២. ភូកណ្ឌ

១. ភូមិវគ្គវណ្ណនា

១៨០. ឥធ ភូកណ្ឌេ សាង្គោបាង្គេហិ ភូម្យាទីហិ ទសហិ, បាតាលេន ចាតិ ឯកាទសហិ កោដ្ឋាសេហិ កមតោ វគ្គា ភូមិវគ្គាទិនាមកា វគ្គា វុច្ចន្តេ. សប្បធានោបការកានិ អង្គានិ ខារាទីនិ, អង្គានំ ឧបការកានិ ច ឧបង្គានិ អទ្ធាទីនិ.

១៨១. សាទ្ធបជ្ជេន ភូមិយា នាមានិ. វសូនិ រតនានិ ធារយតីតិ វសុន្ធរា. ខមុ សហនេ, ខស្ស ឆោ, ឆមា, អថ វា ឆិ ឆេទនេ, សត្តានមធោបតនំ ឆិន្ទតីតិ ឆមា, មោ, ឥត្ថិយមា ច. ភវន្ត្យស្សំ ភូតានីតិ ភូមិ. ភូ សត្តាយំ, មិ. បុថឥតិ បាដិបទិកេ ឋិតេ នទាទិ, ឦ, បុថស្ស បុថុអាទេសេ, វុទ្ធិម្ហិ ច កតេ បុថវី. ឧស្សុវាទេសេ បុថុវី. បថាទេសេ តុ បថវី, ឥមស្មិំ បក្ខេ អវាគមោ, អថ វា ថវ គតិយំ, បថវតិ ឯត្ថាតិ បថវី, នទាទិ, សព្ពត្ថ បត្ថរតីតិ វា បថវី, ថរ សន្ថរណេ បបុព្ពោ, រស្ស វោ, នទាទិ, បុថវី, អស្សុ.

‘‘មធុនោ កេដភស្សាបិ, មេទមំសបរិប្លុតា;

តេនាយំ មេទិនី ទេវី, វុច្ចតេ ព្រហ្មវាទិភី’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១១.៣]. –

វចនតោ មេទយោគា មេទិនី, ឦ, ឥនី ច. មិទ ស្នេហនេ វា, យុ, នទាទិ, ឥស្សេត្តញ្ច. មហ បូជាយំ, នទាទិ. វិត្ថិណ្ណត្តា ឧព្ពី, នទាទិ, អវតិ ភូតានីតិ វា ឧព្ពី, អស្សុ. វសូនិ សន្ត្យស្សំ វសុមតី. គច្ឆន្តិ យស្សំ លោកា, សា គោ, បុមិត្ថិយំ. កា សទ្ទេ, កាយតិ ឯត្ថ, កាយតិ មារវិជយកាលេតិ វា កុ, ឧ. វសូនិ ធារយតីតិ វសុធា. សព្ពំ លោកំ ធរយតីតិ ធរណី, យុ, នទាទិ. ធរតីតិ ធរា, ឥត្ថិយំ អា. គមុ គមនេ, គច្ឆន្ត្យស្សំ ជគតី, អន្តបច្ចយោ, គស្ស ទ្វិត្តំ, ជត្តញ្ច, នលោបោ, នទាទិ. ភូ សត្តាយំ, រិ, នទាទិ, ក្វិម្ហិ ភូ. ភូតេ សត្តេ ធរតីតិ ភូតរោ. អវ រក្ខណេ, យុ, នទាទិ, អវនី.

១៨២. ខារា លវណរសា មត្តិកា ឩសោត្យុច្ចតេ. ខាទតីតិ ខារា, ទស្ស រោ. បទេសកត្តា មត្តេន បមាណេន យុត្តា មត្តិកា. ឩស រុជាយំ, ឩសោ. ឩសយោគា ឩសវា, វន្តុ. របច្ចយេ ឩសរោ. ទ្វេបិ តីសុ វត្តន្តេ.

ថល ឋានេ, អធិករណេ អ. កិត្តិមំ ថលំ, អកិត្តិមា ថលី, នទាទិ. ថទ្ធលូខម្ហិ ភូភាគេ ភូមិប្បទេសេ ជង្គលសទ្ទោ វត្តតិ. តត្ថ និជ្ជលត្តា កក្ខឡត្តា ថទ្ធោ. តិក្ខសក្ខរាទិវិទារគវាទិខុរគណ្ឌុប្បាទវច្ចាទិសហិតត្តា លូខោ វេទិតព្ពោ. គល ចវនាធោបតនាទនេសុ. ជលំ គលតិ ឯត្ថ, ជលេន វា គលន្តិ ឯត្ថាតិ ជង្គលោ, និជ្ជលោ ទេសោ, ‘‘ជង្គលោ និជ្ជលេ ទេសេ, តិលិង្គោ បិសិតេ ថិយ’’ន្តិ [តិកណ្ឌសេស ៣.៣.៣៩៣] ហិ តិកណ្ឌសេសោ, លស្ស លោបោ, និគ្គហីតាគមោ ច.

១៨៣. វេទេន បញ្ញាយ ឦហន្តិ ឯត្ថាតិ វេទេហោ. សោ ឯវ វិទេហោ, ឥមំ ទីបមុបាទាយ សិនេរុនោ បុព្ពទិសាភាគត្តា បុព្ពោ ច សោ វិទេហោ ចេតិ បុព្ពវិទេហោ. ឯវមបរុត្តរេសុ. គវេន យន្ត្យេត្ថាតិ គោយានោ. អបរោ ច សោ គោយានោ ចេតិ អបរគោយានោ. ជម្ពុយា លក្ខិតោ, កប្បដ្ឋាយិតាទិប្បភាវេន វា តប្បធានោទីបោតិ ជម្ពុទីបោ. ធម្មតាសិទ្ធស្ស បញ្ចសីលស្ស អានុភាវេន កំ សុខំ ឧរុ មហន្តមេត្ថាតិ កុរុ, កុំ បាបំ រុន្ធន្តិ ឯត្ថាតិ វា កុរុ, ក្វិ. ទីប ទិត្តិប្បកាសនេសុ, ជលមជ្ឈេ ទិប្បន្តីតិ ទីបា, ទិប្បន្តិ ឯត្ថ សទ្ធម្មាតិ វា ទីបា, បមាណតោ មហន្តា ទីបា មហាទីបា.

១៨៤. កុរុអាទយោ ឯកវីសតិ ជនបទន្តរា ជនបទវិសេសា, អាទិនា សុរមហបច្ចុគ្គតា តលកុដា អស្មាកាទយោ ច បុម្ពហុត្តេ បុល្លិង្គេ ពហុត្តេ ច សិយុំ. កុរុ នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រូឡ្ហីសទ្ទេន ‘‘កុរូ’’តិ ពហុវចនេន វុច្ចតិ, ឯវំ សព្ពត្រ. កុំ បាបំ រុន្ធតីតិ កុរុ, ខត្តិយកុមារា, តេសំ និវាសោ កុរូ, បច្ចយលោបតោ ន វុទ្ធិ, សព្ពត្រេវំ [បាណិនិ ១.២.៥២ ៤.២.៨១ សុត្តេសុ បស្សិតព្ពំ]. អរិវិជយលោកមរិយាទាតិក្កមាទីសុ សក្កោន្តីតិ សក្កា. កោសំ លន្តិ គណ្ហន្តិ, កុសលំ បុច្ឆន្តីតិ វា កោសលា. មគេន សទ្ធិំ ធាវន្តីតិ មគធា, ក្វិ, មំសេសុ គិជ្ឈន្តីតិ វា មគធា. គិធ អភិកង្ខាយំ. សេវន្តិ យេនាតិ សិវិ, សិ សេវាយំ, វិ. សិវំ ករោន្តីតិ វា សិវី, អញ្ញត្ថេ ឥ. កល សទ្ទេ, ឥង្គបច្ចយោ, កលិង្គា, តេសំ និវាសោ កលិង្គា, ឧត្តរាបថោ [‘‘ជគន្នាថា បុព្ពភាគេ កណ្ហាតីរន្តរំ សិវេ កលិង្គទេសោ សំវុត្តោ’’ ឥត្យុត្តទេសេ (ថោមនិធិ)], កលិំ គណ្ហន្តីតិ វា កលិង្គា, ក្វិ, កលំ មធុរសទ្ទំ គាយន្តីតិវា កលិង្គា, អស្សិត្តំ, កេន សុខេន លិង្គន្តីតិ វា កលិង្គា, លិង្គ គមនត្ថោ ទណ្ឌកោ ធាតុ. អត្តនា ខាទិតំ លញ្ជំ បរាជិតេហិ យាចិតេបិ បុន ន វមន្តីតិ អវន្តី. បញ្ចាលស្ស បុត្តា បញ្ចាលា. វជ្ជេតព្ពាតិ វជ្ជី, ‘‘វជ្ជេតព្ពា ឥមេ’’ត្យាទិនា បវត្តវចនមុបាទាយ វជ្ជីតិ លទ្ធនាមា រាជានោ. វជ្ជីរដ្ឋស្ស វា រាជានោ វជ្ជី. រដ្ឋស្ស វា បន តំសមញ្ញា តំនិវាសិរាជកុមារវសេន វេទិតព្ពា. គំ បថវិំ ធារេន្តីតិ គន្ធារា, កិត្តិគន្ធេន អរន្តីតិ វា គន្ធារា. ចិត ឧស្សាហនេ, ចេតន្តិ ឧស្សហន្តិ យុទ្ធកម្មាទីសូតិ ចេតយោ.

១៨៥. វង្គ គមនត្ថោ ទណ្ឌកោ ធាតុ. វិសិដ្ឋានិ ទេហានិ យេសំ វិទេហា, បុព្ពវិទេហទីបតោ អាគតត្តា វា វិទេហា. ឱជ ទិត្តិយំ, កម្ពុនា សម្ពុកេន ឱជន្តិ តស្សំ វោហារករណតោតិ កម្ពោជា, កម្ពុកជោ ឱជោ ពលមេតេសន្តិ វា កម្ពោជា. មទ មទ្ទនេ, មទ្ទន្តីតិ វា មទ្ទា, មំ សិវំ ទទន្តីតិ វា មទ្ទា, បញ្ចកាមគុណាទីហិ មោទន្តីតិ វា មទ្ទា, មទ ហាសេ. ភញ្ជ អវមទ្ទនេ, ភគ្គា. អង្គ គមនត្ថោ ទណ្ឌកោ ធាតុ. សីហំ លន្តីតិ សីហឡា. កាស ទិត្តិយំ, សម្បត្តិយា កាសន្តីតិ កស្មីរា, មីរោ. កាស ទិត្តិយំ, ឥ, កាសី. បឌិ គតិយំ, បណ្ឌុ, ឧ. អថ វា កុំ បាបំ រុន្ធតិ ឯត្ថាតិ កុរុ, ឥតិ ឯកោបិ ជនបទោ និស្សិតានំ ពហុត្តា ពហុវចនេន វុច្ចតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

១៨៦. ទ្វយំ ភុវនេ. លុជ អទស្សនេ, លុជ្ជតីតិ លោកោ, គស្ស កោ, ជស្ស វោ. ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភុវនំ, យុ. ជគតិ, វិដ្ឋបាទីនិបិ ភុវនបរិយាយានិ. ទ្វយំ ទេសសាមញ្ញេ. ទិស អតិសជ្ជនេ, អតិសជ្ជនំ បពោធនំ, ‘‘អយំ ឥត្ថន្នាមោ’’តិ ទិសតិ អបទិសតីតិ ទេសោ. សិ សេវាយំ, សញ្ញាយំ អ, វិសយោ.

