បរិភាសាធិការ

១៣. វិធិ

វចនារម្ភយោជនមាហ–‘យំ វិសេសនភាវេនេ’ច្ចាទិ, យន្តិ អនិយមេន ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ (២-៤៣) អាទីសុ អតោតិអាទិកំ វិសេសនភាវេន វត្តុមិច្ឆិតំ បរាមសតិ, តេនាតិ វិសេ សនត្តេនុ-បាទិយមានេន យំ សទ្ទនិទ្ទិដ្ឋេន អតោតិអាទិកេន ករណភូតេន, យថាកថញ្ចិតព្ពតោតិ អាទោ មជ្ឈេ-ន្តេ វា សព្ភាវតោ យេនកេនចិ អាការេន អភេទោបចារេន អការាទិវិសេសនវតោ នាមាទិនោ, តទន្តត្ថន្តិ តំ អតោត្យាទិ វិសេសនមន្តេ, នាទោ ន មជ្ឈេ យស្ស តំ តទន្តំ, តំ អត្ថោ បយោជនំ យស្សាតិ អញ្ញបទត្ថោ, វត្តាយត្តាតិ វត្តុនោ អាយត្តា… អត្តាវាត្តនោ វចនេ បធានន្តិ, តស្សាតិ វត្តុនោ, សាតិ វចនិច្ឆា, បយោគានុសា រេនាតិ ជិនវចនានុសារេន, ឥតីតិ ការណត្ថេ និបាតោ, ឥមិនា ការណេនាតិ អត្ថោ, ន សព្ពត្ថប្បសង្គោតិ សំហិតាទិវិធិម្ហិ សព្ពត្ថ តទន្ត វិធិប្បសង្គោ ន ហោតិ, តថាហិ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’តិ (១-២៦) ឯត្ថ សរោតិ វិសេសនភាវេន វចនិច្ឆាយ សព្ភាវេ សរោតិ តត្រា’ទីនំ វិសេសនន្តិ យថាកថញ្ចិសរាទិសរមជ្ឈសរន្តានំ តត្រាទីនំ លោបប្បសង្គេ ‘‘វិធិព្ពិសេសនន្តស្សា’’តិ (១-១៣) សរន្តស្សបសង្គោ សិយា, ន ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ (១-១៣) អន្តស្ស… ឆដ្ឋីនិទ្ទេសាភាវា, តថា សតិ ‘តត្រិមេ’តិអាទិម្ហិ ‘ឥមេ’តិអាទិនា វត្តព្ពតា អាបជ្ជេយ្យាតិ បយោគំ នានុសដា នាមសិយុន្តិ ន សព្ពត្ថ តទន្ត វិធិប្បសង្គោ, តថា ‘‘គតិពោធា’’ (២-៤) ទិសុត្តាទិម្ហិបិ ‘គមយតិ មាណវកំគាមំ ត្យាទិប្បសង្គោតិអាទិ ច យថាយោគមវគន្តព្ពំ, វុត្តិយំ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ សុត្តោទាហរណំ ទស្សិតំ, ‘‘នរា នរេ’’តិ លក្ខិយោទាហរណំ.

