៦. អរញ្ញាទិវគ្គវណ្ណនា

៦០៥. នវ បព្ពតស្ស នាមានិ. បព្ព បូរណេ, តោ. គិរ និគ្គិរណេ, ឱសធាទយោ និគ្គិរតីតិ គិរិ, ឥ. សិលានំ រាសិ សេលោ, សិលា បចុរា សន្ត្យស្មិំ វា សេលោ, សេល គតិយំ វា, អ. អទ្ទ គតិម្ហិ យាចនេ ច, ភូវាទិ, ឥ, អទ្ទ ហិំសាយំ វា, ចុរាទិ. ន គច្ឆតីតិ នគោ. ន ចលតីតិ អចលោ. សិលានមុច្ចយោ ឧព្ពេធោ, ថូបោ វា សិលុច្ចយោ. សិខរយោគា សិខរី, ឦ, តិលកីភូតោ. ភុំ ភូមិំ ធរតីតិ ភូធរោ, ភុយា ធរីយតីតិ វា ភូធរោ, ពាហុល្យេន អ, ភូធរោ. អហារិយោ, គោត្តោបិ, ទេសន្តរំ នេតុមសក្យត្តា អហារិយោ, គវំ ភូមិំ ធារណេន តាយតេ គោត្តោ.

បញ្ចកំ សិលាយំ. អម គតិយំ, ភោ. វន, សន សម្ភត្តិយំ, បសនតិ ព្យាបេតីតិ បាសាណោ, និបាតនា, បស ពន្ធនេ វា, យុ. អសុ ខេបនេ, មោ, អស្មា, រាជាទិ, អសុ ព្យាបនេ វា. បល រក្ខណេ, ឧបលោ, ឧប ទេហេ វា, អលបច្ចយោ និបាតោ. សិល ឧច្ចេ, អ. សិលា, នារី.

៦០៦. គិជ្ឈកូដាទយោ តិកូដន្តា ‘‘វង្កាទី’’តិ ឯត្ថ អាទិនា មលយទទ្ទុរាទយោ ច នគា នគវិសេសា. គិជ្ឈា សកុណវិសេសា អស្ស កូដេ វសន្តិ, គិជ្ឈសទិសកូដយុត្តតាយ វា គិជ្ឈកូដោ. វិសេសេន ភាតីតិ វេភារោ, អរោ. បុល មហត្តេ, វិសេសេន បុលតីតិ វេបុល្លោ. ឥសយោ គិលតីតិ ឥសិគិលិ, ឥ. អាទិច្ចគមនវិរោធេន វិរុទ្ធំ ឈាយតីតិ វិញ្ឈោ. បណ្ឌុវណ្ណតាយ បណ្ឌវោ, បណ្ឌ គតិយំ វា, អវោ. កុដិលតាយ វង្កោ. ទ្វយំ ឧទយគិរិម្ហិ. អបរសេលាបេក្ខាយ បុព្ពសេលោ. ឧទយន្ត្យស្មា សូរិយាទយោតិ ឧទយោ, សូរិយាទីនមុទយយោគតោ វា ឧទយោ.

តិកំ អត្ថគិរិម្ហិ. មន្ទយតិ សូរិយោ យស្មិំ មន្ទរោ. មន្ទប្បភោ វា អរតិ យស្មិំ សូរិយោតិ មន្ទរោ, អត្ថំ អនុបលទ្ធិំ គហនក្ខត្តានំ ករោតីត្យត្ថោ, នាមធាតុការិតន្តា អ. ទ្វយំ ហិមវតិ បព្ពតេ. ហិមប្បចុរតាយ ហិមវា, ហិមំ វា វមតីតិ ហិមវា, ក្វិ, រាជាទិបក្ខេបត្តា សិស្សា. ហិមយុត្តោ អចលោ ហិមាចលោ.

៦០៧. អត្តនិ សញ្ជាតគន្ធទព្ពានំ គន្ធេហិ លោកេ មទយតិ, មោទយតីតិ វា គន្ធមាទនោ, យុ. កេលាសោ វុត្តោ. វិចិត្តកូដយុត្តតាយ ចិត្តកូដោ. សុខំ ទស្សនំ យស្ស, យស្មិំ វា សុទស្សនោ, កាឡវណ្ណកូដតាយ កាឡកូដោ. តីណិ កូដាន្យស្ស តិកូដោ, ឆឡេតេបិ បព្ពតវិសេសា. អស្ស យថាវុត្តស្ស បព្ពតស្ស បត្ថោ សមោ ភូមិភាគោ សានុ នាម, អស្ស វា បព្ពតស្ស សមាយ ភូមិយំ បត្ថោ សានុ ច ភវន្តីតិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. បតិដ្ឋតេ អស្មិន្តិ បត្ថោ, ឋស្ស ថោ. សន សម្ភត្តិយំ, ណុ, សម្ភជីយតេ សេវីយតេតិ សានុ, ទ្វេប្យនិត្ថិយំ.

៦០៨. តិកំ សិង្គស្ស នាមំ. កុដ ទាហេ, កម្មនិ ណោ, វាការេន កូដម្បិ. សិខំ រុហតីតិ សិខរំ. នេរុត្តោ. សិខំ គច្ឆតីតិ សិង្គំ, ឥង្គ គមនត្ថោ, ខលោបោ. ទ្វយំ បព្ពតាទីនំ បបតនដ្ឋានស្ស នាមំ. បបតន្ត្យស្មា, ណោ. បត អធោគមនេ, បបាតោ. តដ សមុស្សយេ, តដោ.

ទ្វយំ បព្ពតនិតម្ពេ. និតម្ពោ ជឃនេបិ, កដ វស្សាវរណេសុ, ណ្វុ. បព្ពតេ បាសាណាទីសុ អម្ពុនោ ជលស្ស បសវោ បសវនំ និជ្ឈរោ នាម, និស្សរណំ និជ្ឈរោ, សស្ស ឈោ, អសរូបទ្វិត្តំ. ឈរោបិ.

៦០៩. ទ្វយំ កិត្តិមេ អកិត្តិមេ, សជលេ និជ្ជលេ វា កន្ទរេ. ទរ វិទារណេ, អ, ឦ, ទរី. កំ ជលវាចកមព្យយំ, កេន ទរីយតេ កន្ទរោ, អា, កន្ទរា. តិកំ ទេវខាតពិលេ. និលីយន្ត្យស្មិំ លេណំ, លី សិលេសនេ, យុ. គតិំ ហ្វយតិ កុដិលយតីតិ គព្ភរំ, និបាតនា. គព្ភ ធារណេ វា, អរោ. គុហូ សំវរណេ, អ, គុហា.

ទ្វយំ សិលាមយបោក្ខរណិយំ. សោឌិ គព្ភេ, ឦ. សោណ វណ្ណគតិសង្ឃាតេសុ វា, ឌោ, ឦ. ទ្វយំ បព្ពតាទីនំ គព្ភរទេសេ លតាបល្លវតិណាទីហិ បិហិតោទរេ គព្ភរេ. កុញ្ជ អព្យត្តសទ្ទេ, ករណេ, ណោ, និកុញ្ជំ និបុព្ពោ. ទ្វយំប្យនិត្ថិយំ. និកុញ្ជវចនំ បកុញ្ជាទិនិវត្តនត្ថំ.

៦១០. សេលស្ស បព្ពតស្ស ឧទ្ធំភូមិ អធិច្ចកា នាម. សេលស្សាធោភាគាសន្នភូមិ ឧបច្ចកា នាម. អត្រ តេហិ ឧបាទិសទ្ទេហិ ច្ចកោ យទាទិនា [បាណិនិ ៥.២.៣៤].