សិដ្ឋាចាររហិតោ មិលក្ខទេសោ កាមរូបាទិ បច្ចន្តោ នាម. មិលក្ខ អព្យត្តិយំ វាចាយំ, មិលក្ខន្តិ អព្យត្តវាចំ ភាសន្តីតិ មិលក្ខា. សិដ្ឋាចារមគ្គទស្សនត្ថាយ បញ្ញាចក្ខុនោ អភាវា រាគាទិមលំ អក្ខិម្ហិ យេសន្តិ វា មិលក្ខា, អស្សិត្តំ, តេសំ និវាសដ្ឋានំ មិលក្ខទេសោ. បច្ចន្តេ មជ្ឈិមទេសស្ស ពហិទ្ធាភាគេ ជាតោ បច្ចន្តោ.

ព្យវត្ថា ចតុវណ្ណានំ, យស្មិំ ទេសេ ន វិជ្ជតេ;

មិលក្ខទេសោ សោ វុត្តោ, មជ្ឈភូមិ តតោ បរំ [ចិន្តាមណិដីកា ១១.៧].

អរិយាចារភូមិត្តា មជ្ឈោ ច សោ ទេសោ ចេតិ មជ្ឈទេសោ, នវយោជនសតបរិក្ខេបោ មជ្ឈិមទេសោ.

១៨៧. សលិលប្បាយោ ពហូទកោ ទេសោ អនូបោ នាម, អនុគតា អាបា អត្រាតិ អនូបោ, អាបស្ស អាទិនោ ឧត្តំ, បរលោបោ វា. កច ពន្ធនេ, ឆោ, កច្ឆំ. អនូបទេសោ ច. អភិនវោគ្គមនេន តិណេន លក្ខិតេ ហរិតេ ទេសេ សទ្ទលោ, ទល ទិត្តិយំ, ភាវេ អ. វិជ្ជតិ ទលោ យត្ថ សទ្ទលោ.

១៨៨. នទិយា អាភតេន អម្ពុនា ឧទកេន ជីវន្តិ ឯត្ថាតិ នទ្យម្ពុជីវនោ ទេសោ នទី មាតា អស្សាតិ នទីមាតិកោតិ វុច្ចតិ, ពហុព្ពីហិម្ហិ កោ. វុដ្ឋិយា វស្សេន និប្ផជ្ជតិ សស្សមេត្ថាតិ វុដ្ឋិនិប្ផជ្ជសស្សកោ ទេសោ ទេវោ មាតា អស្សាតិ ទេវមាតិកោតិ វុច្ចតិ, ពហុព្ពីហិម្ហិយេវ កោ, ទេវសទ្ទោ ចេត្ថ វុដ្ឋិមាហ.

១៨៩. អនូបាទយោ ទេវមាតិកាន្តា តីសុ លិង្គេសុ. ចន្ទសូរាទោ ចន្ទសូរិយសិនេរុបព្ពតាទិម្ហិ សស្សតិសទ្ទោ ឦរិតោ កថិតោ. សព្ពទា សរន្តិ គច្ឆន្តីតិ សស្សតិយោ, សរ គតិយំ, សរសទ្ទស្ស សោ,តិ.

រឋ គតិយំ, រឋន្តិ ឯត្ថ នគរាទយោតិ រដ្ឋំ, តោ. នាគរេហិ វិជិនិតព្ពន្តិ វិជិតំ. អាឡិយំ បវត្តមានោ យោ សេតុ, សោ បុរិសេ បុល្លិង្គេ វត្តតិ. សិ ពន្ធនេ, តុ. អល ភូសនេ, ឥ, អាឡិ, តស្សំ អាឡិយំ.

នគរបព្ពតាទិនោ ឧបាន្តភូ សមីបភូមិ បរិសរោ បរិតោ សរន្ត្យត្រាតិ, ណោ.

តិកំ វជេ. គាវោ តិដ្ឋន្ត្យត្រាតិ គោដ្ឋំ. កុល សង្ខ្យានេ, គាវោ កុលន្ត្យេត្ថាតិ គោកុលំ, គុន្នំ កុលំ ឃរន្តិ វា គោកុលំ. វជ គតិយំ, វជន្តិ យំ គាវោ និវាសនត្ថាយាតិ វជោ. គោដ្ឋានកំ, គោដ្ឋានន្តិបិ វជស្ស នាមានិ.

១៩០. សិលោកេន មគ្គស្ស នាមានិ. បថិកេហិ មជ្ជតេ និត្តិណំ ករីយតេតិ មគ្គោ, មជ្ជ សុទ្ធិយំ, ណោ, ជស្ស គត្តំ, បថិកេហិ មគ្គីយតេតិ វា មគ្គោ, មគ្គ អន្វេសនេ, មំ សិវំ គច្ឆតិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា មគ្គោ, ‘‘មោ សិវេ បរិសាយញ្ចេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ, សិវំ គមនំ ករោតីត្យត្ថោ, ក្រិយាវិសេសនមេតំ. បថិ គតិយំ, ចុរាទិ, នាគមោ. បន្ថយន្តិ យន្ត្យនេនាតិ បន្ថោ, អ, ការិតលោបោ. បថតិ យាត្យនេនាតិ បថោ. អទ គមនេ, អទតិ យត្ថ សា អទ្ធា, ធោ, អទ្ធា មគ្គោ, អទ្ធាសទ្ទោយំ កាលេបិ, សមភាគត្ថវចនេ តុ អទ្ធំ, តស្មា អទ្ធសទ្ទោ បុមនបុំសកវសេន ទ្វិលិង្គោ, រាជាទិត្តេ អទ្ធា, អរាជាទិត្តេ អទ្ធំ. អញ្ជ គតិយំ, អសោ. វជ គតិយំ, ឧមោ, ជស្ស ដោ. បទ គតិយំ, អ, ទស្ស ជោ, ទ្វិត្តំ, បជ្ជោ. អយ គតិយំ, យុ, បទ គតិយំ, អវោ, នទាទិ. វត្ត វត្តនេ, វត្តនំ គមនាទិ, អនិ, នទាទិ, វត្តនី. កន្តនទណ្ឌេ បុន្នបុំសកំ. បថិកេហិ បាទេហិ ហញ្ញតេតិ បទ្ធតិ. បាទសទ្ទសមានត្ថេន បទសទ្ទេន និយតប្បយោគតោ វុត្តិនា សិទ្ធោ, បទសទ្ទូបបទោ ហនធាតុ,តិ, ហនស្ស ធោ, អលោបោ. បទ្ធតិសហចរណតោ វត្តនី, តំសហចរណតោ បទវី ច ឥត្ថិយំ.

១៩១-១៩២. តព្ភេទា តស្ស មគ្គស្ស វិសេសា ជង្ឃមគ្គាទយោ អបថន្តា. ជង្ឃាហិ គតោ មគ្គោ ជង្ឃមគ្គោ. សកដេហិ គតោ មគ្គោ សកដមគ្គោ. តេ ជង្ឃមគ្គសកដមគ្គា មហាមគ្គេ វត្តន្តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘តេថា’’តិ អថសទ្ទោ ន វត្តព្ពោ, ‘‘តេ ចា’’តិ បន វត្តព្ពោ. ‘‘មតាទ្ធនី’’តិ បាឋេ បន សតិ ‘‘តេថា’’តិ វត្តព្ពោយេវ, តទា ឯកបទិកេ អទ្ធនិ មគ្គេ ឯកបទី មតាតិ យោជនា កាតព្ពា. គច្ឆតំ ឯកោ អសហាយោ បាទោ យស្សំ, ន និសិន្នស្សេវ យមកោតិ ឯកបទី, សមាសន្តេ និច្ចមីបច្ចយោ, កបច្ចយេ ឯកបទិកោ, ឦស្ស រស្សត្តំ.

ចោរកណ្ដកាទិទោសេ ទុគ្គមេ បថេ កន្តារោ, បុន្នបុំសកេ, កេន បានីយេន តរន្តិ អតិក្កមន្តិ យន្តិ កន្តារោ, តរ តរណេ, ចោរកន្តារាទីសុ បនាយំ រូឡ្ហិវសេន វុត្តោ, អថ វា កតិ ឆេទនេ, សប្បដិភយត្តា កន្តតិ និច្ចគមនាគមនមេត្ថាតិ កន្តារោ, អារោ, នាគមោ ច. ទុក្ខេន គច្ឆន្ត្យេត្ថាតិ ទុគ្គមោ.

១៩៣. ទ្វយំ បដិមគ្គេ. បដិ អភិមុខេន គន្តព្ពោ មគ្គោ, បថោ ច បដិមគ្គោ, បដិបថោ ច. ទីឃមញ្ជសំ អតិទូរោ មគ្គោ អទ្ធានន្តិ វុច្ចតេ. អទ្ធានំ អយនំ អទ្ធានំ, អច្ចាយតោ មគ្គោ, យថា ‘‘បទដ្ឋាន’’ន្តិ, យលោបោ.

ទ្វយំ បសត្ថេទ្ធនិ. សោភនោ បថោ, បន្ថោ ចាតិ វិគ្គហោ. គន្តព្ពបថភាវតោ អបេតំ ឧប្បថំ, អបថញ្ច, អព្យយីភាវសមាសោ, អសទ្ទោ អត្រ និបាតោ.

១៩៤-១៩៦. បរមាណូនំ ឆត្តិំស ឯកោ អណុ នាម, អណុតោបិ អណុតរត្តា បរមោ អណុ, អណុតោ វា បរមោតិ បរមាណុ, អណ សទ្ទត្ថោ ទណ្ឌកោ ធាតុ, ឧ. តេ អណវោ ឆត្តិំស តជ្ជារី នាម, តំ តំ អត្តនោ និស្សយំ មលីនករណវសេន ជរាបេតីតិ តជ្ជារី, ជរ ជីរណេ, ជរ វយោហានិម្ហិ វា, អ, នទាទិ. តាបិ តជ្ជារិយោ ឆត្តិំស រថរេណុ នាម, រថានំ សញ្ចរណវសេន បវត្តោ រេណុ រថរេណុ. តេ រថរេណវោ ឆត្តិំស លិក្ខា នាម. លក្ខ ទស្សនេ, បកតិចក្ខុនាបិ លក្ខ្យតេតិ លិក្ខា, អស្សិត្តំ.

តា លិក្ខា សត្ត ឩកា នាម, ឩកាតិ វុច្ចតិ សិរោវត្តកិមិ, តប្បមាណត្តា ឩកា. តា សត្ត ឩកា ធញ្ញមាសោ នាម, ធញ្ញោ វីហិយេវ បរិមាណិតព្ពត្តា មាសោ ចាតិ ធញ្ញមាសោ, មសិ បរិមាណេ. តេ សត្ត ធញ្ញមាសា អង្គុលំ នាម, អង្គ គមនត្ថោ, ឧលោ, អង្គុលំ, បមាណំ, ឧលិបច្ចយេ អង្គុលិ, ករសាខា. អមុទ្វិច្ឆេតិ អទុំ ទ្វាទសង្គុលំ វិទត្ថិ នាម, កណិដ្ឋសហិតេនង្គុដ្ឋេន វិត្ថារីយតេ, វិធីយតេតិ វា វិទត្ថិ, វិបុព្ពោ តនុ វិត្ថារេ. ធា ធារណេ, ឧភយត្រាបិតិ, បុព្ពបក្ខេ តស្ស ថោ, នស្ស តោ, តស្ស ទោ. បច្ឆិមេ ធស្ស ទោ, តស្ស ថោ, អសរូបទ្វិភាវោ ច. តា ទុវេ វិទត្ថី រតនំ សិយុំ, រមុ កីឡាយំ, តនោ, មលោបោ. តានិ សត្តេវ រតនានិ យដ្ឋិ នាម, យត បយតនេ,តិ, តស្ស ឋោ, តស្ស ដោ. តា វីសតិ យដ្ឋិយោ ឧសភំ នាម, ឧស ទាហេ, អភោ. ឯត្ថ បន ឧសភនទន្តរំ ឧសភំ. ឧសភានំ អសីតិប្បមាណំ គាវុតំ នាម, គវំ, គវេហិ វា យុតំ គាវុតំ. យុជ សមាធិម្ហិ, គោនទន្តរេហិ គហិតប្បមាណសមាធានន្ត្យត្ថោ, តំ ចតុគាវុតំ យោជនំ នាម, យុជ សមាធិម្ហិ, យុ, ‘‘ឯត្តកំ យោជនំ នាម ហោតូ’’តិ ចតុគាវុតេហិ សមាធានន្ត្យត្ថោ.