១៤. សត្តធី

វចនផលមុបទស្សេតិ‘យត្ថេ’ច្ចាទិនា, យត្ថ យស្មិំ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’ត្យាទិកេ សុត្តេ, សត្តមិយាតិ ‘សរេ’តិអាទិនា សត្តមិយា, យស្សាតិ សរោតិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋស្ស, ការិយំ លោបាទិ, សម្ពន្ធា វិសេសាតិ សរេត្យាទោ ឱបសិលេសិកមធិករណំ, តញ្ចោបសិលេសេ ភវមធិករណំ បុព្ពស្ស វា បរំ សិយា បរស្ស វា បុព្ពន្តិ បុព្ពបរោបសិ លេសស្សាវិសិដ្ឋត្តា បុព្ពបរានំ សម្ពន្ធស្ស អវិសេសា, បរស្សាបីតិ ន កេវលំ បុព្ពស្សេវ, សតីត្យស្មិំ អត្ថេ ជោតនីយេ សត្តមី សំសត្តមី សន្តសទ្ទស្ស សមាទេសេន, សត្តញ្ចេត្យាទិវចនមេវំ សតិ ឃដតេ, សន្តិ វា សន្តសទ្ទត្ថេ បាទិ, សុត្តេ អវុត្តេបិ វុត្តិយំ ‘និទ្ទេសេ’តិ វចនេ ការណមាហ-សត្តញ្ចា’តិអាទិ, និទ្ទេសមន្តរេន សត្តំ ន សម្ភវតីតិ សម្ពន្ធោ, សត្តមិយា និទ្ទេសេ សតិយេវ តំ សម្ពន្ធាយ សត្តាយ សម្ភវោ, អញ្ញថា កិមញ្ញន្តស្សា បតិដ្ឋាតិ អធិប្បាយោ, បុព្ពសទ្ទស្ស សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា កិន្និស្សាយ បុព្ពត្តមិច្ចាហ-‘សត្តមិ’ច្ចាទិ, តន្តិ ‘‘សរោ លោបោ សរេ’’តិ សុត្តំ, ឧការស្សាតិ ‘វេឡុ’ឥច្ចត្រ ឧការស្ស, បុព្ពស្ស…បេ… ករិត្វា តំមនសិកតញ្ចោទនំ ទស្សេតុមាហ-‘តមហ’ន្តិ ច្ចាទិតិ ឯវមេត្ថ សាជ្ឈាហារោ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បុព្ពស្សាតិ សត្តមី និទ្ទិដ្ឋតោ បុព្ពស្ស, អនន្តរស្សាតិ អព្យវហិតស្ស, វុត្តំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ, អយមធិប្បាយោ ‘‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្សា’’តិ (១-១-៦៦) បាណិនិយវចនេ ‘‘ទិសិរយមុច្ចារណក្រិយោ និសទ្ទោប្យយ មិហ នេរន្តរិយំ ជោតេតិ, តត្ថ‘និរន្តរំ ទិដ្ឋោ’តិ បាទិសមាសេ កតេ ផុដមេវានន្តរមុច្ចារិតេត្យមត្ថោ-វគម្យតេតិ ‘‘បុព្ពសទ្ទស្ស ព្យវហិតេបិ បយោគទស្សនេ ព្យវហិតេបិ ការិយំ បប្បោតី’’តិ ភស្សការាទយោ វណ្ណេន្តិ, ឥហ តាទិសវចនាភាវេន វណ្ណាទិ ព្យវធានេបិ សិយា’’តិ, សរេច្ចាទិបរិហារវចនេ-ធិប្បាយ មុព្ភាវយតិ ‘យទិបិ’ច្ចាទិនា, មថុរាយ បាដលិបុត្តកស្ស ចាន្តរាឡេ គាមាទីនំ សព្ភាវា ព្យវធានេបិ បុព្ពសទ្ទស្ស បវត្តិយា ទិដ្ឋន្តមាហ-‘មថុរា’ ឥច្ចាទិ, យស្មា សរេតិ ឱបសិលេសិកាធារេ សត្តម្យន្តំ បទំ, តស្មា ព្យវធានេ សរលោបោ ន ហោតីតិ ឯវំ សង្ខេបព្យាខ្យានេន វុត្តិយ មត្ថោ វេទិតព្ពោ, ន កេវលំ សរេតិ ឯត្ថេវាតិ អាហ- ‘ការិយេ’ច្ចាទិ, ឱបសិលេសិកេយេវាធារេ ភវតីតិ សេសោ, ការណមាហ-‘វត្តិច្ឆាន្ហវិធានតោ សទ្ទស្សា’តិ, វត្តុនោ យា ឥច្ឆា វចនិច្ឆា តស្សា អនុតូលេន វិធានតោ អត្ថស្ស កថនតោតិ អត្ថោ,យេន ហិ យមត្ថំ វត្តាតិធាតុមិច្ឆតិ សតីប្យភិធានសា មត្ថិយេ ន តតោ-ញ្ញមត្ថំ សទ្ទោភិទធាតីត្យធិប្បាយោ, វត្តិច្ឆា វសាយេ ការណមាហ’វត្តិច្ឆាបិ’ច្ចាទិ, វត្តុនោ សុត្តការស្ស ឥច្ឆា វត្តិច្ឆា, កថមុបទេសតោ វត្តិច្ឆា-វសីយតេ’ កថញ្ច សាមត្ថិយតោតិ អាសង្កិយ តមុបទស្សេតុមាហ-‘អតោចេត្យាទិ, អតោ វក្ខមានការណា ឧបទេសតោ វសីយតេតិ សម្ពន្ធោ, កិន្តំ ការណ មិច្ចាហ-‘យស្មា’ឥច្ចាទិ, អន្វយសទ្ទេនេត្ថ គុរុបារម្បរិយោ-បទេសោ វិវច្ឆិតោ, យស្មា ការណា អន្វយោ គុរុបារម្បរិយោ បទេសោ គុរុកុលមុបគម្ម បញ្ហករណាទិនា អន្វិច្ឆីយតេ គវេសីយតិ, អតោ ការណា គុរុបរម្បរា គតឧបទេសតោ វសីយតោតិ អត្ថោ, សាមត្ថិយតោ-វសាយប្បដិបាទយិតុមាហ- ‘សាមត្ថិយម្បិ’ច្ចាទិ, សាមត្ថិយម្បិ វុច្ចតេតិសេសោ, លឃុនោបាយេន សទ្ទានមុបលក្ខណេ បវត្តីតិ ព្យវហិតនិវត្តិយា វចនន្តរក-រណមនុបន្នំ, ឧបបន្នំ វចនន្តរករណំ, តស្ស ច ឱបសិលេសិកាធារ មន្តរេន អញ្ញថានុបបត្តិយា អាធារវិសេសប្បដិប្បត្តីតិ ឥទមេត្ថ សាមត្ថិយំ, អាធារន្តរេច្ចាទិនា យថាវុត្តំ សាមត្ថិយំ វិភាវេតិ, អាធារន្តរេបីតិ សព្ពត្ថ បាឋោ ទិស្សតិ, បសង្គាភាវតោ អត្ថន្ត-រេនាបិ អាធារន្តរេបិ ឱបសិលេសិកាធារេបិ វចនន្តរប្បសង្គោ សិយាតិ សម្ពន្ធសម្ភវា ឱបសិលេសិកាធារនិស្សយនេបិ អានិសំសោ ន ទិស្សតីតិ សមុច្ចយត្ថេនាបិ នត្ថិ បយោជនន្តិ វជ្ជេតព្ពោ យម្បិ សទ្ទោតិ, ននុ កិមេវំ វណ្ណីយតេ បុព្ពស្សេវេតិ វចន មេវោបសិលេសិកមធិករណំ វិញ្ញាបយតិ… តត្ថេវ បុព្ពបរត្ត សម្ភវាតិ យោមញ្ញតេ, តស្សេសា កប្បនា ន សង្គតាតិ ទស្សេតុមាហ-‘បុព្ពស្សាតិ’ច្ចាទិ, អយុត្តត្តេ ការណមាហ-‘សាមីបិកេបិ តស្ស សម្ភវា’តិ, ‘គង្គាយំ ឃោសោ’តិ វុត្តេ ឃោសោ គង្គាយំ បុព្ពោ វា បរោ វេតិ គម្មមានត្តា សាមីបិកេប្យធិករណេ បុព្ពបរត្តស្ស សម្ភវាតិ អត្ថោ, ឯតាវវុច្ចតេតិ បុព្ពស្សេវ ហោតិ ន បរស្សាតិ ឯត្តកមេវ វុច្ចតេ, តថាច វក្ខតិ-‘កិន្ត’ន្តិអាទិ, អធិកំ ព្យវហិតនិវុត្យាទិ ន វុច្ចតេតិ សម្ពន្ធោ, អាទិសទ្ទេនេត្ថ ឆដ្ឋីបកប្បនា គហិតា, ឆដ្ឋីបកប្បនាបិ សាមត្តិយា កតាតិ សម្ពន្ធោ, បកប្បនំ បកប្បនាវិធានំ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘បាណិនិយា ‘‘ឆដ្ឋីដ្ឋានេយោគា’’ត្យតោ (១-១-៤៩) ‘‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស’’ (១-១-៦៦) ‘‘តស្មា ត្យុត្តរស្ស’’ ឥតិ (១-១-៦៧) បរិភាសាសុត្តទ្វយេ ឆដ្ឋីគហណមនុវត្តិយ ‘តស្មិន្តិ និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស ឆដ្ឋី’ ‘តស្មាត្យុត្តរស្ស ឆដ្ឋី [និទ្ទិដ្ឋេ បុព្ពស្ស ឆដ្ឋីតិ បុព្ពស្ស ការិយិត្តបដិបាទនយោគ្គោ ឆដ្ឋី តព្ពោធកបទេ ភវតិត្យត្ថោ, ឯវ ធុត្តរស្សេតុ វិ. ឧជ្ជោតដីកា] តិ ឆដ្ឋីបកប្បនំ បដិបាទេន្តិ ‘យស្មិំ សុត្តេ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសោ នត្ថិ, តត្ថ ឆដ្ឋីបកប្បនាយថា សិយា’តិ, ឥធ បន វចនន្តរាភាវេបិ យត្ថ ឆដ្ឋីនិទ្ទេសោ នត្ថិ, តត្ថ សាមត្ថិយេនេវ ឆដ្ឋីបកប្បនា សិទ្ធា’តិ, សាមត្ថិយមុបទស្សេតិ ‘សត្តមីនិទ្ទេសេ’ច្ចាទិនា, អញ្ញវិភត្តិនិទ្ទិដ្ឋោបិ បដិបជ្ជតេតិ សម្ពន្ធោ, ការិយយោ គន្តិ ការិយសម្ពន្ធំ, យថា ‘‘វគ្គេ វគ្គន្តោ’’តិ ឯត្ថានុវត្តមានំ និគ្គហីត’ន្តិទំ ឆដ្ឋីយន្តំ វិញ្ញាយតេ, កថំ វគ្គេតេសា សត្តម្យកតត្ថា ‘‘និគ្គហីត’’ន្តិ (១-៣៨) បុព្ពសុត្តេ កតត្ថតាយ បឋមា វិភត្តិយា ឆដ្ឋីវិភត្តិម្បកប្បេតិ សត្តមិយំ បុព្ពស្សេ’តិ តថេត្យវគន្តព្ពំ. ឯតាវ វុច្ចតេតិ វុត្តេ ឥទន្តិ ន វិញ្ញាយតេតិ អាហ ‘កិន្ត’ន្តិអាទិ, យទាហិច្ចាទិនា បរិយាយបសង្គក្កមំ ទស្សេតិ. កិមិទមុច្ចតេ បរិយាយប្បសង្គេ និយមត្ថំ វចនន្តិ ននុ បុព្ពបរានំ យុគបទុប្បត្តិយ មាចរិយវចនប្បមាណេនាប្បដិបត្តិយំ វិជ្ឈនត្ថំ វចនន្តិ កស្មា នោច្ច តេច្ចាហ- ‘យុគបទុបសិលិដ្ឋាន’ន្ត្យាទិ, យុគបទុបសិលិដ្ឋានមសម្ភវោតិ សម្ពន្ធោ, កុតោច្ចាហ-‘អបរស្សូបសិលេសិកស្សាភាវតោ’តិ, អតោតិ យុគបទុភិន្នម្បត្តិយា អភាវតោ, វចនំ ‘‘សរោ លោបាសរេ’’ច្ចាទិកំ (១-២៦) សុត្តំ.

