នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

អភិធានប្បទីបិកាដីកា

គន្ថារម្ភ

យស្ស ញាណំ សទា ញាណំ, នាញ្ញេយ្យា ញាណកំ វិនា;

និស្សេសគុណយុត្តស្ស, តស្ស នត្វា មហេសិនោ.

សត្ថន្តរា សមាទាយ, សារំ សព្ពធរា តថា;

ករិយ្យតេ’ភិធានប្ប-ទីបកស្សត្ថវណ្ណនា.

បណាមាទិវណ្ណនា

[ក] ឥធាយំ គន្ថការោ បឋមមត្តនោ បរេសម្បិ សម្មា ហិតត្ថនិប្ផាទនត្ថំ បុញ្ញសម្បទ’មាចិនោតិ ‘‘តថាគតោ’’ច្ចាទិនា. តត្ថ ករុណាករោ មហាករុណាយ ឧប្បត្តិដ្ឋានភូតោ យោ តថាគតោ ភគវា ករោបយាតំ អត្តនោ ហត្ថគតំ សុខប្បទំ សុខស្ស បតិដ្ឋានភូតំ សុខការណំ វា សុខទាយកំ វា បទំ និព្ពានំ ឱសជ្ជ ចជិត្វា កលិសម្ភវេ ទុក្ខការណភូតេ ភវេ សំសារេ កេវលទុក្ករំ សុករេនាសម្មិស្សំ អច្ចន្តទុក្ករំ បញ្ចវិធបរិច្ចាគាទិកំ ករំ ករោន្តោ បរត្ថំ បរេសមត្ថំយេវ អកា កតវា, តមេទិសំ តថាគតំ អហំ នមាមិ.

[ខ] យញ្ច ធម្មំ ជរារុជាទិមុត្តា ជរារោគាទីហិ វិមុត្តា មុនិកុញ្ជរា មុនិសេដ្ឋា ភគវន្តោ អបូជយុំ បូជិតវន្តោ, តថា ឧត្តរេ ឧត្តមេ សត្តានំ វា សំសារមហោឃបក្ខន្ទានំ តតោ ឧត្តរណសមត្ថេ យហិំ តរេ យស្មិំ ធម្មប្លវេ ឋិតា សម្មាបដិបជ្ជនវសេន អារូឡ្ហា នរានរា មនុស្សា ច ទេវា ច តិវដ្ដម្ពុនិធិំ កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដសង្ខាតេហិ តីហិ វដ្ដេហិ អាកុលិតំ សំសារមហម្ពុរាសិំ តរិំសុ តិណ្ណា, អឃប្បហំ កិលេសប្បហានករំ, សំសារទុក្ខប្បហានករំ វា តំ ធម្មមបិ អហំ នមាមិ.

[គ] មុនិន្ទោរសសូនុតំ ភគវតោ ឧរេ សម្ភវធម្មទេសនាយ អរិយភាវប្បត្តតាយ មុនិន្ទស្ស ឱរសបុត្តភាវំ គតំ បត្តំ នុតំ កិលេសខេបនកំ សុបុញ្ញខេត្តំ បុញ្ញត្ថិកានំ បុញ្ញពីជវិរុហនដ្ឋានំ សុខេត្តភូតំ ភុវនេ លោកេ សុតំ វិស្សុតំ, សុតធរំ វា កិលេសសវនាភាវេន អស្សុតំ អបាណោបិ បាណោ ករីយិត្ថាតិ បាណីកតោ, បាតិមោក្ខសំវរោ, សោវ សំវរោ ឯតស្សត្ថីតិ បាណីកតសំវរោ, តំ បាណីកតសំវរំ, វរំ សីលាទិគុណេហិ សទេវកេហិ លោកេហិ បត្ថនីយំ. ‘‘ទេវាបិ តស្ស បិហយន្តិ តាទិនោ’’តិ [ឧទា. ២៧] ហិ វុត្តំ. សទា សព្ពស្មិំ កាលេ គុណោឃេន សីលាទិគុណសមូហេន និរន្តរន្តរំ អវិច្ឆិន្នមានសំ, បរិបុណ្ណចិត្តំ វា គណម្បិ អដ្ឋន្នំ អរិយបុគ្គលានំ សមូហំ អបិ អហំ នមាមីតិ ឯវមេត្ថ តិណ្ណម្បិ សង្ខេបតោ អត្ថយោជនា ទដ្ឋព្ពា.

