិច្ឆាយន្តិ សម្ពន្ធោ, តត្ថ អយញ្ច គាមោ រមណីយោ អយញ្ច គាមោ រមណីយោតិ កមេន ព្យាបិតុមិច្ឆា, ឯត្ថ កិញ្ចាបិ រមណីយគុណេន គាមទព្ពយោគោ អត្ថិ, តថាបិ គាមានំ គុណេន យោគោ, សព្ពោ គាមោ រមណីយោតិ ពាហុល្លេន, នត្ថិ សាកល្លេន [កមេន (បោត្ថកេ)] ព្យាបិតុមិដ្ឋត្តន្តិ សកលព្យាបនិច្ឆាយាភាវោតិ ន ទ្វិព្ពចនំ, ឯវមុបរិ យោជេត្វា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, សម្បន្នោ យវោតិ សម្បន្នគុណេន យវជាតិយា ព្យាបិតុមិច្ឆា, ឯកត្ថា ជាតិ, អនេកត្ថ និស្សយា វិច្ឆា [ឯកត្ថាជាតិ, ឯកមត្ថំ ញាបយិស្សាមីតិ ជាតិសទ្ទោ បយុជ្ជតេ អនេ កត្ថនិស្សយាច វិច្ឆា, អនេកត្ថំ សញ្ញាបយិស្សាមីតិ វិច្ឆាបយុជ្ជតេ-តិ មហាភស្សេ], សោភនំ ធវខទិរន្តិ សោភនគុណេន ធវាទិទព្ពានំ ព្យាបិតុមិច្ឆា, អត្ថសទ្ទេនេត្ថ ទព្ពាទយោ វត្តុមិដ្ឋាតិ អាហ-‘ទព្ពគុណកិរិយាលក្ខណេ’តិ, វិសទ្ទោ បនេត្ថ ព្យាបនត្ថោតិ អាហ-‘ព្យាបិតុំ សម្ពន្ធិតុ’ន្តិ, សាតិ វិច្ឆា, វត្តុធម្មោតិ ‘រុក្ខំរុក្ខ’មិច្ចាទិកំ យោ វទតិ, តស្ស វត្តុនោ ធម្មោ… ឥច្ឆាលក្ខណស្ស ធម្មស្ស តប្បដិពទ្ធត្តា, សទ្ទោតិ រុក្ខមិច្ចាទិកោ, តស្ស សទ្ទស្ស យំ រូបំ អត្ត ភាវោ, តមេវ បច្ចាសត្យា ‘‘សុតានុមិតេសុ សុតសម្ពន្ធោវ ពលវា’’តិ វិច្ឆា ភិក្ខញ្ញេសុ វត្តមានស្ស សុតស្សេវ តស្ស រូបស្ស បច្ចាសន្នភាវតោ ទ្វិសង្ខ្យា យុត្តំ ទ្វិសង្ខាតាយ សង្ខ្យាយ ‘រុក្ខំ រុក្ខ’មិច្ចេវំ យុត្តំ អតិទិសីយតេ សុត្តេ ទ្វេឥច្ចនេន, ទ្វិព្ពចនស្សេវ [ទ្វិព្ពចនមេវ (បោត្ថកេ)] ហិ ទ្វិសង្ខ្យាយុត្តតា, អថ កតមេកវចនន្តស្ស ទ្វិព្ពចនំ, តថាហិ សព្ពេយេវេតេត្ថ វិច្ឆាយំ ទ្វិត្តេហ្យភិធយន្តេតិ ពហត្តា ពហុវចនំ បប្បោតិ, ឯកវចនន្តុ ន សិជ្ឈតិ ‘រុក្ខំ រុក្ខំ សិញ្ចតី’តិ ឯកត្ថាភិធានភិន្នសព្ពរុក្ខប្បតីតីតិ កថមេកវចនន្តស្ស