១៩៧. អារោបិតានំ អាចរិយធនូនំ បញ្ចសតំ កោសោ នាម, អនារោបិតានន្ត្យបរេ. កុស អវ្ហានេ, ណោ, កុសនំ អវ្ហានំ កោសោ, ឥធ បន កោសប្បមាណត្តា កោសោ, ទ្វិសហស្សករប្បមាណោ. អញ្ញត្ថ បន –

‘‘ចតុក្កាធិវីសតិយា, អង្គុលេហិ ករោ ភវេ;

ខ្យាតមដ្ឋសហស្សេហិ, កោសមានំ វិភាវិនា’’ត្យុត្តំ.

ចតុរម្ពណន្តិ ចតុរម្ពណវីហិពីជជាតរោបនយោគ្យោ ភូមិប្បទេសោ ករីសំ នាម, ករោន្តិ ឯត្ថ កសនរោបនាទិកន្តិ ករីសំ, ឦសោ. ចតុរម្ពណពីជជាតានិ រោបេន្ត្យេត្ថាតិ ចតុរម្ពណំ, អម្ពណំ ឯកាទសទោណមត្តំ, អញ្ញេ បន ‘‘ចតុរម្ពណំ ចតុយដ្ឋិកំ ឋានំ ករីសំ នាមា’’តិ វទន្តិ, តំ ករីសព្ភន្តរានំ បរិយាយភាវប្បសង្គា ន គហេតព្ពំ.

បមាណតោ ហត្ថានមដ្ឋវីសប្បមាណំ ឋានំ អព្ភន្តរំ នាម, អព្ភន្តរេ អន្តោកោដ្ឋាសេ ជាតំ, ន ពហិកោដ្ឋាសេតិ អព្ភន្តរំ. យត្ថ យត្ថ ហិ យោ យោ ឋិតោ, និសិន្នោ វា, តត្ថ តត្ថ សមន្តា អដ្ឋវីសតិហត្ថប្បមាណំ ឋានំ តស្ស តស្ស អព្ភន្តរំ ឋានំ នាម. ភូម្យាទិត្តា ភូមិវគ្គោ, អថ វា អង្គាបេក្ខាយ ភូមិយេវ បធានំ, បធានេន ច ព្យប្បទេសោ ភវតីតិ ភូមិវគ្គព្យប្បទេសោ.

ភូមិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បុរវគ្គវណ្ណនា

១៩៨. ឆក្កំ នគរេ.

‘‘បដ្ដនញ្ច អធិដ្ឋានំ, នគរំ បុដភេទនំ;

ថិយោ បូ នគរី បូរិយោ, ឋានីយំ កព្ពដំ បុដ’’ន្តិ.

ហិ សិលោកបរិយាយេសុ វោបាលិតោ.

‘‘វិចិត្តទេវាយតនំ, បាសាទាបណមន្ទិរំ;

នគរំ ទស្សយេ វិទ្វា, រាជមគ្គោបសោភិត’’ន្តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១.២.១]. –

នគរលក្ខណំ. បុ បាលនេ, បុរ បាលនេតិ ច, បុនាតិ បុរេតិ ច រក្ខតិ បរចក្កា ទុគ្គតាយាតិ បុរំ, រោ, អ ច, បុរ អគ្គគមនេតិបិ ធាត្វត្ថោ. នគា បាសាទាទយោ អស្ស សន្តិ នគរំ, រោ. វាការេន នគរសទ្ទស្ស បុល្លិង្គត្តំ សមុច្ចិនោតិ [នគរិយោ វា បត្តនំ (អមរ ១.២.១) បក្ខេ បត្តនសាហចរិយា នបុំសកត្តំ. (ចិន្តាមណិដីកា ១.២.១)], បុរសទ្ទស្សាបីត្យាចរិយា. អកុតោភយត្តា ឋានាយ ហិតំ ឋានីយំ, ឦយោ. បណិកានំ បុដា ភិជ្ជន្តេ អត្រាតិ បុដភេទនំ.

និច្ចនិវាសនដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥតរំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ថិយ’’មិច្ចាទិ. រាជា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ រាជឋានី, យុ, នទាទិ, និច្ចនិវាសនដ្ឋានេបិ ‘‘ចតុរាសីតិនគរសហស្សានិ កុសវតីរាជឋានីបមុខានី’’ត្យាទីសុ [ទី. និ. ២.២៦៣]. ទារុក្ខន្ធាទីហិ អា សមន្តតោ វរន្តិ បរិក្ខិបីយន្តិ ឯត្ថាតិ ខន្ធាវារោ, បត្ថនត្ថោ វរធាតុ អាបុព្ពត្តា បរិក្ខិបនត្ថោ ហោតិ. បញ្ចកំ នគរេ, ‘‘ខន្ធាវារោ’’តិ បន ឯកមេវ អចិរនិវាសនដ្ឋានស្ស នាមំ.

១៩៩. មូលបុរា អញ្ញត្រ មូលបុរំ វជ្ជេត្វា យំ បុរមត្ថិ យោជនវិត្ថិណ្ណបាការាទិបរិក្ខិត្តំ, តំ មូលបុរស្ស តរុដ្ឋានិយស្ស សាខាសទិសត្តា សាខានគរំ នាម.

២០០-២០១. សាទ្ធបជ្ជទ្វយេន មូលបុរស្ស នាមានិ. វានរសីសំ, តំសណ្ឋានោ វា បាសាណោ ឯត្ថ អត្ថីតិ ‘‘វានរសីស’’ន្តិ វត្តព្ពេ វស្ស ពត្តំ, វណ្ណវិបរិយយំ, ទីឃំ, ណត្តំ, សស្ស លោបញ្ច កត្វា ‘‘ពារាណសី’’តិ វុត្តំ. សវត្ថស្ស ឥសិនោ និវាសនដ្ឋានត្តា សាវត្ថិ, សព្ពំ ធនមេត្ថ អត្ថីតិ វា សាវត្ថិ [ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤], សព្ពស្ស សាវោ, ធនវាចកោ អត្ថសទ្ទោ, ឥ. តិក្ខត្តុំ វិសាលីភូតត្តា វេសាលី, អស្សត្ថុត្ថេ ឦ. មថិ ហិំសាយំ, ឥលោ, អស្សិត្តំ, មិថិលា. អលំ ភូសនមេត្ថាតិ អាឡវី, វី, ឡត្តញ្ច. កុស អវ្ហានេ, ‘‘ខាទថ បិវថា’’ត្យាទីហិ ទសហិ សទ្ទេហិ កោសន្តិ ឯត្ថាតិ កោសម្ពី, ពោ, នទាទិ, កុសម្ពរុក្ខវន្តតាយ វា កោសម្ពី, កុសម្ពស្ស ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តាតិ ឯកេ [ឧទា. អដ្ឋ. ៣៥; ម. និ. ដី. ១.១៤; ២.២៨៤]. ឧគ្គំ រិបុំ ជយតិ យត្ថ, សា ឧជ្ជេនី, យុ, នទាទិ. តក្ក ឩហេ, ឩហោ ឩនបូរណំ, តក្កនំ តក្កោ, សោ សីលំ សភាវោ យត្ថ សា តក្កសីលា, យោ ហិ បុរិសការេន ឩនោ, សោ តត្ថ គន្ត្វា តមូនំ បូរេតីតិ. ចម អទនេ, បោ, ចម្បា. សានំ ធនានំ អាករំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ សាករោ, សោ ឯវ សាគលំ. សំសុមារសណ្ឋានោ គិរិ ឯត្ថាតិ សំសុមារគិរំ, សំសុមារោ គាយតិ ឯតស្ស មាបិតកាលេតិ វា សំសុមារគិរំ, គេ សទ្ទេ, ឥរោ. រាជូនមេវ អាធិបច្ចវសេន បរិគ្គហិតព្ពត្តា រាជគហំ. អាទិកាលេ កបិលនាមស្ស ឥសិនោ និវាសនដ្ឋានត្តា កបិលវត្ថុ, បុមនបុំសកេ.

សាកោ រាជូនំ យុទ្ធាទីសុ សត្តិ សញ្ជាតា ឯត្ថាតិ សាកេតំ, ‘‘សាកោ សត្តិម្ហិ ភូបាលេ, ទុមទីបន្តរេសុ ចេ’’តិ នានត្ថសង្គហេ. សញ្ជាតត្ថេ ឥតោ, សាកោ នាម រាជា, ទុមោ វា ឯត្ថ អាទិកាលេ សញ្ជាតោតិ វា សាកេតំ. ឥន្ទំ បរមិស្សរិយភាវំ បាបុណន្តិ ឯត្ថាតិ ឥន្ទបត្តំ, ឥន្ទោ វា សក្កោ ទេវរាជា, សោ បត្តោ ឯត្ថាតិ ឥន្ទបត្តំ. ឧក្កំ ធារយតិ ឯតស្ស មាបិតកាលេតិ ឧក្កដ្ឋា, វណ្ណវិការោ. យស្ស មាបិតដ្ឋានេ បាដលីនាមកោ ឯកោ តរុណរុក្ខោ អត្ថីតិ តំ បាដលិបុត្តកំ, អថ វា បដលិ នាម ឯកោ គាមណី, តស្ស បុត្តោ ឯត្ថ វសតិអាទិកាលេតិ បាដលិបុត្តកំ. ចេតិយរដ្ឋេ ឧត្តមត្តា ចេតុត្តរំ, ‘‘ជេតុត្តរ’’ន្តិ បាឋេ បន វណ្ណវិការោ, វេរិជយដ្ឋានត្តា ជេតញ្ច តំ ឧត្តមត្តា ឧត្តរញ្ចេតិ វា ជេតុត្តរំ. យស្ស មាបិតកាលេ ទីបោ ទិប្បតិ, តំ សង្កស្សំ, កាស ទិត្តិយំ, ទ្វិត្តំ, សម្មា កសន្តិ ឯត្ថាតិ វា សង្កស្សំ, កស វិលេខនេ, យស្ស មាបិតកាលេ និមិត្តមោលោកេន្តា ព្រាហ្មណា កុសហត្ថំ នរំ បស្សិត្វា មាបេន្តិ, តំ កុសិនារំ. អាទិនា មថុរ [មធុរ, មាធុរ (ក.)] បាសាណបុរសោណិកាទយោប្យនេកបុរវិសេសា សង្គហិតា.

២០២. ចតុក្កំ អព្ភន្តរគាមមគ្គេ. រថស្ស ហិតា រច្ឆា, បព្ពជ្ជាទិ. វិសយន្តេ បកាសយន្តេ វិក្កយេន ទព្ពានិ យស្សំ, សា វិសិខា, វិបុព្ពោ សិ សេវាយំ, ខោ, វិសន្តិ ឯត្ថាតិ វា វិសិខា, វិស បវេសនេ, ខោ. រថស្ស ហិតា រថិកា, ឥកោ. វី គមនេ, ថិ, វីថិ.

អនិព្ពិទ្ធា រច្ឆន្តរេន មជ្ឈេ អនិព្ពិទ្ធា រច្ឆា ព្យូហោ នាម. ព្យូហេតិ សម្បិណ្ឌេតិ ជនេ អញ្ញត្រ គន្តុមប្បទានវសេនាតិ ព្យូហោ, ឩហ សម្បិណ្ឌនេ វិបុព្ពត្តា. ន និព្ពិជ្ឈតេ រច្ឆន្តរេនាតិ អនិព្ពិទ្ធោ, វិធ សម្បហារេ, អ. និព្ពិទ្ធា រច្ឆន្តរេន រច្ឆា បថោ, អទ្ធីតិ ច វុច្ចតិ. បថ គមនេ, បថោ. អទ គមនេ,តិ, អទ្ធិ.