១៥. បញ្ច

អវធិភាវេនាតិ ‘អតោ’ច្ចាទិនា អវធិត្តេន, យស្សាតិ យោ អាទិនោ, ការិយន្តិ ‘ដាដេ’អាទិកំ, បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសាតិ យថា- ‘គាមា ទេវទត្តោ’តិ វុត្តេ សោ តតោ បុព្ពោ បរោគេតិ វិញ្ញាយតីត្យវធិភាវស្ស បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសោ, តថេហាបិ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ (២-៤១) វុច្ចមានេ អតោ បុព្ពេសំ យោនំ អថវា បរេសន្តិ បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវធិភាវស្សាវិសេសាតិ មញ្ញតេ, បុរេ វិយាត្យនេន សត្តមិយន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ និទ្ទេសវចនេ ការណមតិទិសតិ, វុត្តិយំ ‘នរានមេរេ’តិ ឯត្ថ អបវាទវិប្បដិសេធេ សតិបរត្តា ដាដេអាទេសានំ បវត្តិំ ‘‘អាទិស្សា’’តិ ឯត្ថ វណ្ណយិស្សាម, អថ កិមិមិនា វចនេន ននុ យតោ យត្ថ បញ្ចមី និទ្ទេសោ តត្ថ សព្ពត្ថ ‘‘មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ’’ (១-២១) ត្យតោ ‘បរោ’ត្យនុវត្តេតុំ សក្កាតិ តស្សានុវត្តិតស្ស យោនមិច្ចនេន សាមានាធិករណ្យា‘បរេសំ យោនំ’ត្យយមត្ថោ វិញ្ញាយតេ, តតោ បុព្ពេសំ បសង្គោយេវ នត្ថីតិ, នេតទត្ថិ, បរោតិ ត្យនុវត្តមានំ ‘អតោ’តិ បញ្ចម្យន្តេន សម្ពជ្ឈមានំ ន កោចិ វារេតា អត្ថីតិ បរតោ-ការតោ បុព្ពេសម្បិ យោនំ ដាដេអាទេសា បប្បោន្តីតិ វចនេនេមិនា ភវិតព្ពមេវាតិ ទស្សេតុមាហ-‘វចនេ’ច្ចាទិ, ឯវញ្ចរហិ តទេវោទាហរិតព្ពំ, កិំ ‘នរានរេ’ ត្យុទាហដន្តិ ចេ, នេសទោសោ, អញ្ញទត្ថំ ការីយមានមិហា-ប្យត្ថវន្តំ ហោតីតិ, បុព្ពកោ បរិហារោតិ ព្យវ ហិតនិវត្តិយា បុព្ពសុត្តេ វុត្តោ ‘‘សរេតោបសិលេសិកាធារោ’’តិ បរិហារោ, ន សម្ភវតីតិ ឥហ សត្តមិយា អភាវា ន សម្ភវតិ, វចនានន្តរន្តិ បាណិនិយានំ និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមិវ ព្យវហិតនិវត្តិយា សុត្តន្តរំ, តេ ហិ ‘‘តស្មាត្យុត្តរស្សា’’ត្យេត្ថ (១-១-៦៧) និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមនុវត្តិយ តេន បុព្ពេ វិយ ព្យវហិតនិវត្តិម្បដិបាទេន្តិ. អនន្តរេតិវចនា បច្ចាសត្តិយា និស្សយនំ វិញ្ញាយតេ, កតត្ថតាយាតិ វចនា ជាតិយាត្យាហ- ‘បច្ចាសត្យា ជាតិំ សន្និស្សាយា’តិ ជាតិំ សន្និស្សាយ បច្ចាសត្យា ករណភូតាយ និវត្តិមាហេតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា បច្ចាសត្តិ ញាយព្យាបនញាយជាតិបទត្ថព្យត្តិបទត្ថេសុ បច្ចាសត្តិញាយោ ជាតិបទត្ថោចេហ និស្សីយតេតិ ទស្សេតិ, ន ហិ កេវលំ ជាតិំ និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហិ យទេត្ថ បច្ចាសត្តិញាយោ ន និស្សិតោ, តទា ព្យាបនញាយេន ព្យវហិតេ ចាព្យវហិតេ ចាសជ្ជតីតិ ជាតិយា និស្សយនេ សត្យបិ ព្យវហិតេបិ ព្យាប្យមានា ជាតិ កេន និវារីយតេ នាបិ កេវលំ បច្ចាសត្តិន្និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហ្យសតិ ជាតិសន្និស្សយេន ព្យត្តិនិស្សីយតេ, ព្យត្តិយញ្ច បទត្ថេ បដិលក្ខិយំ លក្ខណំ បវត្តតីតិ បច្ចាសត្តិ ញាយនិស្សយនេប្យព្យវហិតម្បតិ យំ លក្ខណំ ភិន្នំ តទព្យវហិតេ បវត្តំ, យម្បន ព្យវហិតម្បតិ ភិន្នំ លក្ខណំ, តញ្ច វចនប្បមាណតោ មាភវត្វស្ស ព្យត្ថតាតិ ព្យវហិតេបិ បវត្តតេ, តស្មា ឧភោបិ និស្សាយ នីយាតិ. វិសយទស្សនប្បសង្គេ វិសយិទស្សនមត្ថព្យត្តិការណន្តិ វាក្យន្តោគធបទានមត្ថម្បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា សមាសាទិកំ ទស្សេតុំ ‘កតោ’ត្យាទិកមារទ្ធំ, ជាតិលក្ខណោតិ អព្យវហិតត្តជាតិសភាវោ, ‘ឱសធ្យោ’តិ ឯត្ថ សការេ អការា បរស្ស ធការេន ព្យវហិតស្ស យោស្ស វិយាវសេសានម្បិ សព្ភាវតោ វុត្តំ-‘យោប្បភុតីន’ន្តិ, ជាតិ សាមញ្ញំ, យាវតិ វិសយេតិ គវាទិកេ យត្តកេ វិសយេ, កាមចារតោ វិសយ បរិសមត្តិយា ទិដ្ឋន្តមាហ-‘តំ យថេ’តិ, ភោជយេតីតិ ឯត្ថ ភោជយេឥតីតិ បទច្ឆេទោ, កតោហិ ជាត្យត្ថោ កសិណោតិ យស្មា សកលោ ព្រាហ្មណ ជាតិសង្ខាតោ អត្ថោ បរិសមត្តោ, តស្មាតិ អត្ថោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ- ‘យាវ ទិដ្ឋម្ភោជយេ’តិ វុត្តេ [វុត្តេន (បោត្ថកេ)] សន្តាយ សាមញ្ញវុត្តិ ព្រាហ្មណសទ្ទប្បយោគសាមត្ថិយា បច្ចេកម្ភោជនកិរិយា កតា នាម ហោតិ, យតោ កសិណោបិ ជាត្យត្ថោ បរិសមត្តោ នាមាតិ. ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) សុត្តេ ព្យញ្ជនេតិ សត្តមី បុព្ពស្ស ទីឃាទិវិធិម្ហិ ចរិតត្តា ‘‘សរម្ហា ទ្វេ’’តិ (១-៣៤) ឯត្ថ សរម្ហាតិ បញ្ចម្យក តត្ថា, តតោ បញ្ចមីនិទ្ទេសស្ស ពលីយត្តំ, តតោ ‘‘សត្តមិយំ បុព្ពស្ស’’ ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តិ ទ្វិន្នំ បរស្ស សមុដ្ឋាបនេ ‘ព្យញ្ជនេ’តិ សត្តមី បរស្ស ការិយ យោគិតាយ អត្ថតោ វិភត្តិវិបរិណាមេន ឆដ្ឋីភាវេន បរិណមតី… ទ្វិន្នំ សុត្តានំ វិប្បដិសេធេ បរស្ស ពលី យត្តាវាតិ ឯតាទិសសាមត្ថិយសព្ភាវតោ វុត្តំ-‘ឆដ្ឋីបកប្បនាបិ បុរេវិយ សាមត្ថិយា’តិ.