មូលបព្ពតស្សន្តេ បរិវារេត្វា ឋិតា ខុទ្ទបព្ពតា បាទា នាម. តត្រ បាទាទិទ្វយំ. បជ្ជតេ គម្យតេតិ, ណោ. សេលស្ស ឧបន្តោ សមីបេ បព្ពតោ ឧបន្តសេលោ.

គេរិកមនោសិលាហរិតាលកដ្ឋិន្យាទិកោសព្ពោ ឯវ សិលាវិការោ ‘‘ធាតូ’’ត្យុត្តោ, ធរ ធារណេ, តុ, ធាតុ.

សេលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦១១. តិកំ សីហេ. កេសរោ ជដា, តំយោគា, ឦ, កេសរី. មិគេ ហិំសតីតិ សីហោ, និបាតនា វណ្ណវិបរិយយោ, មិគេ ហន្តុំ សំវិជ្ជមានា ឦហា អស្សាតិ វា សីហោ, សហតីតិ វា សីហោ. បញ្ចស្សោ, ហរិបិ. មុខមិវ ចរណាប្យស្ស ករិកុម្ភទារណសមត្ថាតិ តេហិ សហ បញ្ចស្សានិ យស្ស. ហរតិ មិគេតិ ហរិ, ឥ. មហាកុក្កុរប្បមាណោ កុក្កុរាកតិ កណ្ហលេខាចិត្តសរីរោ គោមនុស្សាទិហិំសក្ខមោ រស្សមុខោ តរច្ឆោ នាម, សោ ‘‘សុនខព្យគ្ឃោ’’តិ វុច្ចតិ. តរ តរណេ, ឆោ, មិគេ អទតីតិ មិគាទនោ, នន្ទាទីហិ យុ.

ទ្វយំ ព្យគ្ឃេ. វិនិហន្ត្វា អាឃាយតីតិ ព្យគ្ឃោ, ឃា គន្ធោបាទានេ, ព្យគ្ឃោ ទីបិនិបិ. បុំ បុមានោ ទាលេតីតិ បុណ្ឌរីកោ, ទល វិទារណេ, ណ្វុ. ទស្ស ឌោ, លស្ស រោ, អស្សី, បុណ្ឌរីកោ.

‘‘បុណ្ឌរីកំ សិតម្ពោជេ,

សិតច្ឆត្រេ ច ភេសជ្ជេ;

កោសការន្តរេ ព្យគ្ឃេ,

សោ ទិសាវារណគ្គិសូ’’តិ. –

នានត្ថសង្គហេ. វគ្ឃោបិ. ទីបិនិវិសយេ សទ្ទូលោ ឦរិតោ, សរតីតិ សទ្ទូលោ, ឩលោ, ទោ ចន្តោ, សទ្ទេន ឧលតិ គច្ឆតីតិ វា សទ្ទូលោ. ទីបំ តច្ចម្មំ, តំយោគា ទីបី, តស្មិំ ទីបិនិ.

៦១២. បញ្ចកំ អច្ឆេ. អសុ ខេបនេ, ឆោ. ឥច ថុតិយំ, អ, ឥក្កោ. ភល្លុកោបិ, ភល, ភល្ល បរិភាសនហិំសាទានេសុ, ណ្វុ, អស្សុ, ឦស គតិហិំសាទានេសុ, សោ, រស្សាទិ. អបច្ចយេ ឥសោ.

ទ្វយំ រោហិតេ. លោហិតវណ្ណតាយ រោហិសោ, លោហិតោ ច, បុព្ពត្រ តស្ស សោ. តិកំ គោកណ្ណេ. គវស្ស កណ្ណោ វិយ យស្ស កណ្ណោតិ គោកណ្ណោ. គណយុត្តតាយ គណី ច សោ កណ្ដកសទិសសិង្គតាយ កណ្ដកោ ចេតិ គណិកណ្ដកោ, សមុទិតនាមម្បិ វទន្តិ. គណិ ច កណ្ដកោ ច គណិកណ្ដកាតិ ទ្វេ នាមានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ, តេនេវ ហិ ‘‘គណិកណ្ដកា’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោ កតោ.

៦១៣-៦១៤. ចតុក្កំ ខគ្គេ. សិង្គញ្ច ខគ្គាខ្យំ, តំយោគា ខគ្គោ. ‘‘ខគ្គោ គណ្ឌកសិង្គាសិ-វុទ្ធភេទេសុ គណ្ឌកេ’’តិ [ព្យាខ្យាសុធា ២.៥.៤] ហិ នានត្ថសង្គហេ. ខគ្គសទិសំ វិសាណមស្ស សណ្ឋានតោតិ ខគ្គវិសាណោ, ណោ. ឯត្ថ ខគ្គសទ្ទោ អសិបរិយាយោ. បលាសមទតីតិ បលាសាទោ. គណ្ឌ វទនេកទេសេ, ណ្វុ, គណ្ឌកោ.

ព្យគ្ឃាទិកោ សព្ពោបិ មិគភេទោ ‘‘វាឡមិគោ, សាបទោ’’តិ ចោច្ចតេ. ព្យគ្ឃស្សាតិសយេន មនុស្សាទីនំ ហិំសនតោ ទុដ្ឋតា បាកដាតិ តប្បមុខតា វុត្តា. វល សំវរណេ, វលន្ត្យត្តានមស្មាតិ វាឡោ, ណោ, វាឡោ ច សោ មិគោ ចេតិ វាឡមិគោ, ទុដ្ឋមិគោត្យត្ថោ. ‘‘ព្យគ្ឃោ តំ ខាទតូ’’ត្យាទិនា សបន្តិ យេនាតិ សាបទោ, សប អក្កោសេ, ទោ, ទីឃាទិ.

ប្លវង្គន្តំ មក្កដេ. ប្លវោ គតិភេទោ, តេន គច្ឆតីតិ ប្លវង្គមោ, ប្លវង្គោ ច. មរ បាណចាគេ, អដោ, កោ ចន្តោ, មក្កដោ. នរោ ឥវ វានរោ, វាសទ្ទោ ឥវត្ថេ, នាមានំ យុត្តត្ថត្តា សមាសោ. សាខាយំ បសុតោ មិគោ សាខាមិគោ. គត្យត្ថតាយ ក្រិយាយ បយោគា. កបិ ចលនេ, ឥ, កបិ. វលី សិថិលំ ចម្មំ មុខេ អស្ស វលីមុខោ. កិសោ, វនោកោបិ, កុច្ឆិតេនាការេន សេតីតិ កិសោ, ឧស្សិ. វនមោកមាសយោ អស្ស វនោកោ. សោ មក្កដោ ចេ កណ្ហតុណ្ឌោ កាឡមុខោ សិយា, តទា ‘‘គោនង្គលោ’’តិ មតោ, គុន្នំ នង្គលសទិសតាយ គោនង្គលោ.

៦១៥. បជ្ជទ្ធំ សិង្គាលស្ស នាមំ. សរ គតិហិំសាចិន្តាសុ, អលោ. សរតិស្ស សិង្គោ. ជមុ អទនេ, ណ្វុ, ពោ ចន្តោ, អស្សុ. កុស អក្កោសេ, តុ, ថុ វា. ភេរវយុត្តតាយ ភេរវោ, ‘‘ភេ’’ឥតិ រវតីតិ វា ភេរវោ. សមុ ឧបសមេ, ឥវោ, សិវា, នារី, សិ សេវាយំ វា, វោ. មិគធុត្តោ, វញ្ចកោបិ, មិគេសុ វនបសូសុ ធុត្តោ. ព្រាហ្មណំ វញ្ចេតីតិ វញ្ចកោ.