[ឃ-ង] ឯវំ បុញ្ញសម្បទមាចិនិត្វា កិមភិមតំ សាធនីយមិច្ចាហ ‘‘បកាសិស្សមភិធានប្បទីបិក’’ន្តិ. ពុទ្ធាទីនមភិធានានំ សរូបវសេន, លិង្គវសេន ច បរិទីបនតោ បកាសនតោ ‘‘អភិធានប្បទីបិក’’ន្តិ លទ្ធនាមំ សត្ថំ បកាសិស្សំ អន្តោភាវេន និប្ផន្នំ ពហិភាវេន បកាសិស្សំ. អន្តោភាវស្ស ហិ ពហិភាវមបេក្ខិត្វា ភាវិតមុបបន្នំ. ននុ សន្តេវ បុព្ពាចរិយានំ នាមលិង្គប្បកាសនាន្យមរកោសតិកណ្ឌោប្បលិន្យាទ្យភិធានសត្ថានិ, បាណិនិ ព្យាឌិវររុចិចន្ទគោមិ រុទ្ទវាមនាទិវិហិតានិ ច លិង្គសត្ថានិ, តតោ កិមិទមុច្ចតេ ឥច្ចាហ ‘‘នាមលិង្គានិ ពុទ្ធភាសិតស្សារហានិ ទស្សយន្តោ’’តិ. ឯតេន សន្តេស្វបិ បុព្ពាចរិយានំ សត្ថេសុ យស្មា ន តេសុ នាមលិង្គានិ ពុទ្ធវចនានុរូបានិ ហោន្តិ, តស្មា តទនុរូបានិ នាមលិង្គានិ ទស្សយន្តោ អភិធានសត្ថំ បកាសិស្សាមីតិ ឯតមត្ថំ ទីបេតិ. នម្យតេ អភិធីយតេ អត្ថោ អនេនាតិ នាមំ, សទ្ទសត្ថេ នមុធាតុវសេន. លិង្គយតេ ‘‘ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ’’ត្យាទិនា វិភជ្ជតេតិ, ឥត្ថាទយោ វានេន លិង្គីយន្តេ ព្យញ្ជីយន្តេតិ លិង្គំ, ឥត្ថិបុមនបុំសកំ. កិមេតស្ស អភិធានសត្ថស្ស ករណេ បយោជនន្តិ បុច្ឆាយំ យស្មិំ សតិ តំ សោតារោ សោតុមុស្សហន្តិ, តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘នាមលិង្គេស្វិ’’ច្ចាទិ. យតោ ពុទ្ធវចនេ បដុនោ ភាវោ បាដវំ, តទេវ អត្ថោ បយោជនំ, តំ ឥច្ឆន្តីតិ បាដវត្ថិនោ, តេសំ បាដវត្ថីនំ សោតូនំ នាមលិង្គេសុ កោសល្លំ កុសលតា ឆេកភាវោ ពុទ្ធវចនេ មហព្ពលំ អត្ថស្ស និច្ឆយការណំ ហោតិ, អតោ តស្មា ការណា ពុទ្ធភាសិតស្សារហានិ នាមលិង្គានិ ទស្សយន្តោ អភិធានប្បទីបិកំ សត្ថំ បកាសិស្សន្តិ សម្ពន្ធោ.

[ច] ឥទានិ សត្ថលហុភាវត្ថមាហ ‘‘ភិយ្យោ’’ច្ចាទិ. ភិយ្យោ ពាហុល្លេន រូបន្តរា រូបភេទេន ឥត្ថិបច្ចយបុម្ភាវាទិការិយកតេន ថីបុន្នបុំសកំ ញេយ្យំ, សោ ច នាមានំ នាមវិសេសនស្ស, នាមបរាមសិសព្ពនាមសទ្ទស្ស ច ញេយ្យោ បការន្តរាភាវា. តត្រ នាមានំ រូបភេទោ យថា – ឆុរិកា សត្យ’សិបុត្តិ [អភិធាន ៣៩២ គាថា]. អសិ ខគ្គោ ច សាយកោ [អភិធាន ៣៩១ គាថា]. បានីយំ សលិលំ ទកន្តិ [អភិធាន ៦៦១ គាថា]. នាមវិសេសនស្ស យថា – និសីថោ មជ្ឈិមា រត្តីតិ [អភិធាន ៧០ គាថា]. នាមបរាមសិសព្ពនាមសទ្ទស្ស យថា – អាកង្ខា រុចិ វុត្តា សា, ត្វធិកា លាលសា ទ្វិសូតិ [អភិធាន ១៦៣ គាថា]. សាហចរិយេន និយតលិង្គេនាវិប្បយោគតោ ថីបុន្នបុំសកំ ញេយ្យំ. កត្ថចីតិ យត្រ រូបភេទោ នត្ថិ, តំ យថា – មរីចិ មិគតណ្ហិកា [អភិធាន ៦៥ គាថា]. រំសិមា ភាករោ ភានុ [អភិធាន ៦៣ គាថា]. អាបោ បយោ ជលំ វារិ [អភិធាន ៦៦១ គាថា]. មរីឈាទយោ ហ្យភិន្នរូបត្តា លិង្គន្តរេបិ សម្ភាវិយន្តេហិ និយតលិង្គេហិ មិគតណ្ហិកាភាករជលាទិសទ្ទេហិ សាហចរិយេន តំលិង្គេ និច្ឆីយន្តេ. អាហច្ចវិធានេន ឥត្ថិបុមនបុំសកានំ វិសេសេត្វា កថនេន ថីបុន្នបុំសកំ ញេយ្យំ. ក្វចីតិ យត្រ ន រូបភេទោ លិង្គនិណ្ណយស្ស និមិត្តំ, ន ច សាហចរិយំ លិង្គភេទោភិមតោ, នេកមេវ វា លិង្គមិច្ឆតេ, តំ យថា – វល្លរី មញ្ជរី នារី [អភិធាន ៥៥០ គាថា]. វិដបោ វិដភីត្ថិយំ [អភិធាន ៥៤៧ គាថា]. ភីតិត្ថី ភយមុត្តាសោ [អភិធាន ១៦៦ គាថា]. វជិរំ បុន្នបុំសកេច្ចាទិ [អភិធាន ២៤ គាថា].

