សញ្ញាធិការ

១. អ អាទយោ

សព្ពវចនានំ សាត្ថកនិរត្ថកត្តព្យភិចារិត្តា ‘ឥទ’ន្តិអាទិនា សទិដ្ឋន្តេន សំសយមុបទស្សិយ សាត្ថកត្តមស្ស ទស្សេតុញ្ច ‘ន តាវ…បេ… សាត្ថកត្តា’តិ វុត្តំ, ឧម្មត្តកាទិវាក្យមិតិ ‘ទស ទាឡិមា, ឆ អបូបា, កុណ្ឌមជាជិនំ, បលាលបិណ្ឌោ’ឥច្ចាទិកំ, អវយវត្ថាន មញ្ញមញ្ញនាតិ សម្ពន្ធា សមុទាយត្ថាភាវតោ អនត្ថកត្តំ, អាទិវាក្យន្តិ ‘‘មនោសេដ្ឋា មនោមយា’’តិអាទិវាក្យំ, សាត្ថកត្តំ បនស្ស បទត្ថាន មញ្ញមញ្ញាភិសម្ពន្ធស្ស បតីតិតោ.

អថ អអាទ្យាទិសទ្ទានំ សាធុត្តាន្វាខ្យានាយ ឥទំ វចនមិច្ចាទិវិកប្បន្តរសម្ភវេ កថំ និយមោ វុត្តិយំ វុត្តេនត្ថេន សាត្ថកត្តមិច្ចាសង្កិយ តេសមិហានុបយោគិត្តំ កមេន បដិបាទយិតុមាហ ‘វក្ខមានត្ថមេវិទ’មិច្ចាទិ,’ អាការាទយោ និគ្គហីតន្តា’ឥច្ចាទិនា វុត្តិយំ វក្ខមានោ អត្ថោ យស្ស តំ តថា វុត្តំ, សាធូនំ សាធុសទ្ទានំ អនុសាសនំ អាខ្យានំ អត្ថោ បយោជនំ យស្ស តន្តិ វិគ្គហោ.

សាធុសទ្ទានុសាសនសង្កាបេត្ថ ‘‘កត្ថេត្ថ កុត្រាត្រក្វេហិធា’’តិ (៤-១០០) អាទិនា កត្ថាទិសទ្ទានំ សាធុត្តានុសាសនស្ស ទស្សនតោ, លក្ខណន្តរេន សាធុភាវស្ស អន្វាខ្យាតត្តាតិ អាបុព្ពាទាឥច្ចស្មា ‘‘ទាធាត្វី’’តិ (៥-៤៥) ឥប្បច្ចយេ អាការលោបេ ច អាទីតិ អអាទិយេសន្តិ អញ្ញបទត្ថសមាសេ យោម្ហិ ‘‘យោសុ ឈិស្ស បុមេ’’តិ (២-៩៣) ‘ដេ អអាទយោ’តិ, តយោ ច ចត្តាលីសា ចាតិ ចត្ថ សមាសេ ‘‘តទមិនាទីនិ’’តិ ចត លោបេច រស្សេ ច តិតាលីសាតិ, ‘វណ្ណ-វណ្ណនេ’ឥច្ចស្មា ‘‘ភាវការកេស្វ ឃណ ឃកា’’តិ (៥-៤៤) អប្បច្ចយេយោម្ហិ ដាទេសេ វណ្ណាឥតិ ច សិជ្ឈនតោ, បយោគនិយមត្ថន្តិ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទេសុ បរេសុ ឯវ អអាទិសទ្ទោ បយុជ្ជីយតីតិ ឯវំ បយោគនិយមត្ថំ, អយម្បិ វិកប្បន្តរ សម្ភាវនា ‘‘អភូតតព្ភាវេ ករាសភូយោគេ វិការា ចី’’តិ (៤-១១៩) បយោគនិយមស្សា ឈាយមានស្ស ទិដ្ឋត្តា, ឋាន្យាទេសត្ថន្តិ អអាទិសទ្ទស្ស ឋានេ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទា អាទេសា ហោន្តិ តេសំ វា សោ ឥតិ, តទនុរូបាយាតិ ឋាន្យាទេសានុរូបាយ ឆដ្ឋី វិភត្តិយា, អតោយេវាតិ អគមាគមិអនុរូបាយ ឆដ្ឋិយា អភាវតោ យេវ, អគមាគមិ ភាវត្ថន្តិ អអាទិសទ្ទស្ស តិតាលីស វណ្ណសទ្ទា អាគមា ហោន្តិ តេសំ វា សោ ឥតិ, ឯតេសុបិ សង្កា, ‘‘យវាសរេ’’ (១-៣០) ‘‘សុញ សស្ស’’ឥតិ (២-៥៣) អាទេសាគមានំ ទស្សនេន, អាគម លិង្គាភាវតោតិ ឧការ កការ មការានំ អភាវតោ, វិសេសនវិសេស្ស ភាវត្ថន្តិ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទានំ អអាទិសទ្ទោ វិសេសនំ, តេ វា តស្សេ-តិ, ឯត្ថាបិ សង្កា ‘នីលុប្បល’មិច្ចាទីនមញ្ញត្ថ វិសេសនវិសេស្ស ភាវទស្សនា, សទ្ទលក្ខណា នុបយោគតោតិ សទ្ទលក្ខណេន សទ្ទសង្ខរណស្ស បកតត្តា វុត្តំ, តត្ថ ការណមាហ- ‘រូបវិសេសូប លក្ខណាភាវា’តិ, រូបវិសេសស្ស ឧបលក្ខណ និមិត្តំ តស្សអភាវាតិ អត្ថោ, ន ហិ វិសេសន វិសេស្សភាវេ បដិបាទិតេ អអាទ្យាទិសទ្ទានំ រូបវិសេសស្ស សង្ខរណំ កតំ សិយាតិ, យទិ ឯសោវ សទ្ទសង្ខរណន្តិ គយ្ហេយ្យ, តថា សតិ ‘នីលុប្បល’មិច្ចាទីនម្បិ វត្តព្ពតា អាបជ្ជេយ្យាតិ នាស្ស តទត្ថ តាបិ សម្ភាវីយតេ, លោកេ សីហគុណស្ស មានវកេ ទស្សនតោ ឧបចារេន ‘សីហោ-យំ មានវកោ’តិ តគ្គុណជ្ឈារោបោបិ ទិស្សតិ, តទត្ថម្បេតំ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘តគ្គុណជ្ឈារោបនត្ថម្បេតំ ន ហោតី’តិ វុត្តំ, តស្ស អអាទិសទ្ទស្ស, តេសំ តិតាលីសវណ្ណសទ្ទានំ វា គុណោ អអាទិត្តាទិ, តស្ស អជ្ឈារោបនំ-តិតាលីសវណ្ណសទ្ទេសុ វា អអាទិសទ្ទេយេវ វា អារោបនំ, តទត្ថម្បេតំ សុត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ, តត្ថ ការណមាហ- ‘អតោយេវា’តិអាទិ, អតោយេវ រូបវិសេសូបលក្ខណា ភាវតោយោ, បកតំ សទ្ទសង្ខរណំ, យថាវុត្ត វិកប្បន្តរាភាវេ ឧភយត្ថមិទំ សិយា, តត្ថ បរិភាសត្ថំ ន ហោតិ… តល្លក្ខណត្តាភាវា ឧបរិវក្ខមានត្តា ចាតិ បារិសេសមាលម្ពិយាហ ‘សញ្ញាសញ្ញិ’ច្ចាទិ.