តិកំ ពិឡារេ. ពិល ភេទនេ, អរោ, ឡត្តំ. ពព្ព គតិយំ, ឧ. មជ សុទ្ធិយំ, អារោ, និគ្គហីតាគមោ. ឱតុ, អាខុភុជោបិ. ទ្វយំ កោកេ, អយំ កុក្កុរប្បមាណោ កបិលោ ហរិណោ. កុក, វក អាទានេ. ឦហាមិគោបិ, មិគេ ឦហតិ កង្ខតីតិ, កម្មនិ ណោ.

៦១៦. ទ្វយំ មហិំសេ. មហិយំ សេតីតិ មហិំសោ, រស្សោ, និគ្គហីតាគមោ ច. លល ឥច្ឆាយំ, ឧទកំ លលតីតិ លុលាយោ, និបាតនា, អយោ, អស្សុ ច. គោ វិយ វជតិ ជាយតីតិ គវជោ. គោ វិយ អយតីតិ គវយោ, សមា ទ្វេ តុល្យត្ថា.

ទ្វយំ សល្លេ. សល្ល អាសុគតិយំ, អ, សល្លោ, សកត្ថេ កោ, សល្លកោ អត្តនោ សរីរជាតេន សល្លេន សុនខំ សលតិ ហិំសតីតិ វា សល្លោ, សល្លកោ ច, អយំ សូករសណ្ឋានោ, សលាកាបាយោ ច. អស្ស សល្លស្ស លោមម្ហិ សលលំ, សលញ្ច ភវេ. បល, សល, បថ គតិយំ, អលោ, នទាទិត្តេ សលលី, ថិត្តាភាវេ សលលំ, អម្ហិ សលំ.

៦១៧. បញ្ចកំ មិគេ, ហរន្ត្យនេន ហរិណោ, ហរ ហរណេ យុ. ណត្តមិត្តញ្ច. មរ បាណចាគេ, អ, រស្ស គោ, ឥត្តញ្ច. សេន សុនខេន រង្គតិ គច្ឆតិ បលាយតីតិ សារង្គោ. ទីឃាទិ, មគោ, មិគោ ច ឯតេ ទ្វេ មិគមត្តេបិ. អជិនស្សោបយុជ្ជមានស្ស យោនិ, តេន ភូតស្សាជិនស្សុប្បត្តិការណត្តា វា អជិនយោនិ. អយម្បិ មិគមត្តេបិ. កុរង្គោ, វាតាយុបិ. កុយំ បថវិយំ រង្គតីតិ កុរង្គោ. វាតមយតីតិ វាតាយុ, ឧ.

ទ្វយំ សូករេ. សុន្ទរំ ផលំ ករោតីតិ សូករោ. វុត្តញ្ច ទព្ពគុណេ –

‘‘ស្នេហនំ ព្រូហនំ វស្សំ, តថា វាតសមាបហំ;

វារាហំ បិសិតំ ពាល្យំ, រោចនំ សេទនំ គរូ’’តិ [ទព្ពគុណសង្គហ ២.១១-២].

សុខំ ករោតីតិ វា សូករោ. សុន្ទរោ ករោ យស្ស វា សូករោ. វរេ អាហន្តីតិ វរាហោ, វរេ សតិ អាហន្តព្ពោតិ វា វរាហោ, កោលោ, ថទ្ធលោមោ, ភូទារោបិ. ទ្វយំ សសេ. បេល គតិយំ, ណ្វុ. សស ប្លុតគតិយំ, អ.

៦១៨. ទ្វយំ ឯណីមិគេ. ឯណិយា មិគិយា, ឯណស្ស វា អបច្ចំ ឯណេយ្យោ, អយំ ចម្មាទីសុបិ ‘‘ឯណស្ស, ឯណិយា វា ចម្មាទិកោ ឯណេយ្យោ’’តិ វចនត្ថំ កត្វា. ឯណិយា ឥត្ថិយា បុត្តោ មិគោ ឯណីមិគោ, ឥ គតិយំ, យុ, នទាទិ, អនទាទិត្តេ ឯណោ, ឯវមេតេប្យុប្បាទិតា. ទ្វយំ បម្បដកេ. បដ គមនេ, ណ្វុ, ឧបសគ្គន្តេ ពិន្ទាគមោ ច. បព្ព គតិយំ, ណ្វុ, ពិន្ទាគមោ, ពលោបោ ច.

ទ្វយំ វាតមិគេ. គមនេន វាតសមោ មិគោ វាតមិគោ. ចលតិស្មា យុ, នទាទិ. តិកំ មូសិកេ. មុស ថេយ្យេ, ណ្វុ, ឥត្តញ្ច. អាបុព្ពោ ខនុ អវទារណេ, ឧ, នលោបោ. ឧន្ទ បសវនក្លេទនេសុ, ឩរោ.

៦១៩. ចមរាទយោ, សរភាទយោ ច មិគន្តរា មិគវិសេសា. ចមរោ ឧត្តរាបថេ ខ្យាតោ, យស្ស បុច្ឆំ ចាមរំ, ចមុ អទនេ, អរោ, ចមរោ, ថិយំ ចមរី. បសទោ ចិត្តលោមី, បស ពន្ធនេ, អទោ. កុយំ រង្គតីតិ កុរុង្គោ, អស្សុ, ឧត្តាភាវេ កុរង្គោ. សព្ពេសម្បិ មិគានំ មាតុដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ មិគមាតុកា, ឧបមានេ កោ. រុ សទ្ទេ, រុ. រុណំ ករោតីតិ រង្កុ, ឧ, ណស្ស លោបោ រការស្ស, ឧស្ស ច. អត្តានំ នីចំ ករោតីតិ នីកោ. សរតិស្មា អភោ, សរភោ. អដ្ឋាបទោ ឧទ្ធំនយនោ សីហស្សាបិ ហន្តា, តស្ស ច បាទចតុក្កំ ឧទ្ធំ ភវតីតិ.

៦២០. បិយកាទយោ តយោ, អាទិនា កន្ទលីចីនសមូរុអាទយោ ច ចម្មយោនយោ, តេន ភូតស្ស ចម្មស្ស ឧប្បត្តិការណត្តា, ឯតេ ច ចិត្រតនុរុហាទយោ កម្ពោជាទិម្ហិ, ឧត្តរាបថេ ច ជាយន្តិ, តត្រេវ សនាមខ្យាតា. យថា មិគសទ្ទោ វន្យបសុសាមញ្ញេ, វិសេសេ ច កុរង្គាខ្យេ វត្តតិ, យថា ច លោហសទ្ទោ សុវណ្ណាទិកេ តេជសសាមញ្ញេ, វិសេសេ ច, តថា ចម្មយោនិអជិនយោនិសទ្ទាបិ មិគសាមញ្ញេ, មិគវិសេសេ ចេតិ តថា វុត្តា.

បី តប្បនកន្តីសុ, ណ្វុ, ឥយាទេសោ. ឩរុម្ហិ អតិសយចម្មយុត្តតាយ ចមូរុ, ឯកស្ស មស្ស លោបោ. កទិ អវ្ហានេ, អលោ, ឦ, កទលី ច សោ មិគោ ចេតិ កទលីមិគោ.