១៦. អាទិស្ស

កិញ្ចិ អន្តស្ស សម្បត្តន្តិ យំ ដានុពន្ធមនេកវណ្ណំ ន ហោតិ, តំ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ (១-១៧) ត្យន្តស្ស បត្តំ, កិញ្ចិ សព្ពស្សេតិ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេតិ’’ (១-១៩) ដានុពន្ធមនេកវណ្ណញ្ច ការិយំ សព្ពស្ស បត្តំ. យទន្តភាវិការិយំត្យាទិនា វចនផលមុបទស្សេន្តោ ‘ឆដ្ឋីយន្តស្សេ’តីមស្សាបវាទោ យំ យោគោតិ ទស្សេតិ, តស្សាយម បវាទោ ហោតុ ដានុពន្ធាទិការិយំ កថន្តិ អាហ-‘ដានុពន្ធេ’ច្ចាទិ, វិប្បដិសេធាតិ អបវាទវិប្បដិសេធា, ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’តិ ហិ ឧស្សគ្គោ, តស្សាបវាទា ‘‘អាទិស្ស’’ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’ត្យេតេ, ‘‘អាទិស្សា’’តីមស្សាវកាសោ ‘តេរសា’តិ, ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សា’’តីមស្សាវកាសោ ‘ឯសុ, អនេនា’តិ, ឥហោភយម្បប្បោតិ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’ (២-៤១) ‘‘នរានរេ’’ ‘‘អតេន’’ (២-១០៨) ‘‘ជនេនា’’តិ (តត្ថ) ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’តីទម្បវត្តតីតិ តេសមបវាទានំ វិប្បដិសេធា សព្ពាទេសោ ភវតិ. ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ ទសសទ្ទេ-ន្តស្ស បត្តោបិ តទបវាទត្តា ‘‘អាទិស្សា’’តិអាទិភូតស្ស ទការស្ស ហោតីតិ អាហ ‘ទការស្សរោ’តិ.

១៧. ឆដ្ឋី

កោត្ថោន្ត សទ្ទស្សេច្ចាហ-‘អន្តោវសាន’មិច្ចាទិ, ‘‘វណ្ណស្សន្តស្ស’’តិ (១-១-៥២) សុត្តេ វណ្ណគ្គហណមន្តវិសេសនាយោបទិដ្ឋំ បាណិនិនា-អន្តស្ស បទស្ស វាក្យស្ស វា មាភវី’តិ, ឥហ ត្វនត្ថកំ វណ្ណគ្គហណំ ព្យវច្ឆេជ្ជាភាវាតិ ទស្សេតុមាហ-‘សោ ចេ’ ត្យាទិ, ននុ ព្រហ្មស្សាតិ វិសេសនត្ថេន វត្តុមិច្ឆិតោ មហាព្រហ្មសទ្ទោ ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋោ នាមាតិ ‘‘ព្រហ្មស្សុ វា’’តិ (២-១៩៤) ឧអាទេសោ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’’តិ អន្តព្រហ្មសទ្ទស្ស បប្បោតិ, តថា សតិ ‘ន ហិ ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋស្ស អន្តំ បទំ វាក្យំ វា សម្ភវតី’តិ កស្មា វុត្តន្តិ, វុច្ចតេ- ន វិសេសនត្ថេនាក្ខេបមត្តេន មហាព្រហ្មសទ្ទោ ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋោ នាម ភវតីតិ ន ព្រហ្មសទ្ទស្ស សព្ពស្សាទេសប្បសង្គោ, មហាព្រហ្មសទ្ទេ វា ព្រហ្មសទ្ទោ អត្ថីតិ តស្សាន្តស្ស ឧត្តំ វិធីយតេ.

១៨. វានុ

‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យនេនេវាវិសេសេន វានុពន្ធការិយេប្យន្តស្ស សិទ្ធេ កិមត្ថោយមារម្ភោត្យាសង្កិយ ដានុពន្ធាត្យាទិនា វចនផលមុបទស្សេន្តោ ‘ពាធកពាធនត្ថោ-យមារម្ភោ’តិ-វទតិ, តថាហិ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យស្ស ពាធកោ ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’តិ, តស្ស ច ‘‘វានុពន្ធោ’’ត្យយំ យោគោ ពាធកោតិ ពាធកពាធនត្ថោ សម្បជ្ជតេ, អបឥច្ចយមុបសគ្គោ វជ្ជនេ នីវារណេ, បនយនេ វា វត្តតេតិ អបោទ្យន្តេ ឧស្សគ្គលក្ខណានិ វជ្ជីយន្តេ នីវារីយន្តេ អបនីយន្តេ នេនេត្យបវាទោ, សុត្តេកទេសេន សុត្តមេវោបលក្ខិតន្តិ អន្តស្ស‘ឆដ្ឋិយន្តស្សា’តិ សុត្តស្ស អបវាទោ អន្តាបវាទោ, ឧស្សជ្ជតេ និវត្តីយត្យបវាទេនេត្យុស្សគ្គោ, ឧស្សគ្គាបវាទក្កមោ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពោ ‘‘ឆដ្ឋិយន្តស្សេ’’ត្យុស្សគ្គោ, តទបវាទា ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្ស’’ ‘‘ឧកានុពន្ធាទ្យន្តា’’ ‘‘មានុពន្ធោ សរា នមន្តា បរោ’’តិ, ‘‘ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្សេ’’ត្យុស្សគ្គោ, តទ បវាទា ‘‘វានុពន្ធោ’’ ‘‘មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ’’តិ.

១៩. ដានុ

ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋស្សេច្ចាទិនា វចនារម្ភប្បយោជនាខ្យានេនាន្តាទេសាបវាទោ យំ យោគោតិ ព្រវីតិ, បច្ចេកមភិសម្ពន្ធោតិ សោ ដការានុពន្ធោ ចាទេសោតិអាទិនា, កស្ស សព្ពស្ស ភវតិច្ចាហ-‘ឆដ្ឋី និទ្ទិដ្ឋស្សេ’ច្ចាទិ, ននុ ច ដេអាទេសោប្យនេកវណ្ណោឯវ ទ្វិវណ្ណសមុទាយត្តាត្យាសង្កិយាហ-‘ឧបលក្ខិយេ’ច្ចាទិ, អនុពធ្យតេ បយោគេ អសុយ្យមានេបិ បយោជនវសេនានុសរីយតីត្យនុពន្ធោ, ឧបទេសេ យេវោបលក្ខិយ និវត្តតេត្យនេនេតំ ទស្សេតិ ‘ឧច្ចារិតវិនាសិនោនុពន្ធា’តិ, ឧបទេសេ បឋមុច្ចារណេ.