មរិយាទាយម្បការេច, សមីបេ វយវេ តថា;

ចតុព្ពិធប្បការោយំ, អាទិសទ្ទស្ស ទិស្សតេតិ.

មរិយាទត្ថោ ឯត្ថ អាទិសទ្ទោតិ អាហ-‘អាទិមរិយាទា ភូតោ’តិ, ឧបលក្ខណត្តាតិ ឧបលក្ខិយមានានមាការាទីនំ គហណេ ការណភាវេន អប្បធានត្តា, តេនាហ-‘ឧបលក្ខណស្សុបសជ្ជនីយភូតស្សា’តិ, ការិយេនាតិ វណ្ណសញ្ញាភវនាទិនា, ន គុន្នម្បិ អានយនំ ភវតិ..គុន្នមុបសជ្ជនីយ ភូតត្តា អញ្ញបទត្ថស្សេវ បធានត្តា, សញ្ញាយា ភាវេតិ អការស្ស វណ្ណសញ្ញាយ អភាវេ, រូបន្តិតិ តាលីសារូបំ, តិតាលីសា+វណ្ណាតិបទច្ឆេទោ, តិតាលីស+វណ្ណាតិវា, សុត្តាវយវស្សាបិ សុត្តសម្ពន្ធិត្តា ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) បន វុត្តំ, រស្សត្តន្តុ ‘‘ទីឃរស្សា’’តិ យោគវិភាគេន, ឥតរថា ព្យញ្ជនបរស្សេវ រស្សត្តេ ទស្សិតេ តិតាលីសឥតិ អព្យញ្ជនេ បទំ ន សម្បជ្ជេយ្យាតិ វិញ្ញាយតិ, ឥតរីតរយោគចត្ថេ ពហុវចនេន ភវិតព្ពន្តិ អាហ-‘ឯកវចនម្បនា’តិអាទិ, វិប្បដិបត្តិ អញ្ញថាភាវោ, រស្ស ឯ ឱការេហិ តេចត្តាលីសក្ខរានន្តិ សម្ពន្ធោ, ឯ ឱការេ ហីតិ សហត្ថេ តតិយា, សក្កតានុសារេនាតិ សក្កតេ ‘‘សន្ធិ យក្ខរានំ រស្សា ន សន្តី’’តិ វុត្តស្ស អនុសារេន, កោចីតិ សា សនប្បសាទកចោឡិយពុទ្ធប្បិយាចរិយំ ទស្សេតិ, ន ហិច្ចាទិំ វទតោ-យមធិប្បាយោ ‘រស្សាឥវាតិ ឥវសទ្ទោ សាធម្មោបមាជោតកោ វា សិយា វេធម្មោបមាជោតកោ វា, យទិ តាវ វេធម្មោបមាជោតកោ, រស្សធម្មស្ស ឯ ឱការេស្វ សម្ភវា តេសំ ទីឃកាលប្បវត្តិតោ តេ ទីឃាយេវ សិយុំ, យទិ បន សាធម្មោបមាជោតកោ, តេសុ រស្សធម្មស្សសម្ភវា រស្សកាលប្បវត្តិតោ រស្សាឯវ តេ សិយុន្តិ ‘ឯត្ថាតិអាទីសុ ឯ ឱការានំ ឧច្ចារណកាលកតំ រស្សត្តមេវ ហោតី’តិ, រស្សកាលវន្តោយេវាតិ ឯវសទ្ទោ សោគតេ វណ្ណវិនិម្មុត្តស្ស កាលស្សេវាភាវា វណ្ណានញ្ច បច្ចក្ខ សិទ្ធត្តា បមាណសិទ្ធំ បារមត្ថិក មេ ឱការានំ រស្សកាលវន្តតំ ទីបេតិ, អត្ថាតិ វទតោ បនាយមធិប្បាយោ ‘ឯត្ថាតិអាទីសុ យទិ ឯការាទយោ ទីឃាឯវ សំយោគបុព្ពត្តា រស្សាវ សិយុំតថា សតិ អត្ថាតិ ឯត្ថាបិ ទីឃោវ អាការោ សំយោគបុព្ពត្តារស្សោ ឥវ ឧច្ចតីតិ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ឧច្ចារណកាលកតោវ រស្សទីឃភាវោ គហេតព្ពោ’តិ, កច្ចាយនវុត្តិវណ្ណនា ញាសោ, តញ្ញាបនេតិ ពហិទ្ធា អញ្ញេសមក្ខរានំ ញាបនេ, បយោជនាភាវាតិ តេន សាធេតព្ពស្ស កស្សចិ ឥដ្ឋស្ស អភាវមាហ, កិមេត្ថ សមុទាយេ វាក្យបរិសមត្តិ, ឧទាហុ អវយវេតិ អាហ- ‘បច្ចេក’ន្តិ, អញ្ញថា ‘រុក្ខា វន’ន្តិអាទីសុ វិយ សមុទាយេ វាក្យបរិសមត្តិយំ ‘‘ឥយុវណ្ណា ឈលា នមស្សន្តេ’’ (១-៩) ឥច្ចាទិកំ ន សិជ្ឈតីតិ, បច្ចេកំ វណ្ណា នាមហោន្តីតិ អការោ វណ្ណោ នាម ហោតិ អាការោ វណ្ណោ នាម ហោតីតិអាទិនា, អវយវេច្ចាទិនា វុត្តិយំ អវុត្តេបិ ‘បច្ចេក’ន្តិ វចនេ សទិដ្ឋន្តំ ការណមាហ, ទិដ្ឋន្តោបនីតោ ត្យត្ថោ សុខេន បដិបត្តុំ សក្កាតិ, ឯត្ថ ហិ បច្ចេកន្តិ អវុត្តេបិ ទេវទត្តោ ភោជីយតូតិអាទិនា បច្ចេកំ ភុញ្ជិកិរិយា បរិសមាបីយតេ, តេនាហ-‘ន ចោច្ចតេ’ ឥច្ចាទិ, អថវា សមុទាយេបិ វាក្យបរិសមា បត្តិយំ សតិ សមុទាយេ បវត្តា សទ្ទា អវយវេសុបិ វត្តន្តីតិ ‘សមុទ្ទេកទេសទស្សនេបិ សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ, ខន្ធេកទេស ភូតាយបិ បញ្ញាយ បញ្ញាក្ខន្ធោតិអាទីសុ វិយ ន ទោសោ, តេនេវ វុត្តិយំ ‘បច្ចេក’ន្តិ ន វុត្តំ, វណ្ណសទ្ទស្ស គុណាទ្យនេកត្ថត្តេបិ បករណតោ អការាទយោវេត្ថ វុច្ចន្តីតិ អាហ-‘វណ្ណីយតិ’ច្ចាទិ, បករណតោបិ អត្ថោ វិភជ្ជតេ, វុត្តំ ហិ–