សីហាទយោ យថាវុត្តា, អវុត្តា ច សព្ពេ ចតុប្បទា សត្តា ‘‘មិគា, បសវោ’’តិ ចោច្ចន្តេ. បសវន្តីតិ បសវោ, សុ អភិសវេ, បស ពន្ធនេ វា, ឧ.

៦២១. ចតុក្កំ លូតាយំ. លូ ឆេទនេ, តោ, លូតា, សកត្ថេ ឥកោ, លូតិកា, ទ្វេ នារិយំ. ឧណ្ណាបាយោ តន្តុ ឧណ្ណា, សា នាភិយំ អស្ស ឧណ្ណនាភិ, រស្សោ. មក្កដោ វិយ សាខាយំ អត្តនោ តន្តុម្ហិ គច្ឆតីតិ មក្កដកោ.

ទ្វយំ គោមយជវិច្ឆិកេ. វិច្ឆ គមនេ, ណ្វុ, វិច្ឆិកោ, សតបទិយម្បិ, អាឡំ វិច្ឆិកនង្គុលំ, តំយោគា អាឡិ. ទ្វយំ ឃរគោធាយំ. សរតិស្មា ឩ, អវោ ចន្តោ. ឃរំ និស្សិតា គោធា ឃរគោឡិកា, ធស្ស ឡោ, សកត្ថេ កោ.

៦២២. ទ្វយំ គោធាយំ. គុធ រោសេ, អ, គោធា, នារី. កុណ្ឌ ទាហេ, អ, កុណ្ឌោ. ទ្វយំ រត្តបាយំ. កណ្ណស្ស ជលូកា រត្តបា កណ្ណជលូកា. សតំ បទា យស្សា សតបទី, បទសទ្ទោ បាទត្ថោ.

ទ្វយំ កលន្ទកេ. កន្ទ អវ្ហានេ, រោទនេ ច, កន្ទតីតិ កលន្ទកោ, លមជ្ឈោ, ណ្វុ. កាឡវណ្ណតាយ កាឡកា, នារិយំ. ទ្វយំ នកុលេ, នត្ថិ កុលំ ឯតស្ស សប្បេសុ នកុលោ, អរិសប្បោបិ. នក្ក នាសនេ វា, ឧលោ, កលោបោ, សប្បេ នាសេតីតិ នកុលោ. មង្គ គត្យត្ថោ ទណ្ឌកោ ធាតុ, ឧសោ.

៦២៣. ទ្វយំ កកណ្ដកេ. កុច្ឆិតោ កណ្ដកោ អស្ស, ឧស្សត្តំ. សរតិ ធាវតីតិ សរដោ, អដោ.

ចតុក្កំ កីដេ. កីដ ពន្ធនេ, អ, កីដ គមនេ វា, ទីឃាទិ. បុល មហត្ថេ, អវោ, ឡត្តំ. កុច្ឆិតំ អមតិ គច្ឆតីតិ កិមិ, ឥ, អស្សិត្តំ. បការេន អនតីតិ បាណកោ, ណ្វុ, ណត្តំ.

ទ្វយំ កណ្ដលោមកីដេ. ឧច្ចំ ឋានំ អាលិង្គតីតិ ឧច្ចាលិង្គោ. ពហុលោមយុត្តោ បាណកោ លោមសបាណកោ.

៦២៤-៦២៥. សាទ្ធបជ្ជេន សកុណស្ស នាមានិ. វិហេ អាកាសេ គច្ឆតីតិ វិហង្គោ, វិហង្គមោ ច, អាកាសបរិយាយោ ចេត្ថ វិហសទ្ទោ, វេហាសស្ស វា វិហាទេសោ. បក្ខយុត្តតាយ បក្ខី. ខេន, ខស្មិំ វា គច្ឆតីតិ ខគោ. អណ្ឌតោ ជាតោ. សក្កោតិ ឧទ្ធំ គន្តុន្តិ សកុណោ, សកុន្តោ, សកុណី ច, សក សត្តិយំ, ឧណោ, ឧន្តោ, ឧណី ច. បតន្តោ ឌេន្តោ, បត្តេន វា គច្ឆតីតិ បតង្គោ, អបរត្រ តលោបោ. មាតុកុច្ឆិតោ, អណ្ឌតោ ចាតិ ទ្វិក្ខត្តុំ ជាយតីតិ ទ្វិជោ. ឧឌ្ឌនាទីសុ វក្កំ កុដិលំ អង្គំ គីវាទិកំ ឯតស្ស, វក្កេន គមនេន អង្គតីតិ វា វក្កង្គោ. បត្តេន យាតិ, តំ វា យានំ ឯតស្ស. បតតិ បតន្តោ វិយ អាកាសតោ ហោតីតិ បតន្តោ. នីឡេ កុលាវកេ ជាយតីតិ នីឡជោ.

វដ្ដកាទយោ, បោក្ខរសាតកាទយោ ច តព្ភេទា តេសំ សកុណានំ វិសេសា. វដ្ដ វដ្ដនេ, ណ្វុ, វដ្ដកា នារី. មយូរប្បមាណោ តទាកតិចិត្តបក្ខោ ជីវញ្ជីវោ ទក្ខិណបថាទីសុ ជាយតេ, ‘‘ជីវជីវា’’តិ សទ្ទំ ករោតីតិ ជីវញ្ជីវោ. ‘‘ជីវជីវោ’’តិ និរានុនាសិកាបិ. ចន្ទិកាយុត្តរត្តិប្បិយោ បក្ខី ចកោរោ, ចក បរិតក្កនេ, ឧរោ, ឧស្សោ, ចង្កោរោបិ. តរតិស្មា ឥរោ, ទ្វិត្តមិត្តញ្ច, តិត្តិរោ.

៦២៦. សល គតិយំ, ណិកោ, ឡត្តំ, សាឡិកា, នារី. កលំ រវតីតិ ករវីកោ, ឦកោ, លលោបោ. ករវីកោ, យស្ស សរោ ភគវតោ សរេន ឧបមីយតេ, សោ វុច្ចតិ ‘‘ករវីកោ’’តិ. ជវេន រវិនា សទិសោ ហំសោ រវិហំសោ. កុស សទ្ទេ, ថកោ, ទ្វិត្តំ, កុសស្ស សស្ស តោ,កុកុត្ថកោ. ករណ្ឌ ភាជនត្ថេ, អវោ, ករណ្ឌវោ, ជលចរោ បក្ខី. ពិលុ បតិត្ថម្ភេ, អ, អវាទេសោ, ពិលវោ, ‘‘គណ្ឌប្លវោ’’តិ ខ្យាតោ រត្តបក្ខោ មហាបក្ខី បោក្ខរសាតកោ, បោក្ខរស្ស សញ្ញា យស្ស បោក្ខរសាតកោ, ញ្ញស្ស តោ, ទីឃោ ច, សមុទិតនាមមេវ វា តស្ស, តទា សាទ អស្សាទនេ, ណ្វុ, ទស្ស តោ, បោក្ខរសាតកោ.

៦២៧. សត្តកំ បក្ខេ. បតន្តិ អនេនាតិ បតត្តំ, យទាទិនា តោ, ទ្វិត្តំ. ឧខ គតិយំ, យុ, ឧស្សេ, អស្សុ, បេខុណំ, ណត្តំ. បត គមនេ, តោ, បាតតោ តាយតីតិ វា បត្តំ. បត គមនេ, ខោ, តស្ស កោ, បក្ខោ. បតិតុំ ឥច្ឆតិ យេន បិញ្ឆំ, នេរុត្តោ, បត គមនេ វា, ឆោ, តលោបោ, ពិន្ទាគមោ, អស្សិ. ឆាទ្យតេ អនេន ឆទោ. គិរ និគ្គិរណេ, ឧ, ឥស្សត្តំ, គមុ គមនេ វា, ឧ, មស្ស រោ.

