២៤. វណ្ណ

‘អតេនា’តិ (២-១០៨) ឯត្ថ អតោតិ រស្សព្យត្តិនិទ្ទេសោ វា សិយា រស្សជាតិនិទ្ទេសោ វា សកលនិស្សយព្យាបី អត្ថជាតិ និទ្ទេសោវា, តត្ថ រស្សព្យត្តិនិទ្ទេសេ សតិ ពុទ្ធសិទ្ធាទីសុ យត្ថកត្ថចិ អការោ គយ្ហតេតិ នេដ្ឋប្បសិទ្ធិ… កេសញ្ចិ អសិជ្ឈនតោ, រស្ស ជាតិនិទ្ទេសេ បន ពុទ្ធសិទ្ធាទិសព្ពាការន្តានំ លក្ខណិកគវាទ្យកា រន្តានញ្ចាការោ គយ្ហតីតិ សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិ, នាញ្ញោ ទីឃោ ព្យត្តន្តរត្តាតិ នានិដ្ឋប្បត្តិ អាការតោ នាស្សេនាភាវា, តស្មា អតោតិ រស្សជាតិនិទ្ទេសេ និស្សិតេ សព្ពមិទមិដ្ឋំ និប្ផជ្ជតីតិ នាត្ថជាតិ និស្សីយតេ, ន រស្សព្យត្តិច, ‘‘យុវណ្ណានមេ ឱលុត្តា’’តិ (១-២៩) អាទីសុ បន រស្សព្យត្តិយា រស្សជាតិយា វា និទ្ទេសេ ‘តស្សេទំ នោបេតិ’ច្ចាទីសុ ឯឱអាទិកមិដ្ឋំ កត្ថចិ ភវេយ្យ, ន សព្ពត្ថ, សព្ពត្ថ វា ភវេយ្យ ‘វាតេរិតំ សមោនា’តិអាទីសុ ព្យត្តន្ត រត្តា, តស្មា សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិយា ឥត្តជាត្យាទិ និស្សីយតេ, អថវា វណ្ណុច្ចារណម្បតិ កេសញ្ចិ វណ្ណុប្បត្តិដ្ឋានានំ ឧច្ចនីចតទុភយ សំហារវសេន វណ្ណវិសេសុប្បត្តិ ទស្សនតោ តេសំ វសេន រស្ស ព្យត្តិនិទ្ទេសេ រស្សជាតិនិទ្ទេសេ វា វុត្តនយេន ឥដ្ឋានិដ្ឋប្បត្តិយំ សព្ពថា សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិយា ឥត្តជាត្យាទិ និស្សីយតេ, តត្ថ វណ្ណ បរេន សវណ្ណគ្គហណំ និយមិតុំ វចនមិទមារទ្ធន្តិ ‘សព្ពត្ថេវា’តិអាទិនា វចនារម្ភផលមាហ, សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពស្មិំយេវ សុត្តប្បទេសេ. ននុ សយញ្ចាតិ វុត្តេបិ បរិយត្តំ, ន ហ្យញ្ញំ រូបា សយមត្ថិ, អញ្ញំ វា (សយ)តោ រូបន្តិ សិទ្ធេប្យេវំ សតិ អត្ថេត្ថ បរោ កោចិ វិសេសោតិ ញាបេតុំ សញ្ច រូប’ន្តិ វុត្តិការោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ, រូបស្ស វិសេសិតព្ពត្តា ‘សញ្ច រូប’ន្តិ វុត្តិយំ និទ្ទិសីយមានត្តា ច រូបន្តិ វិញ្ញាយតីតិ ‘សញ្ច គយ្ហតី’តិ វុត្តំ, សំរូបគ្គហណាយាបិសទ្ទំ ករោតោ-ធិប្បាយោ-យន្តិ វត្តុមាហ-‘អញ្ញថេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថាតិ អញ្ញេនប្បការេន សំរូបគ្គហណាយ អបិសទ្ទាភាវេតិ អធិប្បាយោ, អញ្ញបទត្ថេតិ អញ្ញបទត្ថ សមាសវិសយេ, គុណីភូតស្សាតិ អប្បធានភូតស្សាការេ ការាទិនោ, សមាសេន វុត្តត្តា បធានតូ តត្តេបិ គុណោ ភវតិ អញ្ញបទត្ថោ-ការេការាទិ វិធាយ កត្តា, វិធីយមានោ សវណ្ណោវ បធានំ… ឥទមត្ថិតាយ តប្បវត្តិយាតិ. ននុ វុត្តិយមបិសទ្ទស្សាត្ថំ វទតា សយញ្ចេតិ វត្តព្ពំ, ‘‘តថា សយមត្តនី’’តិ និឃណ្ឌុតោ សយញ្ច-ត្តាការេការាទិញ្ច គយ្ហតីត្យមត្ថោ សម្ភាវីយតីតិ ចោទនម្បនសិ និធាយ ‘សញ្ច រូប’ន្តិ វទន្តោ សាធិប្បាយារុឡ្ហំ កិញ្ចិ អត្ថវិសេសំ បកាសេតុំ តថេវាហាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ-‘សយញ្ចេ’ត្យាទិ, ‘‘ធនញ្ញាតីសុ សំសទ្ទោ, តថាត្តត្តនិយេសុបី’’តិ និឃណ្ឌុវចនតោ ‘ស’ន្តិ អត្តាបិ គយ្ហតិ, កោ សោ សទ្ទរូបំ សាធារណំ, ‘ស’ន្តិ អត្តនិយម្បិ, កិន្តំ សទ្ទាន មសាធារណំ សទ្ទរូបំ, តថា សតិ អត្តនិយំ រូបំ នាមាត្តសង្ខាតសទ្ទសម្ពន្ធីតិ អាហ-‘សំរូបំ សទ្ទានមសាធារណំ រូប’ន្តិ, ឯតញ្ច ឥទន្តីមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ, អសាធារណន្តិ អសាធារណំ សទ្ទរូបំ, សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនស្ស សាត្ថកតាយ អសាធារណន្តិ រូបំ វិសេសតា សាធារណស្សាបិ សម្ភវោ វុត្តោយេវ នាមាតិ អាហ-‘ទុវិធំ ហិ’ច្ចាទិ, កិន្តំ សាធារណមសាធារណញ្ចរូបន្តិ សាមញ្ញេន រូបំ និទ្ទិសិតុមាហ-‘តត្ថា’តិអាទិ, តត្ថាតិ និទ្ធារណេ សត្តមី, សទ្ទានន្តិ សាត្ថកនិរត្ថកានំ យេសំកេសញ្ចិ សទ្ទានំ, តំតំ សទ្ទត្តាទីហិ តេសំតេសំ ពុទ្ធ អឥអាទីនំ សទ្ទានំ សទ្ទត្តាទិ, ឧភយត្ថ អាទិសទ្ទេន អត្ថោ សង្គហិតោ, តេន សាធារណំ សទ្ទរូបមត្ថរូបំ តថា-សាធារណន្តិ ចតុព្ពិធំ សំរូបន្តិ ទស្សេតិ, ចតូសុបិ ចេតេស្វសាធារណស្ស សទ្ទរូបស្សេវោបានំ ទស្សេតុមាហ-‘តត្ថា’តិអាទិ, សាធារណរូបព្យុទាសេនាតិ សាធារណរូបស្ស បរិច្ចាគេន, ឧបាទិយន្តោ រូបមេវ សទ្ទស្សសំ, នាត្ថោតិ ច ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ, ច សទ្ទោ បនេត្ថ ‘ឥទំ ទស្សេតី’តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ សមុច្ចិនោតិ, អសាធារណស្សេវោបាទិយនេ ការណមាហ-‘តន្ត’មិច្ចាទិ, ឥតរន្តិ យេ សំកេសញ្ចិ សទ្ទានំ សទ្ទត្តាទិ, បរស្សាបីតិ អញ្ញស្ស យស្សកស្សចិ សទ្ទស្សាបិ, ឥតិ ឥទំ, បតិតំ បសិទ្ធំ, ឯត្ថ បន ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា ឥទំ យថាវុត្តំ បសិទ្ធំ តស្មា បុព្ពាចរិយបរម្បរាយាគតោ បទេសតោ ឧបាទិយន្តោតិ បកតំ, សំសទ្ទវិសេសនសាមត្ថិយេន អសាធារណរូបោបាទិយនេបិ អសាធារណំ សទ្ទរូបមេវោបាទីយតិ នាសាធារណមត្ថរូបំ… ឥមិនា វក្ខមានការណតា [តាយ (បោត្ថកេ)] វសេនាតិ អាហ-‘សទ្ទស្សេ’ច្ចាទិ, អាសន្នំ…សទ្ទតោ សទ្ទភាវសា នញ្ញត្តា, វិបរិយយតោតិ វិបរិយាសេន អនាសន្ន ភាវេនាតិ អត្ថោ, ចក្ខុវិសយោបិ ហិ អត្ថោ កថំ សោតវិសយសទ្ទស្ស ន អាសន្នោ សំរូបម្ភវិតុមរហតីតិ, ការណន្តរមាហ-‘អហេយ្យត្តាចា’តិអាទិ, អហេយ្យត្តាតិ អបរិច្ចជនីយត្តា, ឥទម្បិ និច្ចសម្ពន្ធិត្តេ ការណវចនំ, តំ សទ្ទរូបំ, និច្ចសម្ពន្ធីតិ និរន្តរសំយោគី, វិបរិយយតោតិ ហេយ្យត្តា, តថាហិច្ចាទិនា អត្ថស្ស ហេយ្យត្តំ ពោធេតិ, អបរំ ការណមាហ-‘អសាធារណញ្ច រូបំ’ត្យាទិនា, សាធារណោ បរិយាយ សទ្ទានំ, បច្ចេតព្ពត្តាតិ វិញ្ញាតព្ពត្តា, ឥទានិ ការណត្តយំ សមោធានេត្វា ឥមេហិ ការណេហិ រូបមេវ សទ្ទស្ស សំនាម, នាត្ថោតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘តទេវ’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ, តទេវន្តិ យស្មា ឯវំ, តំ តស្មាតិ អត្ថោ, សរូបប្បធានេតិ ‘‘គោស្សា វង’’ (១-៣២) ត្យាទោ គោស្សាត្យាទិកេ សរូបប្បធានេ.