អត្ថា បករណា លិង្គា, ឱចិត្យា ទេសកាលតោ;

សទ្ទត្ថា វិភជីយន្តេ, ន សទ្ទាយេវ កេវលាតិ.

ននុ ឈលាទិសញ្ញា វិយ លហុសញ្ញំ អកត្វា កស្មា គុរុសញ្ញា កតាតិ ចោទនំ មនសិ និធាយ រុឡ្ហិ អន្វត្ថវសេន ទ្វិប្បការាសុ សញ្ញាសុ ឈាលាតិ រុឡ្ហិ សញ្ញាត្ថាភាវេន វោហារសុខមត្តបយោជនា, អន្វត្ថសញ្ញា បន តប្បយោជនាបិ ហោតិ តទញ្ញប្បយោជនា បីតិ ទស្សេតុមាហ- ‘ឯវ’មិច្ចាទិ, វណ្ណីយតី អត្ថោ ឯតេហីតិ វុត្តមត្ថំ អនុគតា អនុគតត្ថា វណ្ណសញ្ញា តំ, សទ្ទាធិគមនីយស្សាតិ សទ្ទេន វិញ្ញាតព្ពស្ស, វណ្ណំ មូលមស្សាតិ វណ្ណមូលកោ-អត្ថោ, តស្ស ភាវោ វណ្ណមូលកតា, អត្ថស្ស វណ្ណមូលកតំ សាធេតិ ‘សាបិ’ច្ចាទិនា, វណ្ណំ រូបំ សភាវោ ឯតេសន្តិ វណ្ណរូបានិ-បទានិ, សមុទាយោ បាទានំ រូបមស្សាតិ សមុទាយរូបំ វាក្យំ, វិភត្យន្តមត្ថជោតកំ បទំ, បទសមុទាយោ វាក្យំ, សព្ពញ្ចេតមុបចារេន វណ្ណសទ្ទវចនីយត្តំ គច្ឆតិ វណ្ណមយត្តាតិ សព្ពោបិ សម្មុតិបរមត្ថភេទភិន្នោ អត្ថោ វាក្យាធិគមនីយោ វណ្ណេនេវ វិញ្ញាយតិ នាម តស្មា យថា វុត្តមត្ថ វិសេសទស្សនំលហុសញ្ញាយ ន សក្កាតិ តទត្ថមការាទីនំ គុរុភូតា វណ្ណសញ្ញា កតាតិ អធិប្បាយោ, សម្មុតិ សង្កេតវសេន បវត្តោ វោហារោ, បរមត្ថោ សនិព្ពានោ បញ្ចក្ខន្ធោ. ឧភោហិ បនេតេហិ ភិន្នោ តតិយោ កោដ្ឋាសោ នាម នត្ថិ, តថាច វុត្តំ–

ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ,

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នុបលព្ភតីតិ.