បក្ខីនំ ពីជេ ‘‘អឧ’’ឥតិ ខ្យាតេ អណ្ឌំ, កច្ឆបាទីនំ ពីជេបិ, ‘‘អណ្ឌំ ខគាទិកោសេ ចា’’តិ នានត្ថសង្គហេ. អឌិ អណ្ឌត្ថេ, ណោ, បេសិ, កោសោបិ, បិស អវយវេ, ឥ, បេសិ, ‘‘បេសិយំ បត្តភេទេ ច, កោសោ បុមេវ ឥច្ឆិតោ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៥.៣៧] រុទ្ទោ. ទ្វយំ បក្ខិគេហេ. នីល វណ្ណេ, អ, ឡត្តំ, នី នយេ វា, ឥលោ. កុច្ឆិតំ អណ្ឌវិនាសនាទិកំ លុនាតីតិ កុលាវកំ, ណ្វុ.

៦២៨. ទ្វយំ គរុឡានំ មាតរិ. វិនោ បក្ខិនោ នមន្តិ យំ វិនតា. ថីបុមទ្វយំ ឥត្ថិបុរិសានំ ទ្វយំ មិថុនំ នាម, សង្ខ្យានស្ស សង្ខ្យេយ្យនិស្សិតតាយ ឥត្ថិបុរិសាយេវ មិថុនំ, មិថ សង្គមេ, ឧនោ.

ឆក្កំ យុគឡមត្តេ. យុជ យោគេ, អ, យុគំ, អលបច្ចយេ យុគឡំ, ឡត្តំ, យុគលម្បិ. ឧភ បូរណេ, ណោ, ទ្វន្ទាទេសោ ច, ទ្វន្ទំ, យមុ ឧបរមេ, ណ្វុ, អលោ ច, យមកំ, យមលញ្ច, អបច្ចយេ យមំ.

៦២៩-៦៣១. មណ្ឌលន្តំ សមូហេ. សម្មា, វិសេសេន ច ឩហតេ បុញ្ជីភូតត្តាតិ សមូហោ, ណោ, សមំ សហ អវយវេន ឩហតិ តិដ្ឋតីតិ វា សមូហោ. គណ សង្ខ្យានេ, គណីយតិ អវយវេន សហាតិ គណោ. សហ អវយវេន គច្ឆតីតិ សង្ឃាតោ, ហន គមនេ, ណោ, សហ អវយវេន ឧទយតីតិ សមុទាយោ, ទាគមោ, មជ្ឈេ ទីឃោ. សញ្ចិនោតិ អវយវន្តិ សញ្ចយោ, ចិ ចយេ. សហ អវយវេន ទុហយតីតិ សន្ទោហោ, ទុហ បបូរណេ. និស្សេសតោ វហតិ អវយវន្តិ និវហោ. អវយវំ កត្វា ព្យបិយតិ គច្ឆតីតិ ឱឃោ [ឧច្យតេ ឱឃោ ឧច សមវាយេ ឃឧ និបាតនា ចស្ស ឃោ (ចិន្តាមណិដីកា ១៥.៣៩)]. វិសន្តិ អវយវា យស្មិន្តិ វិសរោ, អរោ. អវយវំ សមីបេ ករោតីតិ និករោ. ឯកេកាបេក្ខាយ អប្បត្ថេន កសង្ខាតា អវយវា អាយន្តិ យស្មិំ កាយោ, អថ វា កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ អាយោតិ កាយោ, សោ វិយ អវយវានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ កាយោតិ ឥធ សមូហោ វុត្តោ. អន្តត្ថេន ខំសង្ខាតំ អវយវំ ធារេតីតិ ខន្ធោ, ខាទតិ អវយវេតិ វា ខន្ធោ, អមជ្ឈទីឃេ សមុទយោ. ឃដ ឃដនេ. ឃដនំ រាសិភវនំ, ឃដេន្តិ អស្សំ អវយវាតិ ឃដា. សហ អវយវេន ឯតីតិ សមិតិ,តិ. សហ អវយវេន គច្ឆតីតិ សំហតិ, ហន គតិយំ,តិ, នលោបោ. រស អស្សាទនេ, ឥណ. បុញ្ជ កុច្ឆាយំ. សហ អវយវេន ព្យាបេត្វា អយតីតិ សមវាយោ. បូគោ តម្ពូលេបិ. ជនេតិ អវយវេតិ ជាតំ, តោ. កំ អត្តានំ ទេតីតិ កទោ, ចក្ខាទិកោ សរីរាវយវោ. កទោ វិយ កទោ, អវយវោ, តំ វកតិ អាទទាតីតិ កទម្ពកំ. វិសេសេន ឩហន្ត្យស្មិំ អវយវា ព្យូហោ. វិតនោតិ អវយវេតិ វិតានំ, ណោ. គុប រក្ខណេ, ពោ, បស្ស មោ, គុម្ពោ, គុម្ពម្បិ. កលំ អវយវភាវំ បាតិ រក្ខតីតិ កលាបោ, ‘‘កលា សោឡសមោ ភាគោ’’តិ ហិ វុត្តត្តា កលាសទ្ទោ ភាគត្ថោប្យត្ថីតិ ញាយតិ. ជល ទិត្តិយំ. ជលតិ អវយវេនាតិ ជាលំ. អវយវេន មណ្ឌតីតិ មណ្ឌលំ, មណ្ឌ វិភូសាយំ, អលោ.

៦៣២. សាទ្ធបជ្ជេន គណភេទា វុច្ចន្តេ. តត្រ ជាត្យាទីហិ សមានានំ បាណីនំ, អបាណីនញ្ច គណោ វគ្គោ នាម, យថា ‘‘ពន្ធុវគ្គោ, កវគ្គោ’’ច្ចាទយោ, វជ្ជ វជ្ជនេ, វជ្ជេតិ អសមានជាត្យាទយោតិ វគ្គោ, ណោ, ជ្ជស្ស គ្គោ. ជន្តូនំ សមានជាតិយានំ, វិជាតិយានញ្ច គណោ ‘‘សង្ឃោ, សត្ថោ’’តិ ចោច្ចតេ, យថា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃោ, វាណិជសត្ថោ’’ច្ចាទយោ. សំហញ្ញន្តេ និព្ពិសេសេន ញាយន្តេ អវយវា តស្មិន្តិ សង្ឃោ, រោ. សរន្តិ វត្តន្តិ អវយវា យស្មិន្តិ សត្ថោ, ថោ, រស្ស តោ.

សជាតិកានំ សមានជាតិកានំ ជន្តូនមេវ គណោ កុលំ នាម, យថា ‘‘ខត្តិយកុលំ, គោកុល’’មិច្ចាទយោ. កុល សង្ខ្យានេ, ពន្ធុម្ហិ ច, អ, កុលំ. សធម្មីនំ សមានធម្មានមេវ ជន្តូនំ គណោ និកាយោ នាម, យថា ‘‘ភិក្ខុនិកាយោ’’តិ. ចិ ចយេ, ណោ, និព្ពិសេសេន ចិនោតិ អវយវេតិ និកាយោ.