ទ្វិព្ពវចនន្តី អាសង្កិយាហ-‘តត្ថេ’ច្ចាទិ, អត្ថសាមត្ថិយាតិ ‘ពហុវចនន្តប្បយោគេហិ’ច្ចាទិនា វក្ខមាននយេន ពហុវចនន្តប្បយោគេនេវ វិច្ឆាត្ថជោតនតោ ន តត្ថ ទ្វីព្ពចនំ សិយា, ភវិតព្ពញ្ច ទ្វិព្ពចនេ (ន, ឯ) កវចនត្តមន្តរេន ន ចាត្ថិ ទ្វិព្ពចនាវកា សោតិ បតីតិ ពលាវគតោ យោ-ត្ថោ, តស្ស អត្ថស្ស អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណំ សាមត្ថិយំ អត្ថសាមត្ថិយំ, អត្ថសាមត្ថិយា ឯកវចនន្តស្ស ទ្វីព្ពចនន្តិ សម្ពន្ធា, កិរិយាទិយោគន្តិ កិរិយាគុណាទិ សម្ពន្ធោ, មន្ត្វាតិ ព្យាបិតុមិច្ឆាយន្តីមស្ស បុព្ពកិរិយាវចនំ, អភិសំហរិត្វាតិ ឯកតោកត្វា. សទ្ទស្ស តាទិសត្ថបច្ចាយកត្តេ សាមត្ថិយំ សទ្ទសត្តិ [សទ្ទស្ស]. យុគបទាធិករណតាយំ សហវចនិច្ឆាយំ ពហុវចនប្បវត្តិយេវ, ន តត្ថ ទ្វិព្ពចនន្តិ ទស្សេតុមាហ-‘អតោយេវេ’ច្ចាទិ, អតោ យេវាតិ ពហុវចនន្តស្ស សទ្ទសត្តិយា វិច្ឆាជោតនតោ ទ្វិព្ពចនាភាវាយេវ, ឯវមញ្ញតេ- ‘ឥធ បន យោគបជ្ជំ ទុវិធំ សទ្ទយោគបជ្ជំ អត្ថយោគបជ្ជញ្ច, តត្ថ កិញ្ចិ សាត្ថកានំ សទ្ទយោគបជ្ជមត្ថយោគ បជ្ជំ ន សម្ភវតីតិ, យុគបទិ អធិករណំ ធវាទិ អត្ថោ យស្ស សោធវខទិរបលាសសទ្ទោ យុគបទាធិករណោ, តស្ស ភាវោ តថា, តស្សញ្ច សតិ, សទ្ទយោគបជ្ជមន្តរេន ភិន្នត្ថានមេកសទ្ទវចនីយាន មេកតោ បបត្តិ អត្ថយោគបជ្ជំ, តំ សហវចនិច្ឆាយន្តិ ឥមិនា ទស្សិតន្តិ តស្សំ សហវចនិច្ឆាយញ្ច សតិ, សោភនា ធវខទិរបលាសា សោភនា រុក្ខាតិ សោភនគុណយោគេបិ ពហុវចនេនេវ វិច្ឆាជោតនតោ ទ្វិព្ពចនាភាវោតិ, សោភនំ ធវខទិរន្តិ បន សតីបិ សទ្ទយោគបជ្ជេ សមាហារត្តា នត្ថត្ថយោគបជ្ជ [នាត្វយាគបជ្ជ (បោត្ថកេ)] ន្តិ ឯកវចនន្តត្តា ទ្វិត្តប្បសង្គេបិ សោភនំ ធវខទិរន្តិ សទ្ទានំ សកិំ ព្យាបនិច្ឆាយាភាវា ន ទ្វិព្ពចនន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ.