ននុ ច–

អប្បក្ខរមសន្ទិទ្ធំ, សសារំ គូឡ្ហនិណ្ណយំ;

បសន្នត្ថញ្ច សុត្តន្តិ, អាហុ តល្លក្ខណញ្ញុនោតិ.

‘‘អាទយោ តិតាលីស វណ្ណា’’ ‘‘តិតាលីសាទយោ វណ្ណា’’តិ វា វត្តព្ពន្តិ ន តថា សតិ សន្ទិទ្ធំ សុត្តំ សិយាតិ, ននុ សត្ថាទោ មង្គលវចនេន ភវិតព្ពំ, អការោ បដិសេធត្ថោបិ ហោតីតិ (ន) សត្ថាទោ សិទ្ធសទ្ទស្សោបហិតត្តា, អថ ហោត្វ បុព្ពា ឈាលាទិ សញ្ញា, សទ្ទសាធនមត្តប្បយោជនត្តា បន សព្ពវិធានស្ស បុព្ពាចរិយ សញ្ញាវាលមេត្ថាតិ កិំ បុនាបិ វណ្ណាទិសញ្ញាវិធានេន គន្ថគារវ ករណេនាតិ សច្ចមេតំ, បុព្ពាចរិយេសុ បន គារវំ តទនុគមនញ្ច ទីបេតុំ កាចិ សញ្ញាយោប្យន្វាខ្យាយន្តេ, យជ្ជេវំ សំយោគសព្ពនាមលោបាទយោបិ សញ្ញា បុព្ពាចរិយេហិ វុត្តា វត្តព្ពាតិ ននុ ភោ វុត្តមេវាម្ហេហិ’កាចិ សញ្ញាយោ អាខ្យាយន្តេ’តិ, កិន្តទាខ្យានទ្វារេន ភវតា តាបិ វិញ្ញាតុំ ន សក្កាតិ, កេសញ្ចិ សាត្ថកត្តោបិ បតិវណ្ណមត្ថានុបលទ្ធិតោ វណ្ណានមទិដ្ឋានមការាទីនមនុកតិយោ ឥហោបទិដ្ឋាឥត្យនុការិយេនាត្ថេនាត្ថវន្តតាយ ហោតេវាការាទិតោ វិភត្តិ, លោបេន និទ្ទិដ្ឋត្តា បនស្សា អស្សវនំ សន្និកំសវចនិច្ឆាភាវា សំហិតាយានិទ្ទេសោ, អនុក្កមោតិ អាទោនិស្សយា សរាវុត្តា, តតោ និស្សិតា ព្យញ្ជនា, សរេសុបិ ឯកដ្ឋានិយា អការាទយោ ពហុត្តា បឋមំ វុត្តា ឋានានុក្កមេន, តតោ ទ្វិជា ឋានានុក្កមេន, តេសុបិ រស្សាវ លហុត្តា បឋមំ វុត្តា, តតោ ទីឃា, ព្យញ្ជនេសុបិ វគ្គា ពហុត្តា ឋានប្បដិបាដិយា បឋមំ វុត្តា, តតោ យការាទយោ, វគ្គេសុ ច អឃោសា បឋមំ វុត្តា, តតោ ឃោសា, តេសុ ច សិថិលា បឋមំ វុត្តា, តតោ ធនិតា, តត្ថាបិ អប្បកត្តា ទ្វិជា បញ្ចមា វុត្តា, តតោ យរលវា ឃោសភូតា ឋានានុក្កមេន, តតោ ធនិតា សការហ ការា, តេសុបិហការោ កេសញ្ចិ ឱរសោបិ ហោតីតិ ទ្វិជត្តា បច្ឆា វុត្តោ, កេហិចិ ‘‘លឡានមវិសេសោ’’តិ ទ្វិន្នមវិសេសេ វុច្ចមានេបិ លិបិភេទេន ឋានភេទេន ច ភិន្នត្តា ឡការោ វិសុំ អក្ខរភាវេន គហិតោ, សោបិ ឃោសភាវេន ឋានានុក្កមេនច ហការតោ បរំ វុត្តោ និគ្គហីតំ បន សរត្តាទិសព្ពវិនិម្មុត្តត្តា សព្ពបច្ឆា វុត្តន្តិ អការាទីនមយមនុក្កមោ, ឥមស្សេវានុក្កមស្ស មនសិ វិបស្ស វត្តមានត្តា តិតាលីសាតិ គណនាបរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា ច ‘និគ្គហីតន្តា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, បកតំ សាធុសទ្ទាន្វាខ្យានំ, ន វណ្ណីយតេ, តិ សទ្ទសង្ខរណ សង្ខាត មុខ្យប្បយោជនាភាវា, កិញ្ចាបិ ន វណ្ណីយតេ, អម្ហេហិ បន កថមការាទីនមយមនុក្កមោ ឧប្បន្នោតិ សិស្សានំ កង្ខា វិច្ឆេទប្បយោជនម្បតិ អនុក្កមសទ្ទស្ស អត្ថកថនព្យាជេន វណ្ណិតោ យេវាតិ, ករីយន្តេ ឧច្ចារីយន្តេ ឯតេនាតិ ករណំ, តត្ថ ជិវ្ហាមជ្ឈំ តាលុជានំ, ជិវ្ហោបគ្គំ មុទ្ធជានំ, ជិវ្ហគ្គំ, ទន្តជានំ សេសានំ សកដ្ឋានំ ករណំ, បយត្តិ បយតនំ, តម្បន វណ្ណុច្ចារណតោ អព្ភន្តរោ ពាហិយោ ច ឧស្សាហោ, តត្ថ អព្ភន្តរបយតនំ-សំវុតត្តមការស្ស, វិវដត្តំ សរានំ សការហការានញ្ច ផុដ្ឋត្តំ វគ្គានំ, ឦសំផុដ្ឋត្តំ យរលវានំ, ពាហិយបយតនន្តុ សំវុតកណ្ឋតាទិ, ឋានតោ បច្ចាសត្តិយា វិធីយមានការិយសម្ភវេន បយោជនសម្ភវា អាហ-‘ឋានម្បនា’តិអាទិ, តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ឧប្បត្តិវសេន វណ្ណាតិ ឋានំ, ‘‘ឯ ឱនម វណ្ណេ’’តិ (១-៣៧) សុត្តេ វណ្ណេតិ កថនមេវ វណ្ណសញ្ញាករណេ បយោជនំ, យថាវុត្តមត្ថមញ្ញត្រ ព្យាបទិសតិ’ ឯវ’មិច្ចាទិនា, តស្មា ‘‘ទសាទោ សរា’’ឥច្ចាទោ ‘តេនា’តិអាទីសុ ‘តេន សរឥច្ចនេន ក្វត្ថោ កស្មិំ សុត្តេ បយោជនំ តំ ទស្សេតិ ‘‘សរោលោបោ សរេ’’ច្ចាទី’តិ ឯវមាទិនា អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ញាបេតិ វណ្ណលោបន្តិ ញាបកំ, កស្មា បន’សោ ចេមិនាវ ញាបកេន សិទ្ធោ’តិ វុច្ចតិ ននុ ‘តទមិនាទីនិ’’តិ (១-៤៧) សុត្តំ ទិស្សតីតិ, (សច្ចំ) តថាបិ បការន្តរោយម្បិ វណ្ណលោបេ ទស្សិតោតិ វិញ្ញាតព្ពំ, ឯវសទ្ទោ បន ‘យទិ ញាបកេន វណ្ណលោបោ សិយា សោ ឥមិនាវ ញាបកេន សិទ្ធោ, នាញ្ញេនា’តិ អវធារេតិ.