សជាតិយតិរច្ឆានានំយេវ គណោ ‘‘យូថោ’’ត្យុច្ចតេ, សោ ចានិត្ថី, យថា ‘‘ហត្ថិយូថោ, មិគយូថ’’មិច្ចាទយោ, យុ មិស្សនេ, ថោ, ទីឃាទិ, យូថោ, ‘‘គណោ បសូនំ សមជោ, សមាជោញ្ញេស’មុច្ចតេ’’តិ [អមរ ១៥.៤២ គាថាយំ បស្សិតព្ពំ] ឥធានាគតវចនម្បិ ញាតព្ពំ.

៦៣៣. ចតុក្កំ គរុឡេ. កនករុចិរត្តា សោភនោ បណ្ណោ បក្ខោ យស្ស សុបណ្ណោ. វិនភាយ នាម មាតុយា អបច្ចំ វេនតេយ្យោ, ណេយ្យោ. គរំ វិសធរំ ហន្តីតិ គរុឡោ, ណោ, រន្តស្សុ, ហស្ស ច ឡត្តំ, វណ្ណវិការោ, គរុឌោ. បក្ខិសីហោ, ឧឡូតីសោ, វជិរតុណ្ឌោ, សុធាហរោ, សុវណ្ណបក្ខោ, ភុជគាសនោបិ [តិកណ្ឌសេស ១.១.៤២].

បិកន្តំ កោកិលេ. បរេន វិជាតិយេន កាកេន បោសិតោតិ បរបុដ្ឋោ, បុស បោសនេ, តោ. បរេន ភតោ បុដ្ឋោ បរភតោ, ភរ ធារណបោសនេសុ, តោ. កុណ សទ្ទោបករណេសុ, អលោ. កុក, វក អាទានេ, ឥលោ, កោកិលោ. អបិហិតោ កាយតីតិ បិកោ, អបិ អន្តរធានេ, វណ្ណនាសោ, អបិស្សាការលោបោ.

៦៣៤. អដ្ឋកំ មោរេ. មុរ សំវរណេ, ណោ. មយ គតិយំ, ឩរោ, មហិយំ រវតីតិ វា មយូរោ, ធាតុស្ស អត្ថាតិសយេន យោគោតិ នេរុត្តោ. វរហំ សិខណ្ឌោ, តំយោគា វរហី. នីលា គីវា កណ្ឋោ យស្ស, ភុជង្គភុជោបិ.

ទ្វយំ មយូរមត្ថកសិខាយំ. សិខា អគ្គិជាលាយញ្ច, បុព្ពេ វុត្តា.

៦៣៥-៦៣៦. ចតុក្កំ មយូរកលាបេ. សិខណ្ឌិនោ អយំ សិខណ្ឌោ, វរហ បាធាន្យេ, បរិភាសនហិំសាទានេសុ ច, ករណេ អ. កោ មយូរោ លសតិ យេន កលាបោ, ណោ, សស្ស បោ. បី តប្បនកន្តីសុ, ឆោ, និគ្គហីតាគមោ, រស្សោ ច. ទ្វយំ មោរស្ស បិញ្ឆដ្ឋេ អក្ខិសណ្ឋានេ. ចទិ ហិលាទនេ, ទិត្តិយញ្ច, ណ្វុ. មេចកោ កណ្ហវណ្ណេបិ វុត្តោ.

អឡ្យន្តំ ភមរេ, ឆ បទានិ អស្ស. មធុំ វតយតិ ភុញ្ជតេ មធុព្ពតោ, វត ភោជនេ. ភម អនវដ្ឋានេ, បុប្ផមត្ថកេ ភមតីតិ ភមរោ, អរោ. អរ គមនេ, ឥ, ឡត្តំ.

ចតុក្កំ គេហវនកបោតេសុ. បារេន សពលេន អាបតតីតិ បារាបតោ, បារវតោបិ. កប អច្ឆាទនេ, កម្ប ចលនេ វា. ឱតោ, បរបក្ខេ មលោបោ. កុក អាទានេ, អដោ, ឧស្សត្តមស្សុត្តញ្ច. បការេន រវតីតិ បារេវដោ, រុ សទ្ទេ, អដោ, ឧបសគ្គស្ស ទីឃោ, អស្សេ, បារេវដោ, បរេវដោបិ.

‘‘បារាវតោ ច ឆេជ្ជោ ច,

កបោតោ រត្តលោចនោ;

បារាបតោ កលរវោ,

បត្តី សេនោ សសាទនោ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៥.១៤]. –

រភសោ.

៦៣៧. ទ្វយំ គិជ្ឈេ. គិធ អភិកង្ខាយំ, យោ, ឈស្ស ឈោ, អសរូបទ្វិត្តំ, ឈបច្ចយេន វា សិទ្ធំ, តថា ធស្ស ជោ. គិធតិស្មា អ, និគ្គហីតាគមោ, ឥស្សត្តំ, គន្ធោ. តិកំ សេនសាមញ្ញេ. កុក្កុដាទីនំ កុលំ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ កុលលោ, កុល សន្តានេ វា, អលោ. សេ គមនេ, នោ. សត្តានំ ហិំសនតោ ព្យគ្ឃោ វិយ ព្យគ្ឃិ, សត្តេ នាសេតីតិ នាសោ. ព្យគ្ឃិ ឯវ នាសោតិ សមុទិតនាមំ.

សកុណគ្ឃាទយោ តយោ តព្ភេទា តស្ស សេនស្ស វិសេសា. សកុណំ ហន្តីតិ សកុណគ្ឃិ, សិន?. អដ គមនេ, ណោ. អាដោ. ទព្ពិសទិសំ តុណ្ឌំ យស្ស ទ្វិជស្ស សោ ទព្ពិមុខទ្វិជោ. ‘‘ទព្ពិមុខទ្វិជោ អាដោ នាមា’’តិប្យេកោ អត្ថោ, តទា ទ្វេយេវ សេនភេទា.

៦៣៨. ចតុក្កំ ឧលូកេ. ‘‘ឧហុ’’ន្តិ សទ្ទំ ករោតីតិ ឧហុង្ការោ. ‘‘ឧទ្ធំ កណ្ណា យស្ស ឧទ្ធំកណ្ណោ’’តិ សម្បត្តេ និរុត្តិនយេន ឧលូកោ [ឧលភិនេត្តេថិ ទហត្យុលូកោ, ឧទ្ធោលោកនា ឥតិ និរុត្តម (អមរកោសុគ្ឃាដនដីកា ១៥.១៥)], ឧចតិ សមវេតិ កោដរន្តិ វា និបាតនា. កុស អក្កោសេ, យស្ស អមនាបតាយ សទ្ទេន លោកា កោសន្តិ, សោ កោសិយោ, កោសិតព្ពោតិ កត្វា, កោដរេ វសតីតិ វា កោសិយោ, នេរុត្តោ, វាយសានំ កាកានំ អរិ សត្តុ, សក្កហ្វយោ, ទិវាន្ធោ វក្កនាសិកោ, ហរិនេត្តោ, ទិវាភីតោ, កាកភីរូ, រត្តិចារីបិ.

វាយសន្តំ កាកេ. ‘‘កា’’ឥតិ សទ្ទំ កាយតីតិ កាកោ. រិដ្ឋំ មរណលក្ខណំ, តទស្ស នត្ថិ អរិដ្ឋោ. ធង្ក ឃោរវាសិតេ, អ. ពលិនា បុដ្ឋោ ភតោ. វយ គមនេ, វយោ ឯវ វាយសោ, សកត្ថេ សោ, សកិំបជោ, អត្តឃោសោ, បរភរោ, ពលិភុជោ, គុឡ្ហមេថុនោបិ. សកិំ ឯកវារំបជា បសូតិ យស្ស. ‘‘កាក’’ឥច្ចត្តានំ ឃោសយតិ. វិជាតិយំ កោកិលំ ភរតិ.