២០៣. ចតុក្កំ ចច្ចរេ. ចតុន្នំ បថានំ សមាហារោ ចតុក្កំ, ចរ គតិភក្ខនេសុ, ចរោ, រស្ស ចោ, ចច្ចរំ, អង្គណវាចកោ ចាយំ. ទ្វិន្នំ, ចតុន្នំ វា មគ្គានំ សន្ធិ មគ្គសន្ធិ. សិង្ឃ ឃាយនេ, អាដកោ.

ទ្វយំ វប្បស្សោបរិ ឥដ្ឋកាទិរចិតេ វេឋនេ. វប្បំ នាម ទុគ្គនគរេ បរិខាមត្តិកំ កូដំ [កុដិំ (ក.)] កត្វា គោហិ, ហត្ថីហិ ច វិមទ្ទាបេត្វា តិំសហត្ថប្បមាណំ បាការស្ស ហេដ្ឋិមតលំ, តថា ហត្ថសតំ តតោ ឧទ្ធរិត្វា បំសុនា វប្បំ ការយេ, តស្សោបរិ បាការន្តិ, បកុព្ពន្តិ តន្តិ បាការោ, សមន្តតោ ករីយតេតិ វា បាការោ, អកត្តរិ ច ការកេ សញ្ញាយំ ណោ, រស្សស្ស ទីឃតា. វុ សំវរណេ, វុណោតីតិ វរណោ, យុ, រាគមោ ច. ‘‘សាលោ’’តិបិ បាការស្ស នាមំ.

ទ្វយំ រាជភវនសាមញ្ញេ. សព្ពគេហានំ វិសេសេន បកាសនតោ ឧទ្ទាបោ, ទីប បកាសនេ, ឦស្សាការោ. សង្គម្ម ករោន្តិ តន្តិ ឧបការិកា, ណ្វុ. កេ បច្ចយេ ថីកតាការបរេ បុព្ពោ អការោ ទីឃំ [កាតន្ត ២.២.៦៥], អកាទេសោបិ ហិ ‘‘កោ’’តិ វុច្ចតិ, យថា ទេវទត្តោ ‘‘ទត្តោ’’តិ. កបច្ចយោ វា.

២០៤. ទ្វយំ គេហាទិនោ មត្តិកេដ្ឋកាទិមយភិត្តិយំ. កុដ ឆេទនេ, កុដតិ ឆិន្ទតិ មគ្គន្តិ កុដ្ដំ. ភិទិ ទ្វិធាករណេ,តិ, ភិត្តិ. គុន្នំ វាចានំ បុរំ គោបុរំ. ទ្វារសមីបេ កតោ កោដ្ឋកោ ទ្វារកោដ្ឋកោ, កុស អក្កោសេ, ឋកោ, កោដ្ឋកោតិ គេហវិសេសោ.

ទ្វយំ ឥន្ទខីលេ. ឥស ឥច្ឆាយំ, ឯស គវេសនេ វា, ឥកោ. ឥន្ទស្ស សក្កស្ស ខីលោ កណ្ដកោ ឥន្ទខីលោ. ទ្វយំ ទ្វារបស្សោបសាលាយំ’ហម្យាទិបិដ្ឋេ ច វាតកុដិកាយំ. អឌ្ឌ អតិក្កមហិំសាសុ, អ. អាលកបច្ចយេ អដ្ដាលកោ.

២០៥. ឧបរិ មាលាទិយុត្តំ សោភនថម្ភទ្វយមុភយតោ និខនិត្វា យំ ពហិទ្វារំ កប្បីយតេ, តំ តោរណំ. តុរ វារណេ, យុ, ថវន្តា វា រណន្ត្យត្រាតិ តោរណំ, តុ អភិត្ថវេ. រណ សទ្ទត្ថោ, វណ្ណវិការោ. ទ្វារស្ស ពហិ ពហិទ្វារំ. បរិ សមន្តតោ ខញ្ញតេតិ បរិខា. ទីឃភាវេន យុត្តា ទីឃិកា.

២០៦-២០៧. សទុមន្តំ គេហេ. មន្ទ មោទនថុតិជឡត្តេសុ, មន្ទន្តេ យត្ថាតិ មន្ទិរំ, ឥរោ. សីទន្តិ តត្ថាតិ សទនំ, យុ. សទ វិសរណគត្យាវសានេសុ. ន គច្ឆន្តីតិ អគា, ថម្ភាទយោ, តេ រាតិ គណ្ហាតីតិ អគារំ. រស្សស្ស ទីឃត្តេ អាគារំ. ចិ ចយេ, និចីយតេ ឆាទីយតេតិ និកាយោ, យម្ហិ ចិស្ស កាទេសោ និបាតនា. លី សិលេសនេ, ណោ, និលយោ, អាលយោ ច. វស និវាសេ, អាវសន្ត្យត្រាតិ អាវាសោ, ណោ. ភូ សត្តាយំ, ភវន្ត្យត្រាតិ ភវនំ. វិសន្តិ តន្តិ វេស្មំ, មោ. កិត និវាសេ, អធិករណេ យុ, និកេតនំ. និវិសន្តិ, និវសន្តិ វា យត្រ, តំ និវេសនំ. ឃរ សេចនេ, ឃរតិ កិលេសមេត្ថាតិ ឃរំ, គយ្ហតីតិ វា ឃរំ, ណោ. គហស្ស ឃរាទេសោ. គណ្ហាតិ បុរិសេន អានីតំ ធនន្តិ គហំ. អធិករណេ ថោ, អាវសថោ. សរ គតិចិន្តាហិំសាសុ, សរន្តិ ចិន្តេន្តិ ឯត្ថ សុភាសុភកម្មានិ, សរតិ វា សូរិយសន្តាបាទិកន្តិ សរណំ. សិ សេវាយំ, ណោ, បតិស្សយោ. ឧច សមវាយេ, ឱកំ. សល គមនេ, ‘‘ឥត្ថិយមតិយវោ វា’’តិ អ, សាលា, សរធាតុម្ហិ សតិ លត្តមេវ វិសេសោ. ចិ ចយេ, កម្មនិ ណោ, ចយោ. កុដ ឆេទនេ, ឥ. វស និវាសេ,តិ. ឧបធស្ស ឯត្តេ គេហំ. សទធាតុម្ហា ឧមោ, សទុមំ.

ទ្វយំ មុខរហិតទេវកុលសទិសេ យញ្ញាយតនេ. ចិត បូជាយំ, កម្មនិ ឥយោ. យត យតនេ, អាយតន្តិ វាយមន្តិ ឯត្ថ ផលកាមាតិ អាយតនំ, អថ វា អាយន្តីតិ អាយានិ, តានិ តនោតីតិ អាយតនំ, ផលការកន្ត្យត្ថោ. ឯត្ថ តុសទ្ទោ សមាគតានំ ទ្វិន្នំ បុព្ពាបរគមនត្ថោ. ‘‘ចេតិយាយតនានិ ចា’’តិបិ បាឋោ.

២០៨. ទ្វយំ ទេវានំ, នរបតីនញ្ច ឥដ្ឋកាទិមយេ ភវនេ. អញ្ញស្សាបិ សាទិស្យា. បសីទន្តិ នយនមនាន្យត្រាតិ បាសាទោ. យុ មិស្សនេ, បោ, ទីឃោ ច, ទីឃវិធានសាមត្ថិយា ឱត្តាភាវោ.

ទ្វយំ រាជតោ អញ្ញេសំ ធនីនំ ព្យវហារកាទីនំ ភវនេ. មុណ្ឌោ ឆទនមេតស្ស, ន បាសាទស្ស វិយាតិ មុណ្ឌច្ឆទោ, ទ្វិត្តំ. ហរ ហរណេ, យោ, យម្ហិ មិអាគមោ ច.

ទុគ្គបុរទ្វារេ វា, យត្ថ កត្ថចិ វា មត្តិកាទិមយេ គជកុម្ភម្ហិ យោ យូបោ បាសាទោ បតិដ្ឋិតោ, សោ ហត្ថិនខោ នាម, ហត្ថិស្សេវ នខោ យស្សាតិ ហត្ថិនខោ, នខសទ្ទេន វា នខសហិតោ បាសាទោ គយ្ហតេ.

២០៩. សុបណ្ណស្ស គរុឡស្ស វង្កេន បក្ខេន សទិសឆទនំ គេហំ សុវណ្ណវង្កច្ឆទនំ. វង្ក គមនេ. ឯកបស្សេយេវ ឆទនតោ អឌ្ឍយោគោ.

ឯកេនេវ កូដេន យុត្តោ អនេកកោណោ បតិស្សយវិសេសោ មាឡោ នាម, វដ្ដាការេន កតសេនាសនន្តិ កេចិ. មា មានេ, ឡោ, មាឡោ.

ចតុរស្សោ បតិស្សយវិសេសោ បាសាទោ នាម, អាយតចតុរស្សបាសាទោតិ កេចិ.

២១០. សន្តេហិ ភាតិ ទិព្ពតីតិ សភាយំ, សភា ច, បុរិមេ យបច្ចយោ, សន្តស្ស សាទេសោ តូភយត្រ. មណ្ឌា រវិរំសយោ, តេ បិវតិ នាសយតីតិ មណ្ឌបោ, វាសទ្ទេន មណ្ឌបបទស្ស បុល្លិង្គត្តំ សមុច្ចិនោតិ, ជនានំ អាលយោ សន្និបាតដ្ឋានំ ជនាលយោ. អាសនត្ថាយ កតា សាលា អាសនសាលា. បដិក្កមន្តិ ឯត្ថាតិ បដិក្កមនំ, កមុ បទវិក្ខេបេ, អធិករណេ យុ.

២១១. ជិនស្ស វាសភូតំ ភវនំ គន្ធកុដិ នាម, ទិព្ពគន្ធេហិ បរិភាវិតា កុដិ គន្ធកុដិ.

តិកំ បាកដ្ឋានេ. រសានិ សន្ត្យស្សំ រសវតី, បចនំ បាកោ, តស្ស ឋានំ បាកដ្ឋានំ. មហន្តានិ ពហូនិ អសិតព្ពានិ សន្តេត្ថ មហានសំ, អស ភក្ខនេ, យុ, វណ្ណវិបរិយយោ.

២១២. សុវណ្ណការាទិសិប្បីនំ កម្មសាលា អាវេសនំ. អាវិសន្ត្យស្មិំ អាវេសនំ, យុ. បានមន្ទិរំ សុរាបានត្ថំ កតមន្ទិរំ សោណ្ឌា នាម, កត្តព្ពាកត្តព្ពំ វិចារេត្វា អត្តនា ឥច្ឆិតវត្ថុការណា សព្ពំ ទេយ្យធម្មំ សនោន្តីតិ សោណ្ឌា, សន ទានេ, តនាទិ. ឌោ, អស្សោត្តំ, វណ្ណវិការោ ច, តេសំ ឯសា វសតិ សោណ្ឌា. បានសទ្ទសន្និធានា សុរាសោណ្ឌាយេវិធ គហិតា. វច្ចស្ស គូថស្ស វិសជ្ជនដ្ឋានំ វច្ចដ្ឋានំ. វច្ចស្ស វិសជ្ជនដ្ឋានា កុដិ វច្ចកុដិ. មុនីនំ ឥសីនំ វសនដ្ឋានំ អស្សមោ នាម, អា កោធំ សមេន្តិ ឯត្ថាតិ អស្សមោ, អា ភុសោ សមេន្តិ ឯត្ថ រាគាទយោតិ វា អស្សមោ.