២. ទសា

ននុ អអាទយោតិ បឋមន្តេនុវត្តន្តេ កថមេត្ថ’តត្ថា’តិ សត្តមីនិទ្ទិដ្ឋតាតិ អាហ-‘តញ្ចា’តិអាទិ, អត្ថវសាវិភត្តិវិបរិណាមេនាតិ អអាទយោតិ បឋមន្តស្ស‘អាទោ ទសា’ត្យនេន សម្ពន្ធា សម្ពជ្ឈមានេ ចាធារត្ថេន ភវិតព្ពន្តិ អាធារត្ថវសេន សត្តមី វិភត្តិយា បរិវត្តនេនាតិ អត្ថោ, អត្ថវសា សត្តមិយា វិបរិណាមសម្ភវាយេវសុត្តេ អវិជ្ជមានេបិ‘តត្ថា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, អាទោទសន្នមនញ្ញត្ថបវត្តិសម្ភវតោ តេសំ អអាទយោ វិសយភាវេនបិ សក្កា បរិកប្បេតុន្តិ វុត្តំ-‘តេសុ វិសយភូតេសូ’តិ, និទ្ធារណត្ថោបិ យុជ្ជតេវ… វណ្ណសមុទាយតោ តទេកទេសភូតាន មាទោ វណ្ណានំ ទសសង្ខ្យាគុណេន និទ្ធារិយមានត្តា, អាទិម្ហិ ទស វណ្ណាតិ វុត្តេ អវុត្តានម្បិ អវស្សំ វត្តព្ពានំ ឩនបូរណត្ថមជ្ឈាហារោ ហោតីតិ វុត្តំ- អវដ្ឋិតា និទ្ទិដ្ឋា វា’តិ, ឯកាទីន មដ្ឋារសន្តានំ សង្ខ្យានំ សង្ខ្យេយ្យេ វត្តនតោ អាហ-‘ទសសង្ខ្យាយ បរិច្ឆិន្នត្តា’តិ, គយ្ហុបគានំ រស្សឯ ឱវណ្ណានម្បិ កច្ចាយនេ វិយ អបរិច្ចាគា អនូនា, អគយ្ហុបគានំ តទញ្ញេសំ កេសញ្ចិ សរានំ បរិច្ចគា អនធិកា, ទសសទ្ទស្ស សង្ខ្យេយ្យ វុត្តិត្តា ទសន្នម្បិ អធិកតវណ្ណានញ្ញត្តា វុត្តំ-‘ទសន្នម្បី’តិអាទិ, សយំ បុព្ពា’រាជ=ចិត្តិយំ’តីស្មា ក្វិម្ហិ អន្តលោបេ សមាសេ ច តទមិនាទិត្តា និរុត្តិនយេន វា សរសទ្ទោ និប្ផជ្ជតីតិ, ‘សរ-គតិហិំ សាចិន្តាសុ’ ឥច្ចស្មា អប្បច្ចយេន វា និប្បជ្ជតីតិ ទស្សេតុមាហ=‘សយំ រាជន្តី’តិអាទិ.

៣. ទ្វេទ្វេ

តេតិ’អាទោ’តិ សត្តម្យន្តត្តា អបរេ ទ្វេ បរាមសតិ, ហេដ្ឋា វិយាតិ ហេដ្ឋា វុត្តំ អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមំ ឧបមេតិ, អតោវ វិញ្ញាយមានត្ថវសេន តេសុ’តិ វុត្តំ, តេសុតិ បន និទ្ធារណត្តវិវច្ឆាយំ តម្បិ សម្ភវតីតិ តេសំ វណ្ណានំ មជ្ឈេ ទ្វេទ្វេតិ ទ្វិសង្ខ្យាយ និទ្ធារណត្ថោបិ វេទិតព្ពោ, វិច្ឆាយំ វុត្តិ យស្ស សោ វិច្ឆាវុត្តិ-ទ្វិសទ្ទោ, វិច្ឆាវុត្តិតា ចាស្ស សវណ្ណត្តគុណេន ទ្វិន្នំ (‘ព្យាបិតុ) មិដ្ឋត្តា, កមេនាវដ្ឋិតេតិ ឥមិនា អការាទិវណ្ណប្បពន្ធស្ស អនាទិកាលសិទ្ធំ កមសិទ្ធត្តមាហ. ននុ សមានា វណ្ណា សវណ្ណាត្យន្វត្ថេ សវណ្ណសទ្ទេ សតិ កតំ រស្សទីឃានំ សវណ្ណសញ្ញា សិយា… អសមានត្តា ឯតេសន្តិ, នេតទត្ថិវណ្ណប្បពន្ធស្ស កមសិទ្ធត្តា វចនពលេនេវាសមានានម្បិ ហោតេវាតិ, នេវម្បិ វត្តុំ យុត្តំ‘‘ទ្វេទ្វេ សវណ្ណា’’តិ សុត្តស្ស តាទិសសាមត្ថិយសព្ភាវេ [សព្ភាវេន (បោត្ថកេ)] វិសេសការណាភាវាតិ អាហ‘សមានត្តម្បនា’តិអាទិ. តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វណ្ណា ចិត្តជត្តេបិ អភិព្យត្តិ វសេនាតិ ឋានំ កណ្ឋាទិ, តេន កតន្តិ សមាសោ, កណ្ឋតាតុ ឥតិ ចត្តេ បាណ្យង្គត្តា នបុំសកត្តំ. បញ្ចមេហិ វគ្គបញ្ចមេហិ. អន្តដ្ឋាកីតិ វគ្គានមន្តេ តិដ្ឋន្តីតិ អន្តដ្ឋា, តាហិ, យុត្តស្សាតិ ព្រហ្មចរិយា, គុយ្ហ’ន្តិអាទីសុ យុត្តស្ស. កេចីតិ អនិយមេន វុត្តំ, តេ បន–

‘‘ហការោ បញ្ចមេហេវ, អន្តដ្ឋាហិ ច សំយុតោ;

ឱរសោ ឥតិ វិញ្ញេយ្យោ, កណ្ឋជោ តទសំយុតោ’’តិ វទន្តិ.

៤. បុព្ពោ

វត្តតេតិ អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមេន វត្តតេ, ននុ ចេត្យាទិចោទនា, នេសទោសោច្ចាទិ បរិហារោ, ទោសាភាវេ ការណ មាហ-‘យោយោ…បេ… បតីយតេ’តិ, វុត្តំ សមត្តេតិ-‘នហិ’ច្ចាទិនា, ននុ ច បុព្ពសទ្ទោ យមេកត្តា ឯកំ បុព្ពមាចិក្ខតិ ន សកលន្តិ កថំ ‘‘បុព្ពោ’តិ វុត្តេ យោយោតិ ញាយតិ ‘យោយោ បុព្ពោ’តិ ច វុត្តេ ‘តេសុ ទ្វីសុ’តិ ឯត្ថ’ទ្វីសុ ទ្វីសុ’តិ ឥទំ កថំ សុខេនេវ បតីយតេ តទិទមសិទ្ធេនាសិទ្ធសាធនន្តិ អាសង្កិយ តទភាវមុព្ភាវីយ បុព្ព សទ្ទស្ស វិច្ឆាគមកត្តមវគមយិតុមាហ-‘នចេទ’មិច្ចាទិ. តំយោគាតិ ឧបចារវសេនាហ, តព្ពន្តតាយវាតិ អត្ថិយត្ថេ អប្បច្ចយវសេន, ឯវមុបរិបិ.

៥. បរោ

សេសមិច្ចាទិនា‘តេសុ ទ្វីសូតិ សវណ្ណសញ្ញកេសុ ទ្វីសុ’ ឥច្ចាទិ កមតិទិស្សតិ. លហុសញ្ញា រស្សស្ស, សំយោគបុព្ពស្ស រស្សស្ស ទីឃស្ស ច គុរុសញ្ញា ន វត្តព្ពា… ឧច្ចារណវសេនេវាន្វត្ថសញ្ញាតិ វិញ្ញាយតិ, បុព្ពាចរិយវសេន វា ឥហាវុត្តាវសេសសញ្ញាវិយ.

