២២. វិប្បដិ

បរោតិ វត្តតេ, សោ ចាញ្ញាធិក្យឥដ្ឋាទ្យនេកត្ថោបិ ឥធ ឥដ្ឋ វាចី ទដ្ឋព្ពោ, កម្មព្យតិហារេឃណិតិ កម្មព្យតិហារោ កិរិយាបរិវត្តនំ ភាវវិសេសោ តស្មិំ ‘ភាវការកេស្វឃណ្ឃកា’’តិ (៥-៤៤) សាមញ្ញេន វិហិតត្តា វិប្បដិសេធនន្តិ អត្ថេ ឃណិ វិប្បដី សេធោ, តេនាហ-‘សាមញ្ញេ’ច្ចាទិ, វិប្បដិសេធសទ្ទស្ស អត្ថមាហ-‘អញ្ញមញ្ញបដិសេធោ’តិ, សំសិទ្ធិយំ វត្តមានោបិ សិធិ ឧបសគ្គសម្ពន្ធេ នាត្ថន្តរេបិ ហោតីតិ អញ្ញមញ្ញវិរោធោត្យត្ថោ, វិប្បដិសេធសទ្ទស្ស លោកេ វិរោធវាចិត្តេន បសិទ្ធត្តមាហ ‘តថា ហិ’ច្ចាទិនា, កថម្បន បមាណភូតស្សាចរិយស្ស វចនេសុ អញ្ញមញ្ញវិរោធោ សម្ភវតីច្ចាសង្កិយ ឧភិន្នំ សាវកាសត្តេ សតិ សម្ភវតិ នាញ្ញថាតិ ‘ទ្វិន្ន’មិច្ចាទិ វុត្តិគន្ថោ បវត្តោតិ វត្តុំ ‘សោចា’តិអាទិមាហ អញ្ញមញ្ញានជ្ឈាសិតេតិ អញ្ញមញ្ញេនានក្កន្តេ អបរិគ្គហិតេតិ វុត្តំ ហោតិ, អនុភយតាគិនីតិ យោ វិសយេកទេសោ ឧភយន្ន ភជតេ តស្មិំ អនុភយភាគិនិ វិសយេកទេសេ, សាមញ្ញវិសយោ ទ្វិន្នំ វិធីនំ សាធារណោ វិសយោ, តត្ថ បវត្តិប្បសង្គេ សតិ សោច វិប្បដិសេធោ ជាយតីតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា វិប្បដិសេធស្ស វិសយោ បវត្តិប្បសង្គោ វិសយវិសយីនមភេទេន សុត្តេ ‘វិប្បដិសេធោ’តិវុត្តោតិ ‘ទ្វិន្ន’មិច្ចាទិនា វុត្តិគន្ថោ រចិតោតិ ទីបេតិ, បរោ ហោតី តិវិធិទស្សិតោតិ ឥមិនា យទិ និយមោ-ព្ភូបគតោ សិយា, តទា ‘បរោវហោតី’តិ វទេយ្យាតិ ទស្សេតិ, បាណិនិយា ហិ ជាតិយំ បទត្ថេ សកិមេវ លក្ខណំ បវត្តតីតិ ចរិតត្ថត្តា វិសយន្តរេ ទ្វិន្នម្បិ លក្ខណានមប្បវត្តិយំ បរំ បច្ឆិមំ ការិយន្តិ វិធ្យត្ថមិទំ វចនំ, ព្យត្តិយន្តុ បទត្ថេ លត្វាទីនមិវ បរិយាយប្បសង្គេ និយមត្ថន្តិ បដិបន្នា, ឥធ បន ជាតិយំ ព្យត្តិយញ្ច ទ្វិន្នម្បិ សុត្តានមប្បវត្តិយមេវ វិធ្យត្ថមេវិទំ វចនំ, ន និយមត្ថម្បីតិ បដិបាទេតុមាហ-‘តថាហិ’ច្ចាទិ, កាមចារតោ បរិសមាបីយតេតិ សម្ពន្ធោ, កាមតោ បរិសមាបនញ្ចេតិស្សា សព្ពស្មិំ អត្តនោ គោចរេ អវិច្ឆេទព្យាបនេន បវត្តិសព្ភាវតោ. កថម្បនេកស្សាបិ បវត្តិ ន ភវេយ្យាត្យាសង្កិយ ការណមាហ‘ឧភយម្បិ’ច្ចាទិ, ហិសទ្ទោ យស្មាត្ថេ, យស្មា ឧភយម្បិទមាចរិយវចនំ, តតោយេវ បមាណំ, អភិមតការិយវិធានេ លិង្គភាវេន សទ្ទិកានុមតត្តា(តេសំ) វិធីនំ វិធាយកញ្ច តស្មាតិ អត្ថោ. បមាណត្តា ទ្វិន្នម្បិ អប្បត្តិយំ ការណមាហ-‘អនុភយភាគិម្ហិ’ច្ចាទិ, យតោ លទ្ធាវកាសា តតោ សមានពលាតិ, ឥតិសទ្ទោ ហេតុម្ហិ, វិរុទ្ធាចាតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទំ ទត្វា ‘អនុភយភាគិម្ហិ…បេ… វិរុទ្ធាចាតិ ទ្វិន្នំ វចនានំ បមាណត្តា ឧភិន្នម្បិ អប្បវត្តីតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. សមានពលានំ ទ្វិន្នំ លោកេបិ វិរោធិត្តំ ឯកក្ខណេយេវ ឧភិន្នម្បិ ការិយេ អប្បវត្តិ ច ទិស្សតីតិ ទិដ្ឋន្តមាហ ‘លោកេចេ’ត្យាទិ, ឯត្ថ ច បេស្សស្ស (អ)វិរោធត្ថិនោ ការិយេ អប្បវត្តិរិវ [អប្បវត្តិយេវ (បោត្ថកេ)] សមានពលាន មុភិន្នំ វចនានំ ការិយេ អប្បវត្តីតិ សុខេនោ បមាសំសន្ទនំ វិញ្ញាតព្ពំ.