២១៣. តិកំ បណ្យវិក្កយសាលាយំ. បណ ព្យវហារេ, បណិតព្ពាតិ បណ្យា, វត្ថាទយោ, តេ ឯត្ថ វិក្កិណន្តីតិ បណ្យវិក្កយោ, កី ទព្ពវិនិមយេ, សោ ឯវ សាលា គេហន្តិ បណ្យវិក្កយសាលា. អាបណយន្តេ ព្យវហរន្តេ អស្មិន្តិ អាបណោ, ណោ. បណ្យានំ វិក្កយាយ នីយមានានំ វីថិ បន្ថោ បណ្យវីថិកា. វស អច្ឆាទនេ, តោ, ឧទកំ វសិតំ អច្ឆាទនំ កតមនេនាតិ ឧទោសិតោ, វស្សោត្តំ, ភណ្ឌដ្ឋបនស្ស សាលា ភណ្ឌសាលា. កមុ បទវិក្ខេបេ, ចង្កមត្យត្រាតិ ចង្កមនំ, ចង្កមោ ច, ទ្វិត្តាទិ.

២១៤. ជលន្តិ ឯត្ថាតិ ជន្តា, ជល ទិត្តិយំ, អន្តោ, ‘‘ឥត្ថិយមតិយវោ វា’’តិ អ, អា, លលោបោ, ជនេត្យត្រ អគ្គិន្តិ វា ជន្តា, ជន ជននេ, អន្តោ, សា ឯវ ឃរំ ជន្តាឃរំ. អគ្គិនោ សាលា អគ្គិសាលា. បា បិវនេ, បបិវន្ត្យស្សន្តិ បបា, អ. បានីយដ្ឋា សាលា បានីយសាលា, សា ឯវ បានីយសាលិកា.

គស គមនេ, ភោ, សស្ស ពោ. អវតិ រក្ខតីតិ ឱវរកោ, អរោ, សកត្ថេ កោ, អស្សោត្តញ្ច. វសនំ វាសោ, តទត្ថំ អគារំ វាសាគារំ. សយតិ ឯត្ថាតិ សយនី, យុ, នទាទិ, សា ឯវ គហំ សយនិគ្គហំ.

២១៥. ចតុក្កំ រាជិត្ថាគារេ, តទត្ថិយតោ [តទដ្ឋិយតោ (ក.)] ឧបចារេន រាជិត្ថីសុបិ. រាជិត្ថីនមគារំ ឥត្ថាគារំ. អវរុន្ធីយន្តេ រាជិត្ថិយោ អនេនាតិ ឱរោធោ, រុធ អាវរណេ. សុទ្ធា កាមាបគមត្តា បរិសុទ្ធា រក្ខកា អន្តេ សមីបេ យស្សាតិ សុទ្ធន្តោ. អន្តេ អព្ភន្តរេ បុរំ គេហំ អន្តេបុរំ, បុរស្ស អន្តេតិ វា អន្តេបុរំ. ‘‘អន្តោបុរ’’ន្តិបិ បាឋោ.

រញ្ញំ រាជូនំ អសព្ពវិសយដ្ឋានំ សព្ពេហ្យសាធារណដ្ឋានំ ‘‘កច្ឆន្តរ’’ន្តិ មតំ កថិតំ, យំ ‘‘បមទវន’’ន្តិ វុច្ចតិ, បមទវនំ នាម ឧបការិកាសន្និហិតំ វា បុរសន្និហិតំ វា អន្តេបុរោចិតំ, យត្រ អន្តេបុរសហិតោ ឯវ រាជា វិហរតិ, នាញ្ញជនប្បវេសោ [អមរ ១៤.៣]. បមទានំ វនំ បមទវនំ. និបាតនា យាការានំ [ឦការ អាការានន្តិ អត្ថោ] ឥត្ថិគតានំ រស្សោ ក្វចីតិរស្សោ. កច្ឆស្ស បកោដ្ឋស្ស អន្តរំ អព្ភន្តរំ កច្ឆន្តរំ. បកោដ្ឋំ នាម អព្ភន្តរទ្វារំ.

២១៦. ទ្វយំ ឥដ្ឋកាទិរចិតេ អារោហនេ. ឧបានេន សហ វត្តតេតិ សោបានោ, សោបានំ វា នបុំសកេបិ. អារូយ្ហតេ យេន តំ អារោហនំ, យុ, រុហ ជននេ.

ទ្វយំ កដ្ឋាទិរចិតាយំ. និច្ឆយេន សយន្តិ បាការាទិកមេតាយាតិ និស្សេណី, សិ សេវាយំ, ណី, នទាទិ. ឧទ្ធមារោហតេ ឯតាយាតិ អធិរោហិណី, សាសទ្ទោ ទ្វិន្នម្បិ ឥត្ថិលិង្គត្តំ ជោតេតិ.

២១៧. បញ្ចកំ ជាលកេ. វាតំ បិវតីតិ វាតបានំ. គវំ អក្ខិ គវក្ខោ, សមាសន្តត្តា អ, សញ្ញាសទ្ទតោ បុល្លិង្គត្តំ, អក្ខិ សទ្ទេ វា, គវំ អក្ខិ គវក្ខីតិ វិគ្គហោ. ជល ទិត្តិយំ, ជាលំ. សីហរូបយុត្តំ បញ្ជរំ សីហបញ្ជរំ. អាលោកានំ អាតបានំ បវិសនដ្ឋានំ សន្ធិ ឆិទ្ទន្តិ អាលោកសន្ធិ, អាលោកីយន្តិ ឯតេនាតិ អាលោកោ, សោ ឯវ សន្ធីតិ វា អាលោកសន្ធិ.

ទ្វយំ លង្គិយំ. លគិ គត្យត្ថោ, អ, នទាទិ. បរិ បុនប្បុនំ គមនាគមនវសេន ហន្តីតិ បលិឃោ, ណោ. កបិរូបមត្ថកត្តា កបិសីសោ. អគ្គឡំ នាម កវាដកោ [កវាដផលវិធារណោ (ក.)], តស្ស ថម្ភោ អគ្គឡត្ថម្ភោ, ‘‘អគ្គឡំ តីសុ កល្លោលេ, ទណ្ឌេ ចាន្តកវាដេសូ’’តិ រភសោ, ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ, អគ្គឡា. និស្សេសតោ អព្ពតិ វស្សោទកមនេនាតិ និព្ពំ, អព្ព គតិហិំសាសុ. ឆទ្ទស្ស ឆទនស្ស កោដិ ហេដ្ឋិមាវសានំ ឆទ្ទកោដិ, តស្សំ.

២១៨. តិកំ គេហច្ឆទនេ. ឆាទេតិ ឯតេនាតិ ឆទនំ, ឆទ សំវរណេ, ចុរាទិ. បដគមនេ, ‘‘បដ្យាទីហ្យល’’ន្តិ អលោ. ឆាទេតិ ឯតេនាតិ ឆទ្ទំ, ទ្វិត្តាទិ.

តិកំ គេហង្គណេ. អជ គតិម្ហិ, ឥរោ, អជិរំ. ចរ គតិភក្ខនេសុ, ចរោ. អង្គ គមនេ, ករណាធិករណេសុ យុ, វណ្ណវិការោ, ណត្តំ.

បញ្ចកំ គេហទ្វារតោ ពហិបកោដ្ឋកេ, វីថិយំ ទ្វារបិណ្ឌកេ ច. អលិន្ទោ ត្វញ្ញបិណ្ឌកេបិច្ឆតេ. បឋមំ ហនន្តិ គច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ បឃាណោ, បឃណោ ច, ហនស្ស ឃណាទេសោ. អលិ សខា ឥន្ទោ ឯត្ថាតិ អលិន្ទោ, ‘‘គេហេកទេសេ អលិន្ទោ, បឃាណោ បឃណោភវេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១២.១២] អមរមាលាយំ. អាលិន្ទោ, ទីឃាទិ. បធានំ មុខំ បមុខំ, គេហស្ស ហិ ចតូសុ មុខេសុ តទេវ បធានំ, យត្ថ សាធុជនាបិ អាគន្តុកាបិ និសីទន្តិ. ទ្វារំ ពន្ធតិ បិទហតិ ឯត្ថាតិ ទ្វារពន្ធនំ.

២១៩. ទ្វយំ ទ្វារពាហាយំ. បីឋានិ លោហវិកតិអាទីហិ សង្ឃដីយន្តិ ឯត្ថាតិ បីឋសង្ឃាដកំ, បីឋេហិ សង្ឃដីយតីតិ វា បីឋសង្ឃាដកំ, ឃដ ឃដនេ. ទ្វិភាគេន ពាហាសទិសត្តា ពាហា, ទ្វារស្ស ពាហា ទ្វារពាហា. ‘‘កបាដំ, កវាដ’’ន្តិបិ ទ្វារពាហាយ នាមានិ, កំ វាតំ បាដយតិ, វាដយតិ ចេតិ កម្មនិ ណោ, ឥត្ថិយំ កបាដី.

ទ្វយំ គេហាទីនំ កូដេ. កុដ ឆេទនេ, កម្មនិ ណោ. នយ គមនត្ថោ, កេ សីសេ នយតីតិ កណ្ណីកា, ណ្វុ, ឥត្តំ, ណត្តញ្ច.

២២០. ទ្វយំ ទ្វារេ. ទ្វេ អរន្ត្យត្រាតិ ទ្វារំ, ទុជ្ជនេ វារយន្ត្យស្មា រក្ខកាតិ វា ទ្វារំ, ឧលោបោ. បដិហរន្តិ អបនេន្តិ ឯតស្មា រក្ខកា អញ្ញាតន្តិ បដិហរោ, បដិបក្ខេ ហរតិ ឯតស្មាតិ វា បដិហរោ, រស្សស្ស ទីឃត្តេ បដិហារោ.

ចតុក្កំ ឧម្មារេ, យំ ‘‘ទ្វារបិណ្ឌិកា’’តិ វុច្ចតិ. ឧរ គតិម្ហិ, មារោ ករណេ. ទេហំ នេតិ បវេសេនាតិ ទេហនី, ‘‘ទេហលី’’តិបិ បាឋោ, ទេហំ លាតិ បវេសេនាតិ ទេហលី. ឥល គតិម្ហិ, ណ្វុ. ឥន្ទោ ឯវ បាទំ ខិបតិ ឯត្ថាតិ ឥន្ទខីលោ, ខិប បេរណេ. បស្ស លោបោ, អថ វា ឥំ គមនំ ទទាតីតិ ឥន្ទោ, ទ្វារំ, តត្ថ ឋបិតោ ខីលោ កណ្ដកោតិ ឥន្ទខីលោ, វេគគភិឃាតនតោ ហិ សោ ខីលោ វិយ ហោតិ.

ថម្ភ បដិពន្ធនេ, ថម្ភោ, ធារេតីតិ វា ថម្ភោ, ធរ ធរណេ, រម្ភបច្ចយោ, វណ្ណវិការោ ច. ថុ អភិត្ថវេ, ឧណោ, យុ វា, ធារេតីតិ វា ថូណោ, យុ, រលោបោ, អស្សូ.

អឌ្ឍេន្ទុបាសាណេ អទ្ធចន្ទាការេ បាសាណេ បដិកាសទ្ទោ វត្តតិ. បដ គតិយំ, ណ្វុ. ឥត្ថិកតាការបរេ កេ អស្សិត្តំ. គជិ សទ្ទេ, ណ្វុ, អស្សិត្តំ, ពិន្ទាគមោ ច. ឥស ឥច្ឆាយំ, ឋកោ.

២២១. វលភីតិ ចូឡា, ‘‘សិខាយំ វលភី ចូឡេ’’តិ រុទ្ទោ [រស្សន្តា ច, សិខាយំ វឡភិយំ ចូឡេតិ រុទ្ទោ (ចិន្តាមណិដីកា ១២.១៥)]. តច្ឆាទនេ ទារុម្ហិ កដ្ឋេ គោបានសី មតា. វង្កេតិ ទារុវិសេសនំ. គំ វស្សោទកំ, សូរិយាទិកិរណញ្ច បិវន្តិ វិនាសយន្តិ អព្ភន្តរមប្បវេសនវសេនាតិ គោបានា, ឥដ្ឋកាទយោ, តានិ សិនោន្តិ ពន្ធន្តិ ឯត្ថាតិ គោបានសី.