៦៣៩. កាកោ វិយ ឧលតិ គច្ឆតីតិ កាកោឡោ, ឡត្តំ. ទោណកាកោ, ទទ្ធកាកោបិ. ទ្វយំ ‘‘ពី-ល្ौំ’’ឥតិ ខ្យាតេ សកុណេ. លូ ឆេទនេ, ណោ, វស្ស បោ, លាបោ, លាវោបិ. លេឌ្ឌុ វិយ អកតីតិ លដុកិកា [លេឌ្ឌុកិកា (ក.)], ណ្វុ.

តិកំ ហត្ថិលិង្គសកុណេ. វារណសទិសត្តា វារណោ. ហត្ថិនោ លិង្គំ ញាបកំ សោណ្ឌំ យស្មិំ វិជ្ជតីតិ ហត្ថិលិង្គោ. ហត្ថិសោណ្ឌំ យស្មិំ វិជ្ជតិ, សោ ហត្ថិសោណ្ឌោ ច វិហង្គមោ ចេតិ ហត្ថិសោណ្ឌវិហង្គមោ.

៦៤០. ទ្វយំ ឧក្កុសេ. ឧច្ចំ កោសតីតិ ឧក្កុសោ, កុស សទ្ទេ, អ. កុរ សទ្ទេ, អរោ, ថិយំ កុររី. កោលដ្ឋិបក្ខិម្ហិ ‘‘ឧភុត’’ឥតិ ខ្យាតេ បក្ខិម្ហិ កុក្កុហោ. កោលដ្ឋិអជ្ឈោហារកោ បក្ខី កោលដ្ឋិបក្ខី. ‘‘កុក្កុ’’ឥតិ សទ្ទាយតីតិ កុក្កុហោ, ហោ, កុក អវ្ហានេ វា, ឧហោ.

តិកំ សុវេ. សុ សវនេ. មនុស្សសទ្ទម្បិ សុណាតីតិ សុវោ, អ, ឧវាទេសោ. ‘‘កី’’ឥតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កីរោ. ករោតិ មនុស្សសទ្ទន្តិ វា កីរោ. អ, អស្សី. សុក គតិយំ, សុន្ទរំ, សុដ្ឋុ វា មនុស្សសទ្ទំ កាយតីតិ សុកោ. ទ្វយំ កុក្កុដមត្តេ. តម្ពា ចូឡា យស្ស. កុក្កុដតីតិ កុក្កុដោ, កុក, វក អាទានេ វា, អដោ.

៦៤១. ទ្វយំ និជ្ជិវ្ហេ. នត្ថិ ជិវ្ហា យស្ស និជ្ជិវ្ហោ. ទ្វយំ កោញ្ចាសកុណេ. ឥត្ថិលិង្គេន មិថុនានំ នាមានិ. កោញ្ច កោដិល្យប្បីភាវេសុ, អ, កោញ្ចា. កន្ត ឆេទនេ, យុ, នទាទិ, អស្សុ. កុណ្ឌនីបិ, កុណ្ឌ ទាហេ.

ទ្វយំ ចក្កវាកេ. ចក្កេន ចក្កសទ្ទេន ឧច្ចតេ ចក្កវាកោ, ណោ. វច វិយត្តិយំ វាចាយំ, ចក្កមិច្ចាវ្ហា យស្ស, រថង្គាវ្ហយនាមកោបិ, រថង្គំ ចក្កំ, តស្ស អវ្ហយោ រថង្គាវ្ហយោ, សោ នាមំ អស្ស រថង្គាវ្ហយនាមកោ, តេន រថង្គនាមោ រថចរណសមានោ អវ្ហយោ ចោច្ចតេ.

លក្ខិតលក្ខណា ចាត្រ, លក្ខណោបចរិតវុត្តិយា, គោណមុខ្យាយ វា វុត្តិយា លក្ខិតេន អត្ថេន យត្រ អត្ថន្តរំ លក្ខ្យតេ, សា លក្ខិតលក្ខណា. យថា ‘‘រថាវយវាយុធោ’’ ឥច្ចត្រ រថាវយវសទ្ទេន ចក្កំ លក្ខ្យតេ, ន តទាកតិ តន្នាមោ ចាយុធវិសេសោ. ‘‘បន្តិរថោ’’ឥច្ចត្រ បន្តិសទ្ទេន ទសក្ខរំ ឆន្ទោ លក្ខ្យតេ, ន ទសសទ្ទោ, តេហិ តុ អាយុធរថសទ្ទសន្និវេសោ ‘‘ចក្កាវយវាយុធោ, ទសរថោ’’ ឥតិ ទេវវិសេសោ, រាជវិសេសោ ច លក្ខ្យតេ, តថាត្រាបិ ‘‘រថង្គ’’ន្ត្យនេន រថេកទេសោ លក្ខីយតេ, ‘‘អវ្ហាយតេ’’ឥច្ចនេន ច បរិភាសនំ, ន តេនាបិ វាកសទ្ទោ. តេហិ ច អញ្ញមញ្ញសន្និវេសោ ចក្កវាកោតិ បក្ខិវិសេសោ លក្ខីយតេតិ គុណតោ សុក្កាទីហិ ឯវំគតា គោណី វុត្តិ.

ទ្វយំ ចាតកេ. អយំ មេឃជលបាយី, សរ ហិំសាយំ, សរណំ សារោ, តំ គច្ឆតីតិ សារង្គោ. ‘‘ចាតកេ ហរិណេ បុមេ, សារង្គោ សពលេ តិសូ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ២៣.២៣] រភសោ. ចត យាចនេ, ណ្វុ, ថោកកោបិ, ថោកំ កំ ជលំ ឦហនីយដ្ឋេន អស្សត្ថិ ថោកកោ.

៦៤២. ទ្វយំ បក្ខិពិឡាលេ. តុល ឧម្មានេ, ឥយោ. បក្ខយុត្តោ ពិឡាលោ, ‘‘សូ’’.

ទ្វយំ រុក្ខកីដខាទកេ. សតំ បត្តានិ អស្ស. សរតិ កីដេតិ សារសោ, សោ, ‘‘ខាវ សា’’.

ទ្វយំ កាកេហិ សទ្ធិំ នីឡំ កត្វា វសនកេ សុក្កសកុណេ. វក អាទានេ, អ. សេតវណ្ណតាយ សុក្កោ ច សោ កាកេហិ សទ្ធិំ និវាសនតោ, កាកសណ្ឋានត្តា វា កាកោ ចេតិ សុក្កកាកោ.

ទ្វយំ វិសកណ្ឋិកាយំ. ពល បាណនេ, ណ្វុ, ទីឃោ, អាកោ វា. វិសសទិសោ កាឡវណ្ណោ កណ្ឋោ យស្សា សា វិសកណ្ឋិកា, ឯតិស្សា បុមោ នាម ន វិជ្ជតិ. វុត្តញ្ច អបទានេ –

‘‘យថា ពលាកយោនិម្ហិ, ន វិជ្ជតិ បុមោ សទា;

មេឃេសុ គជ្ជមានេសុ, គព្ភំ គណ្ហន្តិ តា តទា’’តិ [អប. ថេរ. ១.១.៥១១].