ជាតិបក្ខេយេវ ភស្សការេន ទ្វិន្នំ យុគបទិប្បត្តិយំ ‘លត្វាទីនមិវ’ បរិយាយប្បសង្គោ វណ្ណិតោ, តស្សាយុត្តត្តមុបទស្សេន្តោ អាហ ‘នចាបិ’ច្ចាទិ, ភិន្នវិសយត្តាតិ ទ្វិន្នំ វិធីនំ ភិន្នវិសយត្តា. អភិន្នវិសយត្តេ ហិ បរិយាយកប្បនា យុត្តិមតី, អតោច លត្វាទីនមភិន្នវិសយត្តម្បដិបាទយិតុមាហ- ‘លត្វាទយោ ហិ’ច្ចាទិ, អនវយវេនេតិ ធាតុ មត្តតោ វិធានេនាវយវព្យតិរេកសព្ភាវតោ សព្ពធាតុបរិគ្គហេន, យត្ថ យស្មិំ ធាត្វត្ថេកទេសេ បវត្តា សមានា បវត្តា សន្តោ លទ្ធាវកាសា សិយុំ តស្សេកទេសស្ស បរិហារេនាបិ បរិច្ចាគេនាបិ ន វិធីយន្តេតិ សម្ពន្ធោ, លត្វាទីន មេកក្ខណេ អសម្ភវា ឯកស្មិំ កតេ សតីតរវចនាន មានត្ថក្យប្បសង្គាច បរិយាយេន ភវន្តីតិ យន្តំ យុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥហាតិ ឥមស្មិំ យុគបទិប្បត្តិយំ, ឥហ តថាភាវស្ស ការណមាហ-‘សាវកា…បេ… វចន’ន្តិ, តត្ថាតិ យុគបទិប្បត្តិយំ. ជាតិយម្បទត្ថេ ‘‘បុនប្បសង្គវិជាននា សិទ្ធំ, វិប្បដិសេធេ យំ ពាធិតំ តម្ពាធិតមេវា’’តីមាសមុភិន្នំ បរិភាសនម្បវត្តិំ បដិបាទេន្តោ អាហ- ‘បរស្មិំ ចេ’ត្យាទិ, បរស្មិន្តិ ឥដ្ឋេ, បរិភាសនម្បន អយមត្ថោ ‘បុនប្បសង្គវិជាននាតិ ទ្វិន្នំ សុត្តានមេកត្ថប្ប សង្គសង្ខាតេ វិប្បដិសេធេ សតិបរមិដ្ឋំ បឋមំ ហោតិ, ហោន្តេន តេន យទីតរស្ស និមិត្តោបឃាតោ ន កតោ តទា តស្សាបិ បុនប្បសង្គោ តស្ស វិជាននា សិទ្ធន្តិ, វិប្បដិសេធេ យថាវុត្តេ សតិ បឋមំ ហោន្តេន យំ សុត្តំ ពាធិតំ តស្ស បុនប្បវត្តិយា យទិ និមិត្តំ នត្ថិ តំ ពាធិតមេវេ’តិ. ព្យត្តិយម្បិ វិធ្យត្ថមេវិទំ វចនំ, ន និយមត្ថន្តិ ទស្សេតុមាហ-‘ព្យត្តិយ’មិច្ចាទិ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘ព្យត្តិយំ បដិលក្ខិយំលក្ខណប្បវត្តិយំ ទ្វិន្នំ សាធារណំ ឋានម្បតិ យានិ វចនានិ ភិន្នានិ តេសម្បិ និរវកាសត្តេន តុល្យពលត្តា ទ្វិន្នម្បដិបត្តិយេវសិយា, នតុ បរិយាយប្បសង្គោ’តិ. ព្យត្តិយម្បិ យថាវុត្តានំ បរិភាសានំ បវត្តិ វុត្តវិធិនេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘បរិភាសានម្បិ’ច្ចាទិមាហ.