២០. ញកា

អាទ្យន្តាតិ វុត្តេ កថមវយវាត្យយមត្ថោ លព្ភតី ត្យាហ-‘អាទ្យន្តសទ្ទានមិ’ច្ចាទិ, អាទ្យន្តសទ្ទានំ និយតវយវវាចិត្តា អវយវស្ស ចាវយវិនាមន្តរេនា សម្ភវតោ សាមត្ថិយាវយវី លក្ខីយតិ, ឆដ្ឋិយាត្យនុវុត្តិតោ វាវយវាវយវិសម្ពន្ធេសា ឆដ្ឋី, តាយ និទ្ទិដ្ឋស្សាត្យយមត្ថោ វិញ្ញាយតេតិ វុត្តិយំ-‘ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋស្សា’តិ (វុត្តំ), តេនេវ បច្ចយវិធិម្ហិ កូប្បច្ចយាទយោ ន ទោសា ភវន្តីតិ, អតោយេវាតិ តទវយវាចិត្តតោយេវ, តគ្គហណេនេតិ អវយវគ្គហណេន, កតាកតប្បសង្គិត្តាតិ ឱត្តេ កតេបិ អកតេបិ វុកាគមស្ស បសង្គតោ, ភូយត្តត្តា ហិ ឱត្តស្ស ភូគ្គហណេ សតិ កតេបិ ឱត្តេ វុកាគមេន ភវិតព្ពមកតេបិ តតោវ ‘‘កតាកតប្ប សង្គី យោ វិធិ សនិច្ចោ’’តិ និច្ចត្តា ឱត្តំ ពាធិត្វា វុកាគមោ ហោតិ, អថ វុកាគមេ បច្ឆា តេន ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ-‘អន្តាវយវេ’ច្ចាទិ.

២១. មានុពន្ធោ

យទិនិទ្ធារណេ ឆដ្ឋី អន្តស្សាវិសេសិតត្តា អវិសេសេន យតោ កុតោចិ អន្តតោ ពានុពន្ធោ បរោ សិយា, ន ហិ ទុតិយំ សរគ្គហណមត្ថិ, យេនាន្តោ វិសេសីយតេច្ចាហ-‘និទ្ធារណ’មិច្ចាទិ, ការណមាហ-‘សុតត្តា’តិ, ‘សរាន’ន្តិ សុតត្តាតិ អត្ថោ, តេន ‘‘សុតានុមិតេសុសុតសម្ពន្ធោពលវា’’តិ រុន្ធតីតេត្ថធការស្សា នុមិតស្ស មំ ន ហោតីតិ ទីបេតិ, សមាន ជាតិយស្សេវ លោកេ និទ្ធារណប្បតីតិ ហោតិច្ចាហ-‘តថា ហិ’ច្ចាទិ, យថា’កណ្ហា គាវីនំ សម្បន្នខីរតមា’តិ វុត្តេ អវិសេសិតត្តេបិ កណ្ហាយ កណ្ហាគាវីយេវ បតីយតេ, តថេហាបិ សរានំ មជ្ឈេ អន្តាត្យន្តត្តេន និទ្ធារិយមានោ សមានជាតិយោ សរោយេវ បតីយតេ, តេន សរានំ យេវាន្តាបរោ ភវិស្សតីតិ ភាវោ, វិសេសនត្តោតិ ‘‘ញិលតស្សេ’’តិ (៥-១៦៣) សុត្តេ អស្សាតិ វុត្តេ អយមេវេតិ និយមាភាវា យស្សកស្សចិ អការស្ស ញិប្បត្តិ, តេនានិដ្ឋប្បត្តីតិ លានុសង្គិស្សេវ អស្សាតិ លស្ស យំ វិសេសនត្តំ តំ អត្ថោ បយោជនមស្ស ‘‘កត្តរិលោ’’តិ (៥-១៨) លការស្សាតិ វិសេសនត្ថោ លការោ, ឥធេវាតិ ឥមស្មិំ ‘‘មានុពន្ធោ’’តិអាទិសុត្តេយេវ.

២២. វិប្បដិ

បរោតិ វត្តតេ, សោ ចាញ្ញាធិក្យឥដ្ឋាទ្យនេកត្ថោបិ ឥធ ឥដ្ឋ វាចី ទដ្ឋព្ពោ, កម្មព្យតិហារេឃណិតិ កម្មព្យតិហារោ កិរិយាបរិវត្តនំ ភាវវិសេសោ តស្មិំ ‘ភាវការកេស្វឃណ្ឃកា’’តិ (៥-៤៤) សាមញ្ញេន វិហិតត្តា វិប្បដិសេធនន្តិ អត្ថេ ឃណិ វិប្បដី សេធោ, តេនាហ-‘សាមញ្ញេ’ច្ចាទិ, វិប្បដិសេធសទ្ទស្ស អត្ថមាហ-‘អញ្ញមញ្ញបដិសេធោ’តិ, សំសិទ្ធិយំ វត្តមានោបិ សិធិ ឧបសគ្គសម្ពន្ធេ នាត្ថន្តរេបិ ហោតីតិ អញ្ញមញ្ញវិរោធោត្យត្ថោ, វិប្បដិសេធសទ្ទស្ស លោកេ វិរោធវាចិត្តេន បសិទ្ធត្តមាហ ‘តថា ហិ’ច្ចាទិនា, កថម្បន បមាណភូតស្សាចរិយស្ស វចនេសុ អញ្ញមញ្ញវិរោធោ សម្ភវតីច្ចាសង្កិយ ឧភិន្នំ សាវកាសត្តេ សតិ សម្ភវតិ នាញ្ញថាតិ ‘ទ្វិន្ន’មិច្ចាទិ វុត្តិគន្ថោ បវត្តោតិ វត្តុំ ‘សោចា’តិអាទិមាហ អញ្ញមញ្ញានជ្ឈាសិតេតិ អញ្ញមញ្ញេនានក្កន្តេ អបរិគ្គហិតេតិ វុត្តំ ហោតិ, អនុភយតាគិនីតិ យោ វិសយេកទេសោ ឧភយន្ន ភជតេ តស្មិំ អនុភយភាគិនិ វិសយេកទេសេ, សាមញ្ញវិសយោ ទ្វិន្នំ វិធីនំ សាធារណោ វិសយោ, តត្ថ បវត្តិប្បសង្គេ សតិ សោច វិប្បដិសេធោ ជាយតីតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា វិប្បដិសេធស្ស វិសយោ បវត្តិប្បសង្គោ វិសយវិសយីនមភេទេន សុត្តេ ‘វិប្បដិសេធោ’តិវុត្តោតិ ‘ទ្វិន្ន’មិច្ចាទិនា វុត្តិគន្ថោ រចិតោតិ ទីបេតិ, បរោ ហោតី តិវិធិទស្សិតោតិ ឥមិនា យទិ និយមោ-ព្ភូបគតោ សិយា, តទា ‘បរោវហោតី’តិ វទេយ្យាតិ ទស្សេតិ, បាណិនិយា ហិ ជាតិយំ បទត្ថេ សកិមេវ លក្ខណំ បវត្តតីតិ ចរិតត្ថត្តា វិសយន្តរេ ទ្វិន្នម្បិ លក្ខណានមប្បវត្តិយំ បរំ បច្ឆិមំ ការិយន្តិ វិធ្យត្ថមិទំ វចនំ, ព្យត្តិយន្តុ បទត្ថេ លត្វាទីនមិវ បរិយាយប្បសង្គេ និយមត្ថន្តិ បដិបន្នា, ឥធ បន ជាតិយំ ព្យត្តិយញ្ច ទ្វិន្នម្បិ សុត្តានមប្បវត្តិយមេវ វិធ្យត្ថមេវិទំ វចនំ, ន និយមត្ថម្បីតិ បដិបាទេតុមាហ-‘តថាហិ’ច្ចាទិ, កាមចារតោ បរិសមាបីយតេតិ សម្ពន្ធោ, កាមតោ បរិសមាបនញ្ចេតិស្សា សព្ពស្មិំ អត្តនោ គោចរេ អវិច្ឆេទព្យាបនេន បវត្តិសព្ភាវតោ. កថម្បនេកស្សាបិ បវត្តិ ន ភវេយ្យាត្យាសង្កិយ ការណមាហ‘ឧភយម្បិ’ច្ចាទិ, ហិសទ្ទោ យស្មាត្ថេ, យស្មា ឧភយម្បិទមាចរិយវចនំ, តតោយេវ បមាណំ, អភិមតការិយវិធានេ លិង្គភាវេន សទ្ទិកានុមតត្តា(តេសំ) វិធីនំ វិធាយកញ្ច តស្មាតិ អត្ថោ. បមាណត្តា ទ្វិន្នម្បិ អប្បត្តិយំ ការណមាហ-‘អនុភយភាគិម្ហិ’ច្ចាទិ, យតោ លទ្ធាវកាសា តតោ សមានពលាតិ, ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, វិរុទ្ធាចាតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទំ ទត្វា ‘អនុភយភាគិម្ហិ…បេ… វិរុទ្ធាចាតិ ទ្វិន្នំ វចនានំ បមាណត្តា ឧភិន្នម្បិ អប្បវត្តីតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. សមានពលានំ ទ្វិន្នំ លោកេបិ វិរោធិត្តំ ឯកក្ខណេយេវ ឧភិន្នម្បិ ការិយេ អប្បវត្តិ ច ទិស្សតីតិ ទិដ្ឋន្តមាហ ‘លោកេចេ’ត្យាទិ, ឯត្ថ ច បេស្សស្ស (អ)វិរោធត្ថិនោ ការិយេ អប្បវត្តិរិវ [អប្បវត្តិយេវ (បោត្ថកេ)] សមានពលាន មុភិន្នំ វចនានំ ការិយេ អប្បវត្តីតិ សុខេនោ បមាសំសន្ទនំ វិញ្ញាតព្ពំ.