៦៤៣. ទ្វយំ កង្កេ. លោហសទិសោ បិដ្ឋិ យស្ស លោហបិដ្ឋោ. កង្ក លោល្យេ, អ, កង្កោ.

ទ្វយំ បត្តកណ្ឋេ. ខញ្ជោ វិយ ចរតីតិ ខញ្ជរីដោ, ឦដោ. បស្សន្តានំ ខំ សុខំ ជនេតីតិ ខញ្ជនោ. ខញ្ជ គតិវេកល្យេ វា, យុ.

ទ្វយំ គាមចាដកេ, ចាដកមត្តេ វា. កលហំ រវតីតិ កលវិង្កោ, យទាទិ. កំ សុខំ លុនាតីតិ វា កលវិង្កោ, ឥកោ, និគ្គហីតាគមោ ច. ចដ ភេទេ, ណ្វុ, ចាដកោ.

ទ្វយំ វេឡុរិយច្ឆវិលោមេ ចិត្របក្ខេ ‘‘សុវណ្ណចូឡេ’’តិ ខ្យាតេ. ទិភ សន្ថម្ភេ, ទ្វិត្តំ, ពិន្ទាគមោ ច. ‘‘កិ’’ឥតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កិកី, ណី, ចាសោ, ទិវិបិ [ចាសោ កិកីទិវិ (អមរ ១៥.១៦)].

៦៤៤. ទ្វយំ មេឃសាមេ ‘‘ដី-ដ្ौ’’ឥតិ ខ្យាតេ. កទម្ពយោគា កាទម្ពោ. កាឡវណ្ណោ ហំសោ កាឡហំសោ, កាលហំសោបិ.

ទ្វយំ ‘‘ងហេ-ឌោ’’ឥតិ ខ្យាតេ សកុណេ. សកុន្តោ វុត្តោ, ‘‘សកុន្តោ បក្ខិភេទស្មិំ, ភាសបក្ខីខគេសុ ចេ’’តិ នានត្ថសង្គហេ. សុន្ទរាការេន បក្ខេន យុត្តោ សកុណោ ភាសបក្ខី, ‘‘ភាសន្តោ សុន្ទរាការេ, ភាសន្តោ ភាសបក្ខិនី’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ.

ទ្វយំ ‘‘ន្វា-មី-ស្វេ’’ឥតិ ខ្យាតេ នីលបក្ខិនិ. ធូម្យំ ធូមំ អដតិ សហតីតិ ធូម្យាដោ, ណោ. កាឡវណ្ណតាយ កុច្ឆិតំ លិង្គំ យស្ស. ភិង្គោបិ.

ទ្វយំ ជលកុក្កុដេ. ទា លវនេ,តិ, ទាតិ ឩហតិ ឧស្សហតីតិ ទាត្យូហោ, ខណ្ឌិតទ្ធនិឥច្ចត្ថោ. កាលេ សស្សមុតុម្ហិ កណ្ឋោ កណ្ឌទ្ធនិ យស្ស កាឡកណ្ឋកោ, សមាសន្តេ កោ.

៦៤៥. ខុទ្ទាទិ មធុច្ឆិដ្ឋករាទិកោ កម្មភូតោ ‘‘មក្ខិកាភេទោ’’ត្យុច្ចតេ, មក្ខិ សង្ឃាតេ, ណ្វុ, មក្ខិកា, តាសំ ភេទោ មក្ខិកាភេទោ. បិង្គលមក្ខិកាយំ ‘‘ម្ហណ’’ឥតិ ខ្យាតាយំ ទ្វយំ. ឌំស ឌំសនេ, ឌំសោ. ទំសោបិ, ឌំស ខាទនេ វា, បិង្គលមក្ខិកាតិវណ្ណនាមំ.

មក្ខិកាយ អណ្ឌំ អាសាដិកា នាម, សដ អវយវេ, ណ្វុ. ទ្វយំ ‘‘ន្ហំ’’ឥតិ ខ្យាតេ. បដំ គច្ឆតីតិ បដង្គោ, បតង្គោបិ, សរតិ ហិំសតីតិ សលភោ, អភោ, លត្តំ, សល គមនេ វា.

៦៤៦. ទ្វយំ ‘‘ឆេំ’’ឥតិ ខ្យាតេ, មក បាណេ, អសោ, មកសោ. ទ្វយំ និទាឃេ នុហាទីសុ វរណកមក្ខិកាយំ. ‘‘ចីរី’’តិ សទ្ទាយតីតិ ចីរី, ចិរិ ហិំសាយំ វា, នទាទិ, ទីឃាទិ. ឈល្ល សទ្ទេ, ណ្វុ, ឈល្លិកា.

ទ្វយំ តាលបត្តាទ្យន្តរេសុ និលីនាយំ ចម្មបត្តាយំ. ជតុ វិយ ជតុកា, ឧបមានេ កោ, ‘‘រាមឋេ ជតុកំ ចម្ម-បត្តជតុករេសុ ថី’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៩.៤០] ហិ រភសោ. អជិនំ ចម្មំ បត្តំ យស្សា អជិនបត្តា. ទ្វយំ ហំសសាមញ្ញេ. ហន្តិ អទ្ធានំ ហំសោ. សេតោ ឆទោ បត្តំ យស្ស. យថាកថញ្ចិ ព្យុប្បត្តីតិ វុត្តត្តា អសេតច្ឆទេបិ, ចក្កង្គោ, មានសោកោបិ, ចក្កស្ស ចក្កវាកស្សេវ អង្គានិ យស្ស. មានសំ សរោ ឱកោ យស្ស.

៦៤៧. យេ រត្តេហិ លោហិតេហិ បាទតុណ្ឌេហិ ចរណចញ្ចូហិ វិសិដ្ឋា សិតា ច សរីរេ, តេ រាជហំសា នាម, ហំសានំ រាជានោ រាជហំសា.

មលីនេហិ បាទតុណ្ឌេហិ វិសិដ្ឋា យេ តេ មល្លិកាខ្យា, មល, មល្ល ធារណេ, ឥ, សញ្ញាយំ កោ, ‘‘មល្លិកោ ហំសភេទេ ច, តិណសូលេ ច មល្លិកេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៥.២៤] រុទ្ទោ. អាខ្យាសទ្ទេន ពហុព្ពីហិ. អសិតេហិ កណ្ហេហិ បាទតុណ្ឌេហិ វិសិដ្ឋា យេ, តេ ធតរដ្ឋា, ធតរដ្ឋានំ អបច្ចានិ ធតរដ្ឋាតិ, ណោ.

៦៤៨. តិកំ តិរច្ឆានេ. តិរិយំ អញ្ចយតីតិ តិរច្ឆោ, តិរិយស្ស តិរោ, អញ្ចតិស្ស ច្ឆោ. យុម្ហិ តិរច្ឆានោ, តិរច្ឆានោយេវ តិរច្ឆានគតំ, តព្ភាវំ វា គតំ បត្តំ, តេសុ វា គតំ អន្តោគធន្តិ តិរច្ឆានគតំ, សិយាតិ បកត្យានបេក្ខក្រិយាបទំ, ភវត្យត្ថោ វា ហិ ករោត្យត្ថោ វា កទាចិ បកត្យានបេក្ខោ ភវតិ, ន បន វិកត្យានបេក្ខោ. តថា កទាចិ ឧភយាបេក្ខោបិ ភវតិ, ន បនុភយានបេក្ខោតិ សព្ពត្រេវំ. សីហាទិវគ្គោ.

អរញ្ញាទិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.