ជាតិយម្បទត្ថេ ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ’’ច្ចាទីនំ លក្ខណានមេកមេកត្ថេបិ វត្តមានេតិ អន្តិ, វត្តមានេ សិ ថ ឥច្ចាទីនំ វាក្យេកទេសានំ គច្ឆតិច្ចាទោ គច្ឆ សិច្ចាទោ ច លក្ខិយេ សកិម្បវត្តិយា សព្ពស្មិំ សកេ វិសយេ បឋម មជ្ឈិមបុរិសេកវចនជាតិ បរិសមត្តាតិ ចរិតត្ថត្តា តុម្ហេ គច្ឆថាតិ ឯត្ថ ទ្វីហិ ទ្វិន្នំ បុរិសាន មេកក្ខណេ បវត្តិយំ ន កស្សចិ, ព្យត្តិយម្បិ បដិលក្ខិយំ លក្ខណានិ ភិជ្ជន្តីតិ សាធារណំ ឋានំ បតិភិន្នេហិ លក្ខណេហិ ទ្វិន្នម្បេកត្ថេ-កក្ខណេ បវត្តិយំ ន កស្សចិ, តថា វុត្តនយេនេវ តិណ្ណំ បុរិសានមេកក្ខណេ បវត្តិយន្តិ សព្ពថា អប្បវត្តិយំ សម្បត្តាយំ វចនមិទំ, បរោ ហោតីតិ មជ្ឈិមុត្តមំ ភវតីតិ អធិប្បាយេន ‘យថេ’ច្ចាទិនា វុត្តំ វុត្តិគន្ថម្បញ្ហមុខេនា ហរិត្វា ទស្សេតុំ ‘ក្វបនា’តិអាទិមាហ, នេទមុទាហរណមម្ហំ មនំ ភោសេតិ-យតោ វិប្បដិសេធវិសយមេវេទំ ន ហោតិ, កុតោ យតោ ‘‘វត្តមានេតិ អន្តិ’’ច្ចាទិប្បភុតីនំ វត្តមានេតិ អន្តិច្ចាទីហិ វាក្យេកទេសេហិ និទ្ទិដ្ឋានមេវ បុព្ពបរច្ឆក្កានំ បុរិសវចនវិសេសវិធាយកេន ‘‘បុព្ពបរច្ឆក្កាន មេកានេកេសុ តុម្ហាម្ហ សេសេសុ ទ្វេទ្វេ មជ្ឈិមុត្តមបឋមា’’ (៦-១៤) តីមិនា វាក្យាវយវេន តុម្ហាម្ហសេសេសុ បយុជ្ជមានេសុ អប្បយុជ្ជមានេសុ វា យថាក្កមំ បុព្ពច្ឆក្កានំ បរច្ឆក្កានញ្ច មជ្ឈិមុត្តមបឋមានំ បច្ចេកំ ទ្វេទ្វេ វចនានិ យថាក្កមំ ភវន្តីតិ ‘គច្ឆថ គច្ឆាមា’តិ ឯត្ថ ឯកក្ខណេ បវត្តិយេវ នត្ថិ, ទ្វិន្នម្បន សាវកាសាន មេកក្ខណេ បវត្តិយេវ ហិ វិប្បដិសេធោតិ, តថាបិ វុត្តនយេន វិប្បដិសេធប្បកប្បនាបិ សក្កា កាតុន្តីទមុទាហដំ សិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ឥមិស្សា បន បរិភាសាយ និរាកុលប្បវត្តិ ‘‘អាទិស្សា’’ តីមិស្សា វុត្តនយេន វេទិតព្ពា, កតាកតប្បសង្គី យោ វិធិ, សោ និច្ចោ, យោត្វកតេយេវាយមនិច្ចោតិ វុត្តនិច្ចានិច្ចេសុ អន្តរង្គពហិរង្គេសុ ចាតុល្យពលត្តា នាស្ស យោគស្ស ព្យាបារោ, តថាហិ និច្ចានិច្ចេសុ និច្ចមេវ ពលវន្តិ និច្ចានិច្ចានមតុល្យពលតា, អន្តរង្គពហិរង្គប្បការ(ម្បន) ឧបរិ ‘‘លោបោ’’តិ (១-៣៩) សុត្តេ បកាសិស្សាម.