សោធាទិគេហេសុ ឆេកបក្ខាវាសត្ថំ យោ ពហិ ករិយ កដ្ឋេកទេសោ ឋបីយតេ, សោ វិដង្កោ. កបោតេ បាលយតីតិ កបោតបាលិកា, កម្មនិ ណ្វុ. ដកិ និវាសគតីសុ. វិនោ បក្ខិនោ ដង្កន្តិ ឯត្ថាតិ វិដង្កោ. ណោ.

២២២. ទ្វយំ កុញ្ចិកាឆិទ្ទេ. កុញ្ចិកាយ វិវរំ ឆិទ្ទំ កុញ្ចិកាវិវរំ. តាឡស្ស បវេសនដ្ឋានភូតោ ឆិគ្គឡោ ឆិទ្ទំ តាឡច្ឆិគ្គឡោ.

តិកំ កុញ្ចិកាយំ. កុញ្ច កោដិល្យេ, ណ្វុ. តាយតិ រក្ខតីតិ តាលោ. អលោ, តលតិ តិដ្ឋតិ ឯតេនាតិ វា តាលោ, តល បតិដ្ឋាយំ. អវាបុរតិ វិវរតិ យេនាតិ អវាបុរណំ, វរ សំវរណេ, យុ, វស្ស បោ, ឧត្តំ, ឧបសគ្គស្ស ទីឃតា ច, ‘‘អបារុតា តេសំ អមតស្ស ទ្វារា’’តិ [ទី. និ. ២.៧១; ម. និ. ១.២៨៣] វចនតោ បុរ, បារ សំវរណេតិបិ ធាត្វត្ថំ បឋន្តិ. អវបុព្ពោ វុ សំវរណេតិបិ ធាត្វត្ថេ បន សតិ វស្ស រត្តំ, ឧបសគ្គស្ស ទីឃតា ច, ‘‘អបារុតា, សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា’’ត្យាទីសុ បន បការវណ្ណាគមេន សិទ្ធោ. វិទ លាភេ, ឥម្ហិ វេទិកា, សកត្ថេ កោ. ឥតរត្ថ ឥយេវ.

២២៣. សង្ឃាដាទយោ មន្ទិរង្គា គេហង្គវិសេសា. សម្មា ឃដេន្តិ ឯត្ថ គោបានស្យាទយោតិ សង្ឃាដោ, បុព្ពបច្ឆិមទក្ខិណុត្តរាយាមវសេន ថម្ភានមុបរិ ឋិតោ កដ្ឋវិសេសោ, តេ បន បុព្ពបច្ឆិមយាមា តយោ កដ្ឋា, ទក្ខិណុត្តរយាមា បន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ តយោ កដ្ឋា, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន បញ្ចសត្តនវាទយោបិ. ទ្វិន្នំ បក្ខានំ អបតនត្ថំ ពន្ធនតោ បាសោ វិយាតិ បក្ខបាសោ. តុលតិ សង្ឃាដេសុ បតិដ្ឋតីតិ តុលា, តល បតិដ្ឋាយំ, អស្សុត្តំ, បក្ខានំ វា សមវាហិតភាវករណតោ តុលយតិ មិនាតិ ឯតាយាតិ តុលា, តុល ឧម្មានេ.

តិកំ សម្មជ្ជនិយំ. មុជិ សោធនេ, យុ. មជ្ជ សំសុទ្ធិយំ, យុ. សុធ សុទ្ធិយំ, សព្ពត្រ ករណេ យុ.

២២៤. តិកំ សង្ការឆឌ្ឌនប្បទេសេ. កដ ឆឌ្ឌនមទ្ទនេសុ, សង្កដន្តិ ឯត្ថាតិ សង្កដីរំ, ឦរោ, ‘‘សង្កដោ’’តិ វា សង្ការោ វុច្ចតិ, តំ ឦរយន្តិ ខិបន្តិ ឯត្ថាតិ សង្កដីរំ, ឦរ ខេបេ. សង្ការស្ស ឋានំ សង្ការដ្ឋានំ. សង្ការំ កដតិ ឆឌ្ឌេតិ ឯត្ថាតិ សង្ការកូដំ, អស្សូ, សកត្ថេ កោ.

ចតុក្កំ សម្មជ្ជនិយា និរាកតេ [និរស្សតេ (ក.)] ថុសាទិម្ហិ. នានាវិធេ សង្ការេ រាសីករណវសេន កចតិ ពន្ធតិ ឯតេនាតិ កចោ, សោ ឯត្ថ ឥច្ឆិតព្ពោតិ កចវរោ, វរ ឥច្ឆាយំ. ឧច្ឆិដ្ឋោ កលាបោ សមូហោ ឧក្លាបោ, កស្សាការលោបោ. នានាវិធេហិ តិណាទីហិ សង្ករីយតេ មិស្សីករីយតេតិ សង្ការោ, ណោ. អវករោតិប្យត្រ. អវករីយតេ និរស្សតេតិ, អ. ‘‘សម្មជ្ជោ មជ្ជនី ចេវ, សង្ការោ’វករោ មតោ’’តិ ហលាយុធោ. កស វិលេខនេ, អម្ពុ.

២២៥. ឃរាទិភូមិ ឃរខេត្តវិហារាទីនំ យោ ភូមិប្បទេសោ វត្ថុ នាម, តំ នបុំសកេ, វសន្តិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ, រត្ថុ. គស មទនេ, គសន្តិ ឯត្ថាតិ គាមោ, មោ. សំវសន្ត្យត្រាតិ សំវសថោ, អថោ.

បាកដោ ខ្យាតោ គាមោ, សោ និគមោ នាម, អតិរេកោ គាមោ និគមោ, ភុសត្ថោ និ, សញ្ញាសទ្ទត្តា រស្សោ.

ឧបភុញ្ជិតព្ពភោគមនុស្សាទីហិ ( ) [(ឥភ្យោ) (?)] វឌ្ឍិតោ អធិកោ គាមោ និគមតោបិ អធិកតរត្តា ‘‘អធិភូ’’តិ ឦរិតោ កថិតោ, អធិកោ ភវតីតិ អធិភូ.

២២៦. ទ្វយំ គាមាទិបរិយន្តភាគេ. សិ ពន្ធនេ, មោ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាទីយតេតិ មរិយាទា, បស្ស មោ.

ទ្វយំ អាភីរកុដិយំ [ឃោសោ អាភីរបល្លី សិយា (អមរ ១២.២០)]. ឃុ សទ្ទេ, ឃោសន្ត្យត្រាតិ ឃោសោ. គោបាលានំ គាមោ គោបាលគាមកោ, សកត្ថេ កោ.

បុរវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. នរវគ្គវណ្ណនា

២២៧-២២៨. បោរិសន្តានិ មនុស្សជាតិយា នាមានិ. មនោ ឧស្សន្នមស្សាតិ មនុស្សោ, សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមានសា ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តា, កេ បន តេ? ជម្ពុទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា. តេនាហ ភគវា – ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ, សូរា សតិមន្តោ ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ [អ. និ. ៩.២១]. តថា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ បច្ចេកពុទ្ធា អគ្គសាវកមហាសាវកចក្កវត្តិនោ ច អញ្ញេ ច មហានុភាវា សត្តា តត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. សមានរូបាទិតាយ បន សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ មនុស្សាត្វេវ បញ្ញាយិំសូតិ ឯកេ, អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘លោភាទីហិ, អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សទតាយ មនុស្សា, យេ ហិ សត្តា មនុស្សជាតិកា, តេសុ វិសេសតោ លោភាទយោ, អលោភាទយោ ច ឧស្សទា, តេ លោភាទីហិ ឧស្សទតាយ អបាយមគ្គំ, អលោភាទីហិ ឧស្សទតាយ សុគតិមគ្គំ, និព្ពានគាមិមគ្គញ្ច បូរេន្តិ, តស្មា លោភាទីហិ, អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សទតាយ បរិត្តទីបវាសីហិ សទ្ធិំ ចតុមហាទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា មនុស្សាតិ វុច្ចន្តី’’តិ. លោកិយា បន មនុនោ អបច្ចភាវេន មនុស្សាតិ វទន្តិ, មនុ នាម បឋមកប្បិកោ លោកមរិយាទាយ អាទិភូតោ ហិតាហិតវិធាយកោ សត្តានំ បិតុដ្ឋានិយោ, យោ សាសនេ ‘‘មហាសម្មតោ’’តិ វុច្ចតិ, បច្ចក្ខតោ, បរម្បរតាយ ច តស្ស ឱវាទានុសាសនិយំ ឋិតា តស្ស បុត្តសទិសតាយ មនុស្សាតិ វុច្ចន្តិ, តតោ ឯវ ហិ តេ ‘‘មានវា, មនុជា’’តិ ច វោហរីយន្តិ, ឧស្សបច្ចយោ. មនុនោ អបច្ចំ មានុសោ, ឧសោ. មរ បាណចាគេ, ចោ, មច្ចោ, បព្ពជ្ជាទិនា វា ត្យបច្ចយោ, ធាត្វន្តស្ស លោបោ ច. តតោ ‘‘យវត’’មិច្ចាទិនា ចោ, ទ្វិត្តំ. មនុនោ អបច្ចំ មានវោ. មាណវោប្យត្រ, ណវោ. មនុម្ហា ជាតោ មនុជោ. នី នយេ, នេតីតិ នរោ, អរោ. បុស បោសនេ, ណោ, បុរេតីតិ វា បោសោ. បុរ បូរណេ, សោ, ឧស្សោត្តំ, រលោបោ. បុនាតីតិ បុមា,បុ បវនេ, មោ, សិស្សា. បុរេតីតិ បុរិសោ, បោរិសោ ច, ឥសោ, រស្សស្ស ទីឃតាយ បូរិសោ ច. ឯត្ថ ច មនុស្សាទិបញ្ចកំ ឥត្ថិយម្បិ វត្តតេ, នរាទយោ តុ បុមេយេវ វិសិដ្ឋលិង្គត្តា. តត្រ មនុស្ស មានុស មនុជ មាណវេហិ នទាទិត្តា ឦបច្ចយោ, ឯកសការលោបោ, មនុសី, មានុសី, មនុជី, មាណវី. មច្ចា, ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ.

វិទ្ទសុបរិយន្តំ បណ្ឌិតេ. បណ្ឌា ពុទ្ធិ សញ្ជាតា អស្សាតិ បណ្ឌិតោ, តរត្យាទិ. បឌិ គតិយំ វា, តោ. ពុជ្ឈតីតិ ពុធោ. វិទតិ ជានាតីតិ វិទ្វា, វិទ ញាណេ, វោ, សិស្សា. ភូ សត្តាយំ, អត្ថេ វិភាវេតិ បកាសេតិ សីលេនាតិ វិភាវី, ណី. រាគាទយោ សមេតីតិ សន្តោ, តោ, សុន្ទរោ អន្តោ អវសានមេតស្សាតិ វា សន្តោ. សុន្ទរា បញ្ញា យស្ស សប្បញ្ញោ. កិន្នាម ន វិន្ទតីតិ កោវិទោ, នេរុត្តោ, កុំ បាបំ វិន្ទតីតិ វា កោវិទោ. ធី បញ្ញា យស្សត្ថីតិ សោ ធីមា, សោភនំ ឈាយតីតិ សុធី, ឈេ ចិន្តាយំ. ឈស្ស ធោ, ឦ, សុន្ទរា ធី យស្សាតិ វា សុធី. កវិ វណ្ណេ, ឥ, ឥត្ថិយំ កវី ច, កុ សទ្ទេ វា, ឥ, កវិ. ព្យញ្ជយតីតិ ព្យត្តោ, អញ្ជ គតិយំ, តោ. ភុជាទីនមន្តោ នោ ទ្វិ ច. វិសិដ្ឋោ អត្តា យស្សាតិ វា ព្យត្តោ. ចក្ខ ទស្សនេ, យុ, វិចក្ខណោ, វិចារេតីតិ វា វិចក្ខណោ, នេរុត្តោ. វិគតោ សារទោ ឯតស្មាតិ វិសារទោ.