វាត្តិកការេន ‘‘អានុបុព្ពិយេ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១-វា) វុត្តំ, តទាហ-‘អានុបុព្ពិយេបិ’ច្ចាទិនា, អត្ថេវានុបុព្ពិយេបិ វិច្ឆា តតោវ ទ្វិត្តន្តិ បដិបាទយ ‘មានុបុព្ពិយ’មិច្ចាទិនា ‘អត្ថិយេវេច្ចាទិនោ វុត្តិវាក្យស្ស វិវរណមាហ. គាមជាតិយា តុល្យជាតិយានំ ទិសា ទេសាទិភេទេន ភិន្នានមិវ គាមានំ, ន ឯត្ថ វិច្ឆា, មូលមគ្គំ វា ហិ មុខ្យ មេកមេវ… ហេដ្ឋុទ្ធភាគន្តរាភាវេនេកត្តា, យេនុបរិយធោ ភាគាបេក្ខាយ កតមូលគ្គព្យបទេសេន ភិន្នជាតិយា មូលគ្គភាគា, តេ ភិន្នជាតិយា, ន ច ភិន្នជាតិយានំ វិច្ឆា ហោតិ, ន ហិ គោគោតិ វុត្តេ (វាហីក)គតា វិច្ឆាវគម្យតេតិ អាចរិយជិនិន្ទពុទ្ធិនា អានុបុព្ពិយេ វិច្ឆាយាភាវំ បដិបាទិតំ, តំ វិឃដយិតុំ ‘យទិ ហិ’ច្ចាទិនា យំ វុត្តិយំ វុត្តំ, តំ វិបញ្ចិតុមាហ- ‘យថេ’ច្ចាទិ, នសន្និវិដ្ឋោតិ ន បតិដ្ឋិតោ, នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ, យស្សូបរិភាគោ អត្ថិ តម្បិ មូលន្តិ មូល ព្យបទេសស្សាបេក្ខា កតត្តមាហ, ឧភយន្តិ មូលមគ្គញ្ច, តថា អញ្ញេបិ មូលគ្គភាគាតិ ឥមិនា មូលគ្គភេទានំ ហេដ្ឋា វិយ គហណេ សតិ ពហុត្តមាហ, បុព្ពកថិតេនាតិ ‘រុក្ខាទីនំ ពាហុល្លេនា’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘មូលាទីនំ ពាហុល្លេន ថូលាទិ គុណយោគម្មន្ត្វា សត្តមីវិភត្តិយុត្តេន មូលាទិសទ្ទសហិតេន សព្ព សទ្ទេន មូលាទិកមត្ថមភិសំហរិត្វា សព្ពស្មិំ មូលេ ថូលា សព្ពស្មិំ អគ្គេ សុខុមាតិ ឯវំ (វត្តុនោ) ព្យាបិតុមិច្ឆាយមេកវចនន្តស្ស វិច្ឆាយន្ត្វេវ ទ្វិព្ពចន’’ន្តិ.

ជេដ្ឋានំ វិច្ឆាសម្ភវេ សព្ពកនិដ្ឋស្ស ជេដ្ឋត្តាភាវានុប្បវេសោ ន សិយាតិ អានុបុព្ពិយមត្តវចនិច្ឆាយំ តេនេវ ទ្វិត្តមភិហិតំ ‘ជេដ្ឋំ ជេដ្ឋមនុប្បវេសយា’តិ តេនេវាចរិយេន, តទធុនា វិឃដីយតិ ‘ជេដ្ឋ’ មិច្ចាទិនា, កនិដ្ឋោបិ បវេសីយតីតិ កនិដ្ឋស្សបិ វិច្ឆាសម្ភវមាហ, តត្ថ ការណមាហ-‘យថេវ ហិ’ច្ចាទិ, បរស្សាតិ មជ្ឈិមស្សាតិ ឯត្ថ វិសេសនំ, កនិដ្ឋស្សាបិ ជេដ្ឋព្យបទេសោតិ សម្ពន្ធោ, យថាវុត្តមេវ សមត្ថេតិ ‘វត្តិច្ឆានិពន្ធនេ ហិ’ច្ចាទិនា, វត្តិច្ឆាទិពន្ធនេតិ វត្តុនោ ឥច្ឆា និពន្ធនំ ការណមស្សាតិ សមាសោ, វត្ថុសភាវេ វត្ថុ តត្ថេ, អភិនិវេសោ បវត្តិ, នាភិសម្ភុណាតិ ន បប្បោតិ.