ជាតិបក្ខេយេវ ភស្សការេន ទ្វិន្នំ យុគបទិប្បត្តិយំ ‘លត្វាទីនមិវ’ បរិយាយប្បសង្គោ វណ្ណិតោ, តស្សាយុត្តត្តមុបទស្សេន្តោ អាហ ‘នចាបិ’ច្ចាទិ, ភិន្នវិសយត្តាតិ ទ្វិន្នំ វិធីនំ ភិន្នវិសយត្តា. អភិន្នវិសយត្តេ ហិ បរិយាយកប្បនា យុត្តិមតី, អតោច លត្វាទីនមភិន្នវិសយត្តម្បដិបាទយិតុមាហ- ‘លត្វាទយោ ហិ’ច្ចាទិ, អនវយវេនេតិ ធាតុ មត្តតោ វិធានេនាវយវព្យតិរេកសព្ភាវតោ សព្ពធាតុបរិគ្គហេន, យត្ថ យស្មិំ ធាត្វត្ថេកទេសេ បវត្តា សមានា បវត្តា សន្តោ លទ្ធាវកាសា សិយុំ តស្សេកទេសស្ស បរិហារេនាបិ បរិច្ចាគេនាបិ ន វិធីយន្តេតិ សម្ពន្ធោ, លត្វាទីន មេកក្ខណេ អសម្ភវា ឯកស្មិំ កតេ សតីតរវចនាន មានត្ថក្យប្បសង្គាច បរិយាយេន ភវន្តីតិ យន្តំ យុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥហាតិ ឥមស្មិំ យុគបទិប្បត្តិយំ, ឥហ តថាភាវស្ស ការណមាហ-‘សាវកា…បេ… វចន’ន្តិ, តត្ថាតិ យុគបទិប្បត្តិយំ. ជាតិយម្បទត្ថេ ‘‘បុនប្បសង្គវិជាននា សិទ្ធំ, វិប្បដិសេធេ យំ ពាធិតំ តម្ពាធិតមេវា’’តីមាសមុភិន្នំ បរិភាសនម្បវត្តិំ បដិបាទេន្តោ អាហ- ‘បរស្មិំ ចេ’ត្យាទិ, បរស្មិន្តិ ឥដ្ឋេ, បរិភាសនម្បន អយមត្ថោ ‘បុនប្បសង្គវិជាននាតិ ទ្វិន្នំ សុត្តានមេកត្ថប្ប សង្គសង្ខាតេ វិប្បដិសេធេ សតិបរមិដ្ឋំ បឋមំ ហោតិ, ហោន្តេន តេន យទីតរស្ស និមិត្តោបឃាតោ ន កតោ តទា តស្សាបិ បុនប្បសង្គោ តស្ស វិជាននា សិទ្ធន្តិ, វិប្បដិសេធេ យថាវុត្តេ សតិ បឋមំ ហោន្តេន យំ សុត្តំ ពាធិតំ តស្ស បុនប្បវត្តិយា យទិ និមិត្តំ នត្ថិ តំ ពាធិតមេវេ’តិ. ព្យត្តិយម្បិ វិធ្យត្ថមេវិទំ វចនំ, ន និយមត្ថន្តិ ទស្សេតុមាហ-‘ព្យត្តិយ’មិច្ចាទិ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘ព្យត្តិយំ បដិលក្ខិយំលក្ខណប្បវត្តិយំ ទ្វិន្នំ សាធារណំ ឋានម្បតិ យានិ វចនានិ ភិន្នានិ តេសម្បិ និរវកាសត្តេន តុល្យពលត្តា ទ្វិន្នម្បដិបត្តិយេវសិយា, នតុ បរិយាយប្បសង្គោ’តិ. ព្យត្តិយម្បិ យថាវុត្តានំ បរិភាសានំ បវត្តិ វុត្តវិធិនេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘បរិភាសានម្បិ’ច្ចាទិមាហ.