២២៩. មេធា ធារណា មតិ បញ្ញា យស្សាតិ មេធាវី, វី. អតិសយមតិយុត្តតាយ មតិមា. បញ្ញាយ យោគតោ បញ្ញោ. វិសេសំ ជានាតិ សីលេនាតិ វិញ្ញូ, រូ. វិទ ញាណេ, ឧរោ, វិទុរោ [វិទូរោ (ក.)]. រូបច្ចយេ វិទូ. ធីយោគា ធីរោ, រោ. វិសិដ្ឋទស្សនសីលតាយ វិបស្សី, ណី. ទោសំ ជានាតីតិ ទោសញ្ញូ, រូ. ពុជ្ឈតីតិ ពុទ្ធោ, តោ. ទុ គតិយំ, អ, ឧស្សាវោ [ទុ គតិយំ អព្ពោ (សូចិ)], ទព្ពោ. វិទ ញាណេ, ទសុ.

២៣០-២៣១. មហិលាន្តំ ឥត្ថិសាមញ្ញេ. ឥសុ ឥច្ឆាយំ, តោ, នទាទិ. សីមស្ស អន្តោ សីមន្តោ, កេសវេសោ, តំយោគា សីមន្តិនី, ឥនី. នរស្សាយំ នារី, ឥទមត្ថេ ណោ. តិដ្ឋតិ គព្ភោ យស្សំ, សា ថី. ធា ធារណេ វា, វណ្ណវិការោ, ឦ. ពន្ធ ពន្ធនេ, ឩ, ពន្ធស្ស វធាទេសោ ច [ណ្វាទិ ៣], វធូសទ្ទោ សុណិសាភរិយានម្បិ វាចកោ. វន សម្ភត្តិយំ, តោ, ឥការាគមោ ច. អង្គ គមនត្ថោ, យុ, អង្គនា, វិសិដ្ឋនារិយម្បិ អង្គនា, តទា កល្យាណង្គនារីលក្ខណោបេតំ បសត្ថំ ហត្ថបាទាទិកមង្គមស្សត្ថីតិ អស្សត្ថ្យត្ថេ អង្គា កល្យាណេ នបច្ចយោ [មោគ្គល្លាន ៤.៩២]. វិរូបេសុបិ មទោ រាគមទោ យស្សា សា បមទា, វិសិដ្ឋនារិយំប្យត្រ បមទា, តទា បកដ្ឋោ មទោ រូបសោភគ្គជនិតោ ចេតោវិការោ យស្សា សា បមទា. រូបលាវណ្យសម្បន្នតាយ សុន្ទរី, វិសិដ្ឋាយម្បិ. កមនីយវុត្តិតាយ កន្តា, កមុ កន្តិយំ, តោ. កន្តិយោគា វា កន្តា, វិសិដ្ឋាយម្បិ. រមយតិ វិនោទយតិ នាយកំ, សា រមណី, នន្ទាទីហិ យុ, នទាទិ, វិសិដ្ឋាយម្បិ. ទយ រក្ខណេ, កម្មនិ តោ. អប្បំ ពលំ យស្សា សា អពលា, អប្បត្ថោយំ អការោ. មាតុយា គាមោ វិយ គាមោ យស្សា សា មាតុគាមោ, មាតា វិយ គច្ឆតីតិ វា មាតុគាមោ, គមុ គមនេ, ណោ, មាតា វិយ គសតីតិ វា មាតុគាមោ, គស អទនេ, មោ, មាតា វិយ គាយតីតិ វា មាតុគាមោ, គា សទ្ទេ, មោ. មហី វិយ សុចិំ អសុចិម្បិ លាតីតិ មហិលា, មហន្តេសុ ពហូសុបិ រត្តចិត្តេសុ ឥលតិ គច្ឆតីតិ វា មហិលា, ឥល គមនេ, មហ បូជាយំ វា, ឥរោ, លត្តំ, អា, មហិលា. មហេលាប្យត្រ.

តិកំ វិសិដ្ឋនារិយមេវ. លល វិលាសេ, នន្ទាទីហិ យុ. លល ឥច្ឆាយន្តិ ចុរាទិគណតោ វា យុ. ភយបកតិ ភីរុ, ភី ភយេ, រុ, ‘‘ភីរុ អត្តេ ជនេ’ត្ថិយ’’ន្តិ រភសោ. អតិសយិតកាមា កាមិនី, កាមោ សិង្គាររូបោ មទោ យស្សាត្ថីតិ ឥនី, សព្ពត្រេវំ. វាមលោចនា, ភាវិនី, និតម្ពិនី, រាមាឥច្ចាទីនិបិ វិសិដ្ឋនារីនាមានិ.

ទ្វយំ បឋមវយសិ វត្តមានាយំ.

អដ្ឋវស្សា ភវេ គោរី, ទសវស្សា តុ កញ្ញកា;

សម្បត្តេ ទ្វាទសេ វស្សេ, កុមារីត្យ’ភិធីយតេ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៨].

ឥហ ត្វភេទោបចារេនេកត្តំ. អញ្ញេ បនាហុ ‘‘កញ្ញាសទ្ទោយំ បុមុនាភិសម្ពន្ធបុព្ពកេ សម្បយោគេ និវត្តេតី’’តិ. កុមារ កីឡាយំ, ចុរាទិ, កុមារយតីតិ កុមារី, អ, នទាទិ, សកត្ថេ កោ, ណ្វុនា វា សិទ្ធោ. កមនីយតេតិ កញ្ញា, កន ទិត្តិកន្តិគតីសុ, យោ, ន្យស្ស ញត្តំ, អ, អា.

យុវសទ្ទតោ បាដិបទិកតោតិ, យុវតិ. វរិត្ថិបរិយាយសាមញ្ញេបិ យុវតិសទ្ទោ បកត្យន្តរមត្ថីតិ. តរ តរណេ, យុ, ឧត្តំ, ឦ ច.

២៣២. សាភិសេកា លទ្ធាភិសេកា រាជិត្ថី មហេសី នាម, មហ បូជាយំ, កម្មនិ ឥសោ, ឥស្សេ, តតោ ឦ, មហតិយោ រាជិត្ថិយោ ឦសតិ អភិភវតីតិ វា មហេសី, ឦស ឥស្សរិយេ, ឦ. មហេសិតោ អញ្ញា រាជនារិយោ ភោគិនិយោ ភោគយោគា, ឦ, ឥនី ច. យានារី បុរិសស្ស សង្កេតំ យាតិ, សា ‘‘ធវត្ថិនី, អភិសារិកា’’តិ ចោច្ចតេ. ធវំ បតិំ អត្ថយតិ ឥច្ឆតីតិ ធវត្ថិនី, អត្ថ យាចនិច្ឆាសុ, ឥនី, អសតីវិសេសោ. សរ គតិយំ, អភិសរតិ សង្កេតន្តិ, ណ្វុ.

២៣៣. ឆក្កំ វេសិយំ. ចតុសដ្ឋិកលាកុសលតាយ, សីលរូបាទិមត្តាយ ច គណ្យតេ អាទីយតេ គណិកា, គណ សង្ខ្យានេ, ណ្វុ. វេសោ អាកប្បោ, តេនាតិសោភតេ, កម្មវេសេហិ វា ឥច្ឆីយតេតិ. អតិសោភនេ, ឥច្ឆត្ថេ វា យបច្ចយោ. វណ្ណសម្បន្នា ទាសី វណ្ណទាសី, ទាសិម្បិ ហិ វណ្ណសម្បន្នំ កេចិ សាមិកា ធនលោភេន គណិកំ ករោន្តិ. នគរំ សោភេតីតិ នគរសោភិនី. រូបេន ឧបជីវតីតិ រូបូបជីវិនី. អតិសយវេសយុត្តតាយ វេសី.

ទ្វយំ អសតីសាមញ្ញេ. កុលានិ អដតិ នាសយតីតិ កុលដា. ពន្ធមនុពន្ធំ កាយតីតិ ពន្ធកី, នទាទិ.

២៣៤. ចតុក្កំ ឧត្តមនារិយំ. វរោ អារោហោ សោណិ យស្សា សា វរារោហា. ឧត្តមគុណយោគា ឧត្តមា. សោណិគារវេន មត្តគជោ វិយ ពន្ធនគាមិនី មត្តកាសិនី, កស គតិយំ. វរវណ្ណយោគា វរវណ្ណិនី, ឥនី.

‘‘សីតេ សុខោណ្ហសព្ពង្គី, គិម្ហេ យា សុខសីតលា;

ភត្តុ ភត្តា ច យា នារី, សា ភវេ វរវណ្ណិនី’’តិ. រុទ្ទោ;

ទ្វយំ អខណ្ឌិតចរិត្រាយំ. បតិ សាមិកោវ កមនីយោ យស្សា បតិព្ពតា, បតិម្ហិ វតមស្សាតិ វា បតិព្ពតា. អស ភុវិ, អន្តោ, ឦ, អាទិលោបោ. សមេតីតិ វា សតី, សមុ ឧបសមេ, អន្តោ, ឦ.

ទ្វយំ កាមរត្តរាជបុត្តាទិនោ កុលស្ស និយតបតិយំ. កុលានុរូបា ឥត្ថី កុលិត្ថី, កុលំ បាលេតិ រក្ខតីតិ កុលបាលិកា, ណ្វុ.

២៣៥. ទ្វយំ មតភត្តិកាយំ. វិគតោ ធវោ ភត្តា យស្សា វិធវា. បតិ សុញ្ញោ នដ្ឋោ យស្សាតិ បតិសុញ្ញា.

ទ្វយំ អត្តិច្ឆាយ បត្យន្វេសិនិយំ កញ្ញាយំ. បតិំ វរតិ គវេសតីតិ បតិម្ពរា, ទុតិយាយាលោបោ. សយមេវ បតិំ វរតីតិ សយម្ពរា, បឋមាយាលោបោ, វរ បត្ថនាយំ.

ចតុក្កំ វិជាតាយំ. វិជនី គព្ភវិមោក្ខនេ, តោ, វិជាយិត្ថាតិ វិជាតា. សូ អភិសវេ, តោ. ជាតំ អបច្ចំ បុត្តោ ឯតិស្សាតិ ជាតាបច្ចា. បសូតាវ បសូតិកា, កបច្ចយោ, ឥត្តញ្ច.

២៣៦. ទ្វយំ ទូតិយំ. យា បេសីយតេ, សា ទូតី, ទុ គមនេ,តិ, ឦម្ហិ ទូតី. សញ្ចារយតិ យថាភិមតន្តិ, ណ្វុ.

តិកំ ទាសិយំ. ទុ កុច្ឆិតំ អសតិ ភក្ខតីតិ ទាសី, ឦ, ទីយន្តេ តាយាតិ វា ទាសី, ទា ទានេ, សោ, ឦ ច. ចិដ បេសនេ, កម្មនិ ណោ, ឦ. កុដំ ឧទកកុម្ភំ ធារេតីតិ កុដធារិកា, ណ្វុ.

ទ្វយំ សុភាសុភនិរូបិនិយំ សំវរិកាទិម្ហិ. វរ គតិយំ, កត្តរិ ឥនី. សុភាសុភស្ស ឥក្ខណំ និរូបនំ យស្សាត្ថីតិ, ឥ, សកត្ថេ កោ. ឥមេ ទ្វេ សទ្ទា តុល្យត្ថា.

យា សយំ ខត្តិយជាតិ យស្ស កស្សចិ ភរិយា, សា ខត្តិយានី, ខត្តិយា ច. ខត្តិយស្សាបច្ចំ ខត្តិយានី, អានោ, ឦ. ណម្ហិ ខត្តិយា.