‘‘សកត្ថេ វធារិយមានេ នេកស្មិំ ទ្វេ ភវន្តីតិ វត្តព្ព’’ន្តិ (៨-១-១២-វា) វាត្តិកការេន វុត្តំ, តទាហ ‘សកត្ថេ’ឥច្ចាទិ, អត្ថប្បការណាទ្យនបេក្ខស្ស បទស្ស អត្ថេ សកត្ថេ អវធារិយមានេ ឯត្តកមេវេតិ គម្មមានេ អនេកស្មិំ ទិយ្យមានេ ទ្វិព្ពចនមិដ្ឋំ មតំ បាណិនិយានន្តិ អត្ថោ, អយម្បនេសមធិប្បាយោ ‘មាសកំ មាសកំ ឥមម្ហា កហាបណា ភវន្តានំ ទ្វិន្នំ ទេហី ត្យត្រ ទ្វេ ឯវ មាសា ទាតុមិច្ឆិតា, កហាបណំ នាម–

ចត្តារោ វិហយោ គុញ្ជា, ទ្វេគុញ្ជា មាសកោ ភវេ;

ទ្វេ អក្ខាវ មាសកាបញ្ច,ក្ខានំ ធរណមដ្ឋកំតិ.

វុត្តវិធិនានេកមាសកសមុទាយោ, តត្ថ ន សព្ពេ កហាបណ សម្ពន្ធិនោ មាសា ទានកិរិយាយ ព្យាបិតា, ទ្វេយេវាតិ នេត្ថត្ថ វិច្ឆាតិ យថាវុត្តវត្តព្ពេន ទ្វិព្ពចន’’ន្តិ, តំ ទស្សេត្វាតិ តំ ទ្វិព្ពចនោទាហរណំ ទស្សេត្វា, បដិបាទយិតុំ វិច្ឆាយមេវ ទ្វិត្តំ ទស្សេតុំ… មាសកំ មាសកមិច្ចាទោត្វយមធិប្បាយោ-‘‘ទេហីតិ ទានកិរិយាយ មាស្ស ព្យាបិតុមិដ្ឋាតិ វិច្ឆាយមេវេត្ថ ទ្វិព្ពចនំ, តថាហ្យតោ ទ្វិរុត្តា វិច្ឆាវ គម្យតេ’’តិ, សទ្ទន្តរតោច្ចាទិកំ កិមាសង្កិយ វុត្តន្តិ អាហ‘ទេហី’តិអាទិ, អវធារណេ បតីយមានេតិ កហាបណសម្ពន្ធិនិ ពហុម្ហិ មាសកសមុទាយេ មាសកទ្វយនិច្ឆយេ វិញ្ញាយមានេ សតិ, អវិសេសេន សាមញ្ញេន មាសានំ ទេហីតិ ទានកិរិយាយ ព្យាបនា ភាវាតិ សម្ពន្ធោ, សទ្ទន្តរតោច្ចាទិនោ សាធិប្បាយមត្ថមភិធាតុមារភតេ ‘បទេនេ’ច្ចាទិ, ឯត្ថ បទេនាតិ មាសកមិច្ចនេន បទេន, ឥមម្ហា កហាបណាតិ ឥទមេត្ថ សទ្ទន្តរំ, កតាភិសង្ខរណស្សាតិ មាសកំ មាសកមិច្ចេវំ និប្ផាទិតស្ស, សទ្ទន្តរតោតិ ឥមិនា បទន្តរយោគោ គហិតោតិ អាហ-‘បទន្តរេន យោគតោ’តិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘ទ្វិត្តករណកាលេ សទ្ទន្តរវចនីយស្សត្ថស្សានបេក្ខិតត្តា មាសកំមាសកន្តិ អវិសេសេន មាសកវិច្ឆាយំ ទ្វិត្តំ, តទនុ បន ឥមម្ហា កហាបណាតិសទ្ទន្តរសម្ពន្ធេ សតិ យទិ កហាបណសម្ពន្ធ្យ ន វសេសមាសកវិច្ឆា បរិគ្គយ្ហតិ តទា ឥមស្ស កហាបណស្សាតិ ឆដ្ឋិយា ភវិតព្ពំ, ឥមម្ហា កហាបណាតិ បន អវធិបញ្ចមីនិទ្ទេសតោ កហាបណតោ ទ្វយមេវ គហេត្វា ភវន្តានំ ទ្វិន្នំ ទេហីតិ ឥមម្ហា កហាបណាតិ សទ្ទន្តរតោវធារណំ គម្យតេ’’តិ.