ជាតិយម្បទត្ថេ ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ’’ច្ចាទីនំ លក្ខណានមេកមេកត្ថេបិ វត្តមានេតិ អន្តិ, វត្តមានេ សិ ថ ឥច្ចាទីនំ វាក្យេកទេសានំ គច្ឆតិច្ចាទោ គច្ឆ សិច្ចាទោ ច លក្ខិយេ សកិម្បវត្តិយា សព្ពស្មិំ សកេ វិសយេ បឋម មជ្ឈិមបុរិសេកវចនជាតិ បរិសមត្តាតិ ចរិតត្ថត្តា តុម្ហេ គច្ឆថាតិ ឯត្ថ ទ្វីហិ ទ្វិន្នំ បុរិសាន មេកក្ខណេ បវត្តិយំ ន កស្សចិ, ព្យត្តិយម្បិ បដិលក្ខិយំ លក្ខណានិ ភិជ្ជន្តីតិ សាធារណំ ឋានំ បតិភិន្នេហិ លក្ខណេហិ ទ្វិន្នម្បេកត្ថេ-កក្ខណេ បវត្តិយំ ន កស្សចិ, តថា វុត្តនយេនេវ តិណ្ណំ បុរិសានមេកក្ខណេ បវត្តិយន្តិ សព្ពថា អប្បវត្តិយំ សម្បត្តាយំ វចនមិទំ, បរោ ហោតីតិ មជ្ឈិមុត្តមំ ភវតីតិ អធិប្បាយេន ‘យថេ’ច្ចាទិនា វុត្តំ វុត្តិគន្ថម្បញ្ហមុខេនា ហរិត្វា ទស្សេតុំ ‘ក្វបនា’តិអាទិមាហ, នេទមុទាហរណមម្ហំ មនំ ភោសេតិ-យតោ វិប្បដិសេធវិសយមេវេទំ ន ហោតិ, កុតោ យតោ ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ’’ច្ចាទិប្បភុតីនំ វត្តមានេតិ អន្តិច្ចាទីហិ វាក្យេកទេសេហិ និទ្ទិដ្ឋានមេវ បុព្ពបរច្ឆក្កានំ បុរិសវចនវិសេសវិធាយកេន ‘‘បុព្ពបរច្ឆក្កាន មេកានេកេសុ តុម្ហាម្ហ សេសេសុ ទ្វេទ្វេ មជ្ឈិមុត្តមបឋមា’’ (៦-១៤) តីមិនា វាក្យាវយវេន តុម្ហាម្ហសេសេសុ បយុជ្ជមានេសុ អប្បយុជ្ជមានេសុ វា យថាក្កមំ បុព្ពច្ឆក្កានំ បរច្ឆក្កានញ្ច មជ្ឈិមុត្តមបឋមានំ បច្ចេកំ ទ្វេទ្វេ វចនានិ យថាក្កមំ ភវន្តីតិ ‘គច្ឆថ គច្ឆាមា’តិ ឯត្ថ ឯកក្ខណេ បវត្តិយេវ នត្ថិ, ទ្វិន្នម្បន សាវកាសាន មេកក្ខណេ បវត្តិយេវ ហិ វិប្បដិសេធោតិ, តថាបិ វុត្តនយេន វិប្បដិសេធប្បកប្បនាបិ សក្កា កាតុន្តីទមុទាហដំ សិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឥមិស្សា បន បរិភាសាយ និរាកុលប្បវត្តិ ‘‘អាទិស្សា’’ តីមិស្សា វុត្តនយេន វេទិតព្ពា, កតាកតប្បសង្គី យោ វិធិ, សោ និច្ចោ, យោត្វកតេយេវាយមនិច្ចោតិ វុត្តនិច្ចានិច្ចេសុ អន្តរង្គពហិរង្គេសុ ចាតុល្យពលត្តា នាស្ស យោគស្ស ព្យាបារោ, តថាហិ និច្ចានិច្ចេសុ និច្ចមេវ ពលវន្តិ និច្ចានិច្ចានមតុល្យពលតា, អន្តរង្គពហិរង្គប្បការ(ម្បន) ឧបរិ ‘‘លោបោ’’តិ (១-៣៩) សុត្តេ បកាសិស្សាម.

២៣. សង្កេតោ

វចនារម្ភស្ស ផលមាហ-‘អនុពន្ធោតិ យំ វុត្តំ’ត្យាទិ, វុត្តិយំ ‘‘យោនវយវភូតោ សង្កេតោ’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ‘‘ភាសិស្សំ មាគធំ សទ្ទលក្ខណ’’ន្តិ សទ្ទលក្ខណា ភិធានប្បករណតោ សទ្ទស្សានវយវភូតោតិ វិញ្ញាយតេតិ ទស្សេតុមាហ-‘កស្ស’ត្យាទិល្តុប្បច្ចយេ លការោ ឧទាហរណំ, បកតិយាទិ សមុទាយស្សាតិអាទិវាក្យស្ស សាប្បាយមត្ថំ វិវរិតុំ ‘ឯវមញ្ញតេ’ច្ចាទិ វុត្តំ, កេចិ សទ្ទសត្ថការាតិ បាណិនិំ សន្ធាយាហ, វចនន្តិ ‘‘តស្ស លោបោ’’តិ (១-៣-៩) វចនំ, បយោគាសមវាយិតាតិ កត្តាឥច្ចាទិប្បយោគេ អសមវាយិតា អប្បយោគិតាតិ អធិប្បាយោ, ឯវម្បិស្ស លោបោ វសេយោ… អនុបុព្ពោ ពន្ធិវិនាសត្ថោតិ អាហុ ឧច្ចារិតបធំសិត្តា អនុពន្ធ្យតេ វិនស្សតេត្យនុពន្ធោតិ ឥមាយ សទ្ទ ព្យុប្បត្តិយាវសេន.