២៣៧. បជ្ជំ អគ្គិសក្ខិបុព្ពកតបាណិគហិតាយំ ភរិយាយំ, អញ្ញត្រ តូបចារា. ទារយន្តេ យេនាតិ ទារោ, ទរ វិទារណេ, អកត្តរិ ច ការកេ សញ្ញាយំ ណោ. ជាយតិ បុត្តោ យាយាតិ ជាយា, ជន ជននេ, យោ, ជនិស្ស ជា ច, អា, ជយតីតិ វា ជាយា, ជិ ជយេ, យោ, ជិស្ស ជា, អា, ជាយា. កល សង្ខ្យានេ, អត្តោ. ឃរំ នេតីតិ ឃរណី, ណត្តំ. ភរិតព្ពតោ ភរិយា, ភរ ភរណេ, យោ. បិយាយិតព្ពតោ បិយា,បី តប្បនកន្តីសុ, យោ. បជំ បុត្តំ បាលេតីតិ បជាបតិ, បា បាលនេ,តិ, អាត្តំ, រស្សត្តញ្ច. ទ្វិន្នំ បូរណី ទុតិយា. បឋមោ ភត្តា, ភរិយា ទុតិយា. សាមិកស្ស បាទេ បរិចរតីតិ បាទបរិចារិកា, ណ្វុ. បតិនី, បាណិគហិតា, សហធម្មិនីតិបិ តស្សាយេវ នាមានិ.

២៣៨. តិកំ សខិយំ. តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ សហ ខាយតិ បកាសតីតិ សខី, សហបុព្ពោ ខា បកាសនកថនេសុ, ឦ. អល ភូសនេ អាបុព្ពោ, ឥ. វយសា តុល្យា វយសា, តុល្យេ សញ្ញាយំ សោ [បាណិនិ ៤.៤.៩១ សុត្តេ យបច្ចយោ ទិស្សតិ].

ជរោវុច្ចតិ ចោរស្សាមិកោ, តស្សាយំ ជារី, ណោ, ឦ. សាមិកំ អតិក្កម្ម អញ្ញត្រ ចរតីតិ, ឥនី.

២៣៩. បុមេ តូតិ លិង្គន្តោ តុសទ្ទោ ន បុព្ពំ ភជតេ. អរ គមនេ, តុ, អរស្សុត្តំ. រតិយា ជាយតីតិ រជោ, តិលោបោ. បុប្ផ វិកសនេ, បុប្ផំ.

តិកំ រជស្សលាយំ. ឧតុយោគាឧតុនី, ឥនី. រជយោគា រជស្សលា, សលោ. បុប្ផវន្តតាយ បុប្ផវតី. ថីធម្មិនី, អវី, អត្តេយី, មលិនី, ឧតុមតី, ឧទកីឥច្ចាទីនិបិ តស្សា នាមានិ.

តិកំ គព្ភិនិយំ. គរុ អលហុកោ គព្ភោ កុច្ឆិ ឯតិស្សាតិ គរុគព្ភា. អាបន្នោ បត្តោ គព្ភដ្ឋោ សត្តោ ឯតាយាតិ អាបន្នសត្តា. គព្ភយោគា គព្ភិនី.

តិកំ យេន វេឋិតោ គព្ភោ កុច្ឆិយំ តិដ្ឋតិ, តត្រាសយេតិ ខ្យាតេ. គព្ភោ អាសយតេ តិដ្ឋត្យត្រាតិ, ណោ. ជរំ ឯតីតិ ជលាពុ. ឧ, រស្ស លោ, យស្ស ពោ, ជរាបុព្ពោ ឥ គតិយំ. កលំ ជរតំ លាតីតិ កលលោ, កល សង្ខ្យានេ វា, អលោ.

២៤០-២៤១. សត្តកំ ភត្តរិ. ធូ កម្បនេ, សន្តាសំ ធុនោតីតិ ធវោ, អ. សំ ឯតស្សត្ថីតិ សាមិកោ, អាមិបច្ចយោ, សកត្ថេ កោ, ឥបច្ចយោ វា, និគ្គហីតស្ស មោ, អស្ស ច ទីឃោ, សាមិកោ. ភរ ភរណេ, ភរតីតិ ភត្តា, រិតុ. កមុ ឥច្ឆាយំ, តោ, ‘‘បក្កមាទីហិ ន្តោ ចា’’តិ ន្តត្តំ. បា រក្ខណេ, អតិ, បតិ. វរ ឥច្ឆាយំ, អ, វរោ. បី តប្បនកន្តីសុ, យោ.

រតិការណត្តា បតិនោ ឧប ឧបបតិ, សមាសេ កតេ អភិធានតោ បុព្ពនិបាតោ, អប្បធានភូតោ វា បតិ ឧបបតិ. ជរ វយោហានិម្ហិ, ជីយន្តេ អនេនាតិ ជារោ, ទារោ ច.

សត្តកំ បុត្តេ. នរកេ ន បតន្ត្យនេន ជាតេនាតិ អបច្ចំ, បត គតិយំ, យោ, ត្យស្ស ចោ, ន បតតិ ន វិច្ឆិន្ទតិ វំសោ ឯតេនាតិ វា អបច្ចំ, បុត្តេ, ធីតរិ ច និច្ចនបុំសកោយំ. បូ បវនេ. បុនាតិ បិតរោ តេនាតិ បុត្តោ. ‘‘ឆទាទីហិ តត្រណ’’តិ តោ. បូរេតីតិ វា បុត្តោ. អត្តតោ ជាតោ អត្រជោ, ‘‘អត្តជោ’’តិបិ បាឋោ. សុយតេតិ សុតោ. សុ អភិសវេ, សុណាតីតិ វា សុតោ, តោ, សុ សវនេ. តនុម្ហា ជាតោ តនុជោ, តនយោ ច, យោ, តនោតិ មុទន្តិ វា តនយោ, អយោ. សូយតេតិ សូនុ, កម្មនិ នុ, សូ បសវេ.

បុត្តាទយោ សូនុបរិយន្តា ធីតរិ វត្តមានា ឥត្ថិយំ វត្តន្តិ. ទុហិតា, ធីតា ច សទា នារិយមេវ. ទុហ បបូរណេ, រាតុ, ឱត្តាភាវោ, ឥការាគមោ ច. ធា ធារណេ, រាតុ, អាស្សី. បុត្តាទយោ ច តេ សាមញ្ញេនេវ កុណ្ឌគោលកាទីនំ វាចកា. សវណ្ណាយំ តុ ឩឍាយំ សជាតោ សយំ ជនិតោ សុតោ ឱរសោ នាម. សជាតសទ្ទេន កុណ្ឌកគោលកខត្តាទិព្យវច្ឆេទោ. ជីវតិ ភត្តរិ ជារជោ សុតោ កុណ្ឌាខ្យោ. មតេ ភត្តរិ ជារជោ គោលកាខ្យោ. អរិយាសុទ្ទជោ សុតោ ខត្តា នាម [ខត្តា អរិយាសុទ្ទានំ (អមរ ២០.៣)]. អាទិនា មាគធាទីនំ គហណំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អមតេ ជារជោ កុណ្ឌោ,

មតេ ភត្តរិ គោលកោ’’តិ [អមរ ១៦.៣៦].

‘‘មាគធោ សុទ្ទខត្តាជោ’’តិ [អភិធានុ ៥០៣ គាថា] ច.

ឧរសា មនសា និម្មិតោ, ឧរសទ្ទា តតិយន្តា និម្មិតត្ថេ ណោ, និវិដ្ឋត្តា តេន និម្មិតោតិ វុច្ចតិ. ឧរសិ ភវោតិ វា ឱរសោ.

២៤២. ចតុក្កំបតិបតិនីនំ យុគេ, ‘‘ទារា បុមេ ពហុត្តេ ច, ទំ កលត្រេ នបុំសកេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៣៨] អមរមាលា, ជំសទ្ទោ ត្វព្យយោ ទារវចនោ. តស្មា ‘‘ជម្បតិ, ទម្បតី’’តិបិ ភវិតព្ពំ, ឥធ បន កច្ចាយនមតេនោទាហដា. ជាយា ច បតិ ច ជាយាបតិ. ឥតរីតរយោគទ្វន្ទោ. ជាយា ច បតិ ច ជានិបតិ, តថា ជាយម្បតិអាទយោ, ជាយាសទ្ទស្ស បតិម្ហិ បរេ ជានិ, តុទញ្ច, ជាយញ្ច យទាទិនា.

តិកំ នបុំសកេ. វិគតោ រាគស្សវោ យស្មា វស្សវរោ. សុ សវនេ, អរោ. បណ ព្យវហារេ, ឌោ, បឌិ លិង្គវេកល្យេ វា, ភូវាទិ. ន ឥត្ថី ន បុមា នបុំសកំ, និរុត្តិនយេន ឥត្ថិបុមានំ បុំសកភាវោ, នស្ស ច បកតិ. តតិយាបកតិ, សណ្ឌោ, កលីពន្តិបិ តស្ស នាមានិ. តតិយា បកតិ តតិយប្បការោ, សមជាតិកេ ឥត្ថិបុរិសេ អបេក្ខិត្វា តតិយត្តំ បការស្ស. បឋមា ហិ បកតិ ឥត្ថី, ទុតិយា បកតិ បុរិសោ, ឥតរបកតិ តតិយា បកតិ.

២៤៣. ឆក្កំ ញាតិមត្តេ, ពន្ធុយេវ ពន្ធវោ, អ, ឧស្សាវោ. ពន្ធតីតិ ពន្ធុ, ឧ. សស្ស អត្តនោ ជនោ សជនោ. សមានំ គោត្តំ កុលំ អស្សាតិ សគោត្តោ, សមានស្ស សភាវោ. ញា អវពោធនេ, កម្មេតិ, ញាតិយេវ ញាតកោ, អត្តំ, សកត្ថេ កោ ច. សុសទ្ទោប្យត្រ [ស្វ (អមរ ១៦.៣៦)].

ទ្វយំ សត្តបុរិសាវធិកេសុ និកដញាតីសុ. លោហិតេន សម្ពន្ធោ សាលោហិតោ, សម្ពន្ធស្ស សាទេសោ, បុព្ពនិបាតោ ច, សមានំ បិណ្ឌទានំ យស្ស សបិណ្ឌោ, សនាភយោប្យត្រ [នាភិ សត្តបុរិសាវធិកកុលេ (ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៣៣)]. តិកំ បិតរិ. តា បាលនេ, តោ កត្តរិ. ជនយតីតិ ជនកោ, ណ្វុ. បា រក្ខណេ, រិតុ, អស្សិត្តំ.

២៤៤. ឆក្កំ មាតរិ. អម បូជាយំ, កម្មនិ មោ, ពោ ច, អម្មា, អម្ពា. ជនយតីតិ ជននី, យុ, នទាទិ. មាន បូជាយំ, បុត្តំ មានេតីតិ មាតា, រាតុ, បាតីតិ វា មាតា, បាតិស្ស មោ. ជនេតីតិ ជនេត្តិ,តិ. ជនេតីតិ ជនិកា, ណ្វុ, ឥត្តំ.

អប្បធានភូតា មាតា ឧបមាតា, កុមារេ ធារេតីតិ ធាតិ. ធា ធារណេ,តិ. ជាយាយ ភរិយាយ ភាតិកោ កនិដ្ឋោ ច ជេដ្ឋោ ច សាលោ នាម, សស្ស អត្តនោ ឯសា សា, ភរិយា, តស្សា ភាតា សាលោ, ជាយាយ ភាតរិ អលោ. សរ គតិចិន្តាហិំសាសុ វា, ណោ, លត្តំ, សាល វិតក្កេ វា, ចុរាទិ.

២៤៥. សាមិនោ ភត្តុ ភគិនី ននន្ទា នាម, ន នន្ទតីតិ ននន្ទា, អត្តាភាវោ នស្ស វិភាសាធិការា. នន្ទ សមិទ្ធិយំ, ភូវាទិ.

ទ្វយំ អយ្យិកាយំ. មាតុយា មាតា មាតាមហី. បិតូនំ បិតរិ ច មាតរិ ច អាមហំ យទាទិនា, នទាទិ. អរហ បូជាយំ, ណ្វុ, រហស្ស យោ, អយ គតិម្ហិ វា, ណ្វុ, អយ្យិកា.