៦. កាទយោ

កេវល ព្យញ្ជនានមត្ថប្បកាសត្តាភាវា សរានមត្ថប្បកាសនេ អច្ចន្តោបការា ព្យញ្ជនាតិ ‘ឯតេហី’តិ ករណត្តេន វុត្តំ, តេនាហ ‘សរាន’មិច្ចាទិ. វិបុព្ពា ‘អញ្ជ-ព្យត្តិយំ’តីមស្មា ករណេ អនប្បច្ចយេ រូបំ, នបុំសកត្តម្បិស្សាវគមយិតុំ ‘ឧបការកានី’តិ វុត្តំ, ព្យញ្ជនត្តំ ទិដ្ឋន្តេន ផុដយតិ ‘យថា’ឥច្ចាទិនា, យថា ឱទនស្សុបការកានិ សូបាទីនិ ព្យញ្ជនានិ, តថា សរានមុបការកានីតិ អធិប្បាយោ, ព្យញ្ជនម្បន អទ្ធមត្តិកំ, វុត្តំ ហិ–

ឯកមត្តោ ភវេ រស្សោ, ទីឃោ មត្តទ្វយាយុតោ;

ប្លុតោ តិមត្តោ វិញ្ញេយ្យោ, ព្យញ្ជនំ ត្វទ្ធមត្តិកំតិ.

អន្វត្ថាតិ អន្វត្ថតោ, ‘អន្វត្ថា ព្យញ្ជនា’តិ សម្ពន្ធោ.

៧. បញ្ច

សជាត្យបេក្ខាយ សមុទាយវាចិត្តេបិ កាទយោតី អនុវត្តនតោ វគ្គសទ្ទេន កខគឃញាទយោវ គយ្ហន្តិ, បញ្ច បរិមាណមស្ស បញ្ចកោវគ្គោ, ‘‘តមស្ស បរិមាណំ ណិកោ ចា’’តិ (៤-៤១) កោ, សុត្តេ អាទិភូតោ បញ្ចសទ្ទោ បញ្ចសង្ខ្យាបរិច្ឆេទំ កុរុមានោ មាវសានានំ វគ្គានំ ពហុត្តំ គមេតីតិ ‘បញ្ចកា’តិ វុត្តំ, វគ្គាតិ ពហុវចនតោ បច្ចេកន្តិ វិញ្ញាយតិ, វជ្ជេន្តិ យការាទយោភិ វគ្គា, បឋមក្ខរវសេន បន កវគ្គាទិវោហារោ.

៨. ពិន្ទុ

អនេកត្ថត្តា ធាតូន មុច្ចារណត្ថោបេត្ថ គណ្ហាតីតិ និបុព្ពា តតោ កម្មន្តិ ត្តប្បច្ចយេ ញ្ញិម្ហិ បាទិសមាសេ ទីឃេច រូបំ ទស្សេន្តោ ‘រស្សា’តិអាទីមាហ, បីឡនត្ថតោ និគ្គហនំ និគ្គហោ, ‘ឥ-អជ្ឈេន គតីសុ’ឥច្ចស្មា កត្តរិ [កម្មនិ-ឥតិ វត្តព្ពំ, ឥតំ ឧច្ចារិតន្តិ អត្ថោ] ត្តប្បច្ចយេ ឥតំ, និគ្គហេន ឥតន្តិ អមាទិស មាសេ រូបំ ទស្សេន្តោ ‘ករណំ និគ្គហេន វា’តិអាទិមាហ, បច្ឆិមបក្ខំ សាធេតុមាហ-‘វុត្តំ ហី’តិ.

៩. ឥយុ

ចត្ថសមាសោតិ ឥតរីតរយោគទ្វន្ទសមាសោ. អត្តេតិ មុនិ សទ្ទាទិវចនីយេ អត្ថេ, នមតីតីមស្សេតំ កម្មំ,

យំ សព្ពវចនំ សព្ព, លិង្គំ សព្ពវិភត្តិកំ;

តំ សព្ពត្ថេ នមនតោ, វិទុំ នាមន្តិ តព្ពិទូ.