២៤. វណ្ណ

‘អតេនា’តិ (២-១០៨) ឯត្ថ អតោតិ រស្សព្យត្តិនិទ្ទេសោ វា សិយា រស្សជាតិនិទ្ទេសោ វា សកលនិស្សយព្យាបី អត្ថជាតិ និទ្ទេសោវា, តត្ថ រស្សព្យត្តិនិទ្ទេសេ សតិ ពុទ្ធសិទ្ធាទីសុ យត្ថកត្ថចិ អការោ គយ្ហតេតិ នេដ្ឋប្បសិទ្ធិ… កេសញ្ចិ អសិជ្ឈនតោ, រស្ស ជាតិនិទ្ទេសេ បន ពុទ្ធសិទ្ធាទិសព្ពាការន្តានំ លក្ខណិកគវាទ្យកា រន្តានញ្ចាការោ គយ្ហតីតិ សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិ, នាញ្ញោ ទីឃោ ព្យត្តន្តរត្តាតិ នានិដ្ឋប្បត្តិ អាការតោ នាស្សេនាភាវា, តស្មា អតោតិ រស្សជាតិនិទ្ទេសេ និស្សិតេ សព្ពមិទមិដ្ឋំ និប្ផជ្ជតីតិ នាត្ថជាតិ និស្សីយតេ, ន រស្សព្យត្តិច, ‘‘យុវណ្ណានមេ ឱលុត្តា’’តិ (១-២៩) អាទីសុ បន រស្សព្យត្តិយា រស្សជាតិយា វា និទ្ទេសេ ‘តស្សេទំ នោបេតិ’ច្ចាទីសុ ឯឱអាទិកមិដ្ឋំ កត្ថចិ ភវេយ្យ, ន សព្ពត្ថ, សព្ពត្ថ វា ភវេយ្យ ‘វាតេរិតំ សមោនា’តិអាទីសុ ព្យត្តន្ត រត្តា, តស្មា សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិយា ឥត្តជាត្យាទិ និស្សីយតេ, អថវា វណ្ណុច្ចារណម្បតិ កេសញ្ចិ វណ្ណុប្បត្តិដ្ឋានានំ ឧច្ចនីចតទុភយ សំហារវសេន វណ្ណវិសេសុប្បត្តិ ទស្សនតោ តេសំ វសេន រស្ស ព្យត្តិនិទ្ទេសេ រស្សជាតិនិទ្ទេសេ វា វុត្តនយេន ឥដ្ឋានិដ្ឋប្បត្តិយំ សព្ពថា សព្ពថា ឥដ្ឋប្បសិទ្ធិយា ឥត្តជាត្យាទិ និស្សីយតេ, តត្ថ វណ្ណ បរេន សវណ្ណគ្គហណំ និយមិតុំ វចនមិទមារទ្ធន្តិ ‘សព្ពត្ថេវា’តិអាទិនា វចនារម្ភផលមាហ, សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពស្មិំយេវ សុត្តប្បទេសេ. ននុ សយញ្ចាតិ វុត្តេបិ បរិយត្តំ, ន ហ្យញ្ញំ រូបា សយមត្ថិ, អញ្ញំ វា (សយ)តោ រូបន្តិ សិទ្ធេប្យេវំ សតិ អត្ថេត្ថ បរោ កោចិ វិសេសោតិ ញាបេតុំ សញ្ច រូប’ន្តិ វុត្តិការោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ, រូបស្ស វិសេសិតព្ពត្តា ‘សញ្ច រូប’ន្តិ វុត្តិយំ និទ្ទិសីយមានត្តា ច រូបន្តិ វិញ្ញាយតីតិ ‘សញ្ច គយ្ហតី’តិ វុត្តំ, សំរូបគ្គហណាយាបិសទ្ទំ ករោតោ-ធិប្បាយោ-យន្តិ វត្តុមាហ-‘អញ្ញថេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថាតិ អញ្ញេនប្បការេន សំរូបគ្គហណាយ អបិសទ្ទាភាវេតិ អធិប្បាយោ, អញ្ញបទត្ថេតិ អញ្ញបទត្ថ សមាសវិសយេ, គុណីភូតស្សាតិ អប្បធានភូតស្សាការេ ការាទិនោ, សមាសេន វុត្តត្តា បធានតូ តត្តេបិ គុណោ ភវតិ អញ្ញបទត្ថោ-ការេការាទិ វិធាយ កត្តា, វិធីយមានោ សវណ្ណោវ បធានំ… ឥទមត្ថិតាយ តប្បវត្តិយាតិ. ននុ វុត្តិយមបិសទ្ទស្សាត្ថំ វទតា សយញ្ចេតិ វត្តព្ពំ, ‘‘តថា សយមត្តនី’’តិ និឃណ្ឌុតោ សយញ្ច-ត្តាការេការាទិញ្ច គយ្ហតីត្យមត្ថោ សម្ភាវីយតីតិ ចោទនម្បនសិ និធាយ ‘សញ្ច រូប’ន្តិ វទន្តោ សាធិប្បាយារុឡ្ហំ កិញ្ចិ អត្ថវិសេសំ បកាសេតុំ តថេវាហាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ-‘សយញ្ចេ’ត្យាទិ, ‘‘ធនញ្ញាតីសុ សំសទ្ទោ, តថាត្តត្តនិយេសុបី’’តិ និឃណ្ឌុវចនតោ ‘ស’ន្តិ អត្តាបិ គយ្ហតិ, កោ សោ សទ្ទរូបំ សាធារណំ, ‘ស’ន្តិ អត្តនិយម្បិ, កិន្តំ សទ្ទាន មសាធារណំ សទ្ទរូបំ, តថា សតិ អត្តនិយំ រូបំ នាមាត្តសង្ខាតសទ្ទសម្ពន្ធីតិ អាហ-‘សំរូបំ សទ្ទានមសាធារណំ រូប’ន្តិ, ឯតញ្ច ឥទន្តីមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ, អសាធារណន្តិ អសាធារណំ សទ្ទរូបំ, សតិ សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច វិសេសនស្ស សាត្ថកតាយ អសាធារណន្តិ រូបំ វិសេសតា សាធារណស្សាបិ សម្ភវោ វុត្តោយេវ នាមាតិ អាហ-‘ទុវិធំ ហិ’ច្ចាទិ, កិន្តំ សាធារណមសាធារណញ្ចរូបន្តិ សាមញ្ញេន រូបំ និទ្ទិសិតុមាហ-‘តត្ថា’តិអាទិ, តត្ថាតិ និទ្ធារណេ សត្តមី, សទ្ទានន្តិ សាត្ថកនិរត្ថកានំ យេសំកេសញ្ចិ សទ្ទានំ, តំតំ សទ្ទត្តាទីហិ តេសំតេសំ ពុទ្ធ អឥអាទីនំ សទ្ទានំ សទ្ទត្តាទិ, ឧភយត្ថ អាទិសទ្ទេន អត្ថោ សង្គហិតោ, តេន សាធារណំ សទ្ទរូបមត្ថរូបំ តថា-សាធារណន្តិ ចតុព្ពិធំ សំរូបន្តិ ទស្សេតិ, ចតូសុបិ ចេតេស្វសាធារណស្ស សទ្ទរូបស្សេវោបានំ ទស្សេតុមាហ-‘តត្ថា’តិអាទិ, សាធារណរូបព្យុទាសេនាតិ សាធារណរូបស្ស បរិច្ចាគេន, ឧបាទិយន្តោ រូបមេវ សទ្ទស្សសំ, នាត្ថោតិ ច ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ, ច សទ្ទោ បនេត្ថ ‘ឥទំ ទស្សេតី’តិ ហេដ្ឋា វុត្តំ សមុច្ចិនោតិ, អសាធារណស្សេវោបាទិយនេ ការណមាហ-‘តន្ត’មិច្ចាទិ, ឥតរន្តិ យេ សំកេសញ្ចិ សទ្ទានំ សទ្ទត្តាទិ, បរស្សាបីតិ អញ្ញស្ស យស្សកស្សចិ សទ្ទស្សាបិ, ឥតិ ឥទំ, បតិតំ បសិទ្ធំ, ឯត្ថ បន ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា ឥទំ យថាវុត្តំ បសិទ្ធំ តស្មា បុព្ពាចរិយបរម្បរាយាគតោ បទេសតោ ឧបាទិយន្តោតិ បកតំ, សំសទ្ទវិសេសនសាមត្ថិយេន អសាធារណរូបោបាទិយនេបិ អសាធារណំ សទ្ទរូបមេវោបាទីយតិ នាសាធារណមត្ថរូបំ… ឥមិនា វក្ខមានការណតា [តាយ (បោត្ថកេ)] វសេនាតិ អាហ-‘សទ្ទស្សេ’ច្ចាទិ, អាសន្នំ…សទ្ទតោ សទ្ទភាវសា នញ្ញត្តា, វិបរិយយតោតិ វិបរិយាសេន អនាសន្ន ភាវេនាតិ អត្ថោ, ចក្ខុវិសយោបិ ហិ អត្ថោ កថំ សោតវិសយសទ្ទស្ស ន អាសន្នោ សំរូបម្ភវិតុមរហតីតិ, ការណន្តរមាហ-‘អហេយ្យត្តាចា’តិអាទិ, អហេយ្យត្តាតិ អបរិច្ចជនីយត្តា, ឥទម្បិ និច្ចសម្ពន្ធិត្តេ ការណវចនំ, តំ សទ្ទរូបំ, និច្ចសម្ពន្ធីតិ និរន្តរសំយោគី, វិបរិយយតោតិ ហេយ្យត្តា, តថាហិច្ចាទិនា អត្ថស្ស ហេយ្យត្តំ ពោធេតិ, អបរំ ការណមាហ-‘អសាធារណញ្ច រូបំ’ត្យាទិនា, សាធារណោ បរិយាយ សទ្ទានំ, បច្ចេតព្ពត្តាតិ វិញ្ញាតព្ពត្តា, ឥទានិ ការណត្តយំ សមោធានេត្វា ឥមេហិ ការណេហិ រូបមេវ សទ្ទស្ស សំនាម, នាត្ថោតិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘តទេវ’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ, តទេវន្តិ យស្មា ឯវំ, តំ តស្មាតិ អត្ថោ, សរូបប្បធានេតិ ‘‘គោស្សា វង’’ (១-៣២) ត្យាទោ គោស្សាត្យាទិកេ សរូបប្បធានេ.

២៥. ន្តុ

ន្តុសុតិយា ជន្ត្វាទីនម្បិ ‘‘ន្តន្តូនំន្តោ យោម្ហិ បឋមេ’’ (២-២១៥) ត្យាទិនា គហណប្បសង្គេ ជាតិយមភិប្បសង្គពាធនត្ថំ ព្យត្តិយំ វន្ត្វាទិ សម្ពន្ធីនមុបាទានត្តមិទមារទ្ធំ ‘‘វន្ត្វវណ្ណា’’ (៤-៧៩) ‘‘តមេត្ថស្សត្តីតិ មន្តុ’’ (៤-៧៨) ‘‘កត្តរិ ភូតេ ក្តវន្តុ ក្តាវី’’ (៥-៥៥) តិ វិហិតា វន្ត្វាទយោ នាម.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

បរិភាសាធិការោ សមត្តោ.