១៥. បញ្ច

អវធិភាវេនាតិ ‘អតោ’ច្ចាទិនា អវធិត្តេន, យស្សាតិ យោ អាទិនោ, ការិយន្តិ ‘ដាដេ’អាទិកំ, បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសាតិ យថា- ‘គាមា ទេវទត្តោ’តិ វុត្តេ សោ តតោ បុព្ពោ បរោគេតិ វិញ្ញាយតីត្យវធិភាវស្ស បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវិសេសោ, តថេហាបិ ‘‘អតោ យោនំ ដាដេ’’តិ (២-៤១) វុច្ចមានេ អតោ បុព្ពេសំ យោនំ អថវា បរេសន្តិ បុព្ពបរាបេក្ខត្តេនាវធិភាវស្សាវិសេសាតិ មញ្ញតេ, បុរេ វិយាត្យនេន សត្តមិយន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ និទ្ទេសវចនេ ការណមតិទិសតិ, វុត្តិយំ ‘នរានមេរេ’តិ ឯត្ថ អបវាទវិប្បដិសេធេ សតិបរត្តា ដាដេអាទេសានំ បវត្តិំ ‘‘អាទិស្សា’’តិ ឯត្ថ វណ្ណយិស្សាម, អថ កិមិមិនា វចនេន ននុ យតោ យត្ថ បញ្ចមី និទ្ទេសោ តត្ថ សព្ពត្ថ ‘‘មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ’’ (១-២១) ត្យតោ ‘បរោ’ត្យនុវត្តេតុំ សក្កាតិ តស្សានុវត្តិតស្ស យោនមិច្ចនេន សាមានាធិករណ្យា‘បរេសំ យោនំ’ត្យយមត្ថោ វិញ្ញាយតេ, តតោ បុព្ពេសំ បសង្គោយេវ នត្ថីតិ, នេតទត្ថិ, បរោតិ ត្យនុវត្តមានំ ‘អតោ’តិ បញ្ចម្យន្តេន សម្ពជ្ឈមានំ ន កោចិ វារេតា អត្ថីតិ បរតោ-ការតោ បុព្ពេសម្បិ យោនំ ដាដេអាទេសា បប្បោន្តីតិ វចនេនេមិនា ភវិតព្ពមេវាតិ ទស្សេតុមាហ-‘វចនេ’ច្ចាទិ, ឯវញ្ចរហិ តទេវោទាហរិតព្ពំ, កិំ ‘នរានរេ’ ត្យុទាហដន្តិ ចេ, នេសទោសោ, អញ្ញទត្ថំ ការីយមានមិហា-ប្យត្ថវន្តំ ហោតីតិ, បុព្ពកោ បរិហារោតិ ព្យវ ហិតនិវត្តិយា បុព្ពសុត្តេ វុត្តោ ‘‘សរេតោបសិលេសិកាធារោ’’តិ បរិហារោ, ន សម្ភវតីតិ ឥហ សត្តមិយា អភាវា ន សម្ភវតិ, វចនានន្តរន្តិ បាណិនិយានំ និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមិវ ព្យវហិតនិវត្តិយា សុត្តន្តរំ, តេ ហិ ‘‘តស្មាត្យុត្តរស្សា’’ត្យេត្ថ (១-១-៦៧) និទ្ទិដ្ឋគ្គហណមនុវត្តិយ តេន បុព្ពេ វិយ ព្យវហិតនិវត្តិម្បដិបាទេន្តិ. អនន្តរេតិវចនា បច្ចាសត្តិយា និស្សយនំ វិញ្ញាយតេ, កតត្ថតាយាតិ វចនា ជាតិយាត្យាហ- ‘បច្ចាសត្យា ជាតិំ សន្និស្សាយា’តិ ជាតិំ សន្និស្សាយ បច្ចាសត្យា ករណភូតាយ និវត្តិមាហេតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា បច្ចាសត្តិ ញាយព្យាបនញាយជាតិបទត្ថព្យត្តិបទត្ថេសុ បច្ចាសត្តិញាយោ ជាតិបទត្ថោចេហ និស្សីយតេតិ ទស្សេតិ, ន ហិ កេវលំ ជាតិំ និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហិ យទេត្ថ បច្ចាសត្តិញាយោ ន និស្សិតោ, តទា ព្យាបនញាយេន ព្យវហិតេ ចាព្យវហិតេ ចាសជ្ជតីតិ ជាតិយា និស្សយនេ សត្យបិ ព្យវហិតេបិ ព្យាប្យមានា ជាតិ កេន និវារីយតេ នាបិ កេវលំ បច្ចាសត្តិន្និស្សាយ ព្យវហិតនិវត្តិ វត្តុំ សក្កា, តថាហ្យសតិ ជាតិសន្និស្សយេន ព្យត្តិនិស្សីយតេ, ព្យត្តិយញ្ច បទត្ថេ បដិលក្ខិយំ លក្ខណំ បវត្តតីតិ បច្ចាសត្តិ ញាយនិស្សយនេប្យព្យវហិតម្បតិ យំ លក្ខណំ ភិន្នំ តទព្យវហិតេ បវត្តំ, យម្បន ព្យវហិតម្បតិ ភិន្នំ លក្ខណំ, តញ្ច វចនប្បមាណតោ មាភវត្វស្ស ព្យត្ថតាតិ ព្យវហិតេបិ បវត្តតេ, តស្មា ឧភោបិ និស្សាយ នីយាតិ. វិសយទស្សនប្បសង្គេ វិសយិទស្សនមត្ថព្យត្តិការណន្តិ វាក្យន្តោគធបទានមត្ថម្បឋមំ ទស្សេត្វា បច្ឆា សមាសាទិកំ ទស្សេតុំ ‘កតោ’ត្យាទិកមារទ្ធំ, ជាតិលក្ខណោតិ អព្យវហិតត្តជាតិសភាវោ, ‘ឱសធ្យោ’តិ ឯត្ថ សការេ អការា បរស្ស ធការេន ព្យវហិតស្ស យោស្ស វិយាវសេសានម្បិ សព្ភាវតោ វុត្តំ-‘យោប្បភុតីន’ន្តិ, ជាតិ សាមញ្ញំ, យាវតិ វិសយេតិ គវាទិកេ យត្តកេ វិសយេ, កាមចារតោ វិសយ បរិសមត្តិយា ទិដ្ឋន្តមាហ-‘តំ យថេ’តិ, ភោជយេតីតិ ឯត្ថ ភោជយេឥតីតិ បទច្ឆេទោ, កតោហិ ជាត្យត្ថោ កសិណោតិ យស្មា សកលោ ព្រាហ្មណ ជាតិសង្ខាតោ អត្ថោ បរិសមត្តោ, តស្មាតិ អត្ថោ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ- ‘យាវ ទិដ្ឋម្ភោជយេ’តិ វុត្តេ [វុត្តេន (បោត្ថកេ)] សន្តាយ សាមញ្ញវុត្តិ ព្រាហ្មណសទ្ទប្បយោគសាមត្ថិយា បច្ចេកម្ភោជនកិរិយា កតា នាម ហោតិ, យតោ កសិណោបិ ជាត្យត្ថោ បរិសមត្តោ នាមាតិ. ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) សុត្តេ ព្យញ្ជនេតិ សត្តមី បុព្ពស្ស ទីឃាទិវិធិម្ហិ ចរិតត្តា ‘‘សរម្ហា ទ្វេ’’តិ (១-៣៤) ឯត្ថ សរម្ហាតិ បញ្ចម្យក តត្ថា, តតោ បញ្ចមីនិទ្ទេសស្ស ពលីយត្តំ, តតោ ‘‘សត្តមិយំ បុព្ពស្ស’’ ‘‘បញ្ចមិយំ បរស្សា’’តិ ទ្វិន្នំ បរស្ស សមុដ្ឋាបនេ ‘ព្យញ្ជនេ’តិ សត្តមី បរស្ស ការិយ យោគិតាយ អត្ថតោ វិភត្តិវិបរិណាមេន ឆដ្ឋីភាវេន បរិណមតី… ទ្វិន្នំ សុត្តានំ វិប្បដិសេធេ បរស្ស ពលី យត្តាវាតិ ឯតាទិសសាមត្ថិយសព្ភាវតោ វុត្តំ-‘ឆដ្ឋីបកប្បនាបិ បុរេវិយ សាមត្ថិយា’តិ.