ឥធ នាមសញ្ញាយាភាវេបិ អន្វត្ថពលាយេវ នាមសញ្ញា សិទ្ធាតិ (អាហ) ‘អន្វត្ថព្យបទេសេនា’តិ, ស្យាទ្យន្តបកតិរូបន្តិ បច្ចយា បឋមំ ករីយតីតិ បកតិ, សា ឯវ រូបន្តិ បកតិរូបំ, ស្យាទ្យន្តស្ស បកតិ រូបំ មុនិសទ្ទាទិ ស្យាទ្យន្តបកតិរូបំ, អត្ថវន្តមធាតុកមប្បច្ចយម្បាដិបទិកំ, បទំ បទំ បតិ បដិបទេ, បដិបទំ និយុត្តំ បាដិបទិកំ. វិសេសនេនាតិ សុត្តេ ‘នមស្សន្តេ’តិ វុត្តេន ឥវណ្ណុវណ្ណានំ វិសេសនេន. អាខ្យាតស្សាតិ បចតិអាទិនោ. អាទិមជ្ឈវត្តិនោតិ ឥន្ទ ឧទកសទ្ទាទីនំ អាទោ, បខុមាទីនំ មជ្ឈេច វត្តិនោ. បទេសេសូតិ ‘‘ឈលា សស្ស នោ’’តិ (២-៨៣) អាទិកេសុ សុត្តប្បទេសេសុ, អនិដ្ឋបសង្គ (សង្កំ) និវត្តេតីតិ សម្ពន្ធោ, អនិដ្ឋប្បសង្គោនាម [នាមាតិ (បោត្ថកេ)] បចតិ-ឥន្ទ (ឧទក បខុម) សទ្ទាទីន មន្ត អាទិមជ្ឈភូតឥវណ្ណាទីនំ ឈលសញ្ញា វិធាយ តតោ បរាសំ សាទិ វិភត្តីនំ ‘‘ឈលា សស្ស នោ’’តិ (២-៨១) អាទីហិ ‘នោ’ អាទេសាទិម្ហិ កតេ ‘បចតិនោ, ឥន្ទនោ, ឧទកនោ, បខុមនោ’តិអាទិ រូបប្បសង្គោ, ននុចាទិអាទិ ចោទនា. វត្តព្ពន្តិ សុត្តេ វត្តព្ពំ. ព្យាសនិទ្ទេសេនាតិ អសមាសនិទ្ទេសេន. តទយុត្តន្តិអាទិ បរិហារោ, តន្តិ តំ ចោទ្យំ, សតិហីតិអាទិនា អយុត្តត្តំ សមត្ថេតិ, ទ្វីសុត្តរេសុ យោគេសូតិ ឧបរិមេសុ ‘‘បិត្ថិយំ’’ ‘‘ឃា’’តិ ទ្វីសុ សុត្តេសុ. ឥត្ថិយន្តិ ឥទន្តិ ‘‘បិត្ថិយ’’ន្តិ សុត្តេ ឥត្ថិយន្តិ ឥទំ បទំ. វណ្ណវិសេសនំ សិយាតិ ‘‘បិត្ថិយ’’ន្តិ សុត្តេ ‘ឥយុវណ្ណា’តិ អនុវត្តនតោ ‘ឥត្ថិយំ ឥវណ្ណុវណ្ណា’តិ ឯវំ ឥវណ្ណុ វណ្ណា ‘‘ឃោ’’តិ សុត្តេ ‘ឥត្ថិយំ អា’តិឯវំ អវណ្ណស្ស ច វិសេសនំ ភវេយ្យ. វណ្ណវិសេសនេ វិរោធមាហ ‘ឯវញ្ចេ’ច្ចាទិ, នាមស្សន្តេតិ អសមាសនិទ្ទេសេ ត្វវិរោធមាហ- ‘ព្យាសេ’ច្ចាទិ. សក្កានាមវិសេសនំ កាតុន្តិ ទ្វីសុ សុត្តេសុ ឥត្ថិយន្តិអាទិនា វក្ខមានក្កមេន. នាមស្ស អន្តោ នាមន្តោតិ សមាសស្ស ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តា សមាសេ គុណីភូតស្ស នាមស្ស ឥត្ថិយន្តិ ឥទំ វិសេសនំ កាតុំ ន សក្កាតិ អធិប្បាយោ, វចនមន្តរេនាតិ បាណិនិយានមិវ ‘‘យថាសង្ខ្យមនុទេសោ សមានំ’’តិ (១-៣-១០) សុត្តំ វិនា, សមាសង្ខ្យ ឯតេសន្តិ សមសង្ខ្យកា, ឥតិសទ្ទោ អាទ្យត្ថោ, តេន–

‘‘អាលាបហាសលីលាហិ, មុនិន្ទ វិជយា តវ;

កោកិលា កុមុទានី វោ, បសេវន្តេ វនំ ជលំ’’ (២៦០).

ឥច្ចាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

១០. បិត្ថិ

ឥត្ថិយំ នាមស្សាតិ ច, អន្តេ ឥវណ្ណុវណ្ណាតិ ច វុត្តេ តេសមា ធារាធេយ្យសម្ពន្ធោ អាធេយ្យស្សាធារេ បវត្តិំ វិនា ន សម្ភវតីតិ អជ្ឈាហារវសេន ‘វត្តមានា’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ. ឥវណ្ណុ វណ្ណាតិ អបេក្ខិយ‘វិសេសីយន្តី’តិ ពហុវចនមេតំ សម្ពន្ធស្ស បុរិសាធីនតាយ នាមន្តីមិនា សម្ពន្ធេ សតិ‘វិសេសីយតី’តេកត្តេន បរិណមតិ.

១១. ឃា

ឥត្ថិយំ នាមស្សន្តេតិ ច វត្តតេ. ហេដ្ឋា សព្ពត្ថ សញ្ញិនោ និទ្ទិសិយ សញ្ញាយ និទ្ទិដ្ឋត្តា តត្ថ វិយ វិសុំ សញ្ញិនោ បឋមមនិទ្ទេសេ អសន្តោ វិយាតិ ទោសលេសមាលម្ពិយ ចោទយតិ នន្ហចេ’ត្យាទិនា. តត្ថ សេតោតិ វិជ្ជមានស្ស សញ្ញិនោ. ការិយេនាតិ សញ្ញាការិយេន. បរិហរតិ ‘នាយំ ទោសោ’តិអាទិនា. បច្ឆាវុត្តមត្តេនាតិ ‘‘ឃា’’តិ សុត្តេ ការិយិនោ អាការស្ស បច្ឆា វុត្តមត្តេន. នចាតិ ឯត្ថ ចសទ្ទោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ, អបរម្បិ កិញ្ចិ វត្តព្ពមនិយមរូបមត្ថីតិ អត្ថោ. អនិយមរូបមាចរិយប្បវត្តិតោ សាធេតុមាហ ‘ឧភយថាបិ’ច្ចាទិ.

១២. គោស្យា

អាសទ្ទោ អាភិមុខ្យេ, អនភិមុខមភិមុខំ កត្វា លបនំ កថនមាល បនំ, តស្មិំ អាលបនេ, អាលបនត្ថេ វិហិតោ សីតិ អត្ថោ.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

សញ្ញាធិការោ សមត្តោ.