[ឆ] ឥទានិ រូបភេទោតិ លិង្គនិណ្ណយស្ស បដិបត្តិហេតុកោ យោ ភិន្នលិង្គានំ ទ្វន្ទោ, តក្ករណបដិសេធេន អភិន្នលិង្គានមេវ ទ្វន្ទោ កតោតិ បរិភាសិតុមុបក្កមតេ ‘‘អភិន្នលិង្គិន’’មិច្ចាទិ. អភិន្នលិង្គីនំយេវ នាមានំ ទ្វន្ទោ កតោ, ន ភិន្នលិង្គីនំ, យថា – វិមុត្យសង្ខតធាតុ, សុទ្ធិនិព្ពុតិយោ សិយុន្តិ [អភិធាន ៩ គាថា]. ន កេវលំ ទ្វន្ទោយេវ, អថ ខោ ឯកសេសោប្យភិន្នលិង្គានំយេវ កតោ, យថា – នគ្គោ ទិគម្ពរាវត្ថា. [អភិធាន ៧៣៤ គាថា] សព្ពធរកតេ បន ‘‘ជីមូតា មេឃបព្ពតា’’ ឥច្ចុទាហដំ. ននុ ច ភិន្នលិង្គានម្បិ ឯកសេសោ កតោ, យថា – មាតា បិតា តុ បិតរោ, បុត្តា តុ បុត្តធីតរោ [អភិធាន ២៤៩ គាថា]. សសុរា សស្សុ សសុរា, ភាតុភគិនិ ភាតរោតិ [អភិធាន ២៥០ គាថា]. ឯត្ថ ហិ មាតា ច បិតា ច បិតរោ, បុត្តោ ច ធីតា ច បុត្តា, សស្សុ ច សសុរោ ច សសុរា, ភាតា ច ភគិនី ច ភាតរោតិ ភិន្នលិង្គានម្បិ ឯកសេសោ ទស្សិតោតិ. ឋានន្តរេ តេសំ ភិន្នលិង្គតាយ ទស្សិតត្តា ន ទោសោ. តាតោ តុ ជនកោ បិតា [អភិធាន ២៤៣ គាថា]. អម្មា’ម្ពា ជននី មាតា [អភិធាន ២៤៤ គាថា]. អបច្ចំ បុត្តោត្រជោ សុតោ [អភិធាន ២៤០ គាថា]. នារិយំ ទុហិតា ធីតា [អភិធាន ២៤១ គាថា]. ជាយាបតីនំ ជននី, សស្សុ វុត្តាថ តប្បិតា. សសុរោតិ ឥច្ចាទិកញ្ហិ តេសំ [អភិធាន ២៤៦ គាថា] ឋានន្តរន្តិ. តថា ឯត្ថ កមំ វិនា ភិន្នលិង្គានំ គណនបាឋោ វិយ សង្ករោបិ ន កតោ. តត្រ ហិ សគ្គទិសាទយោ អត្ថា យថាក្កមំ តំសម្ពន្ធា ច សក្កវិទិសាទយោ អត្ថា សកសកសម្ពន្ធសហិតា យថាភិធានំ សរូបបដិបត្យមត្ថភិធេយ្យា, តថា តប្បរិយាយសម្ពន្ធានិ ច យានិ នាមានិ, តានិ សព្ពានិ តទភិធានាវសរេ អភិធេយ្យានីតិ សុខេនេកត្រេវ សកលនាមបដិបត្តិ សរូបបដិបត្តិ ច យថា សិយាតិច្ចេតទត្ថំ កមោ អភ្យុបគម្យតេ, តថា ច សត្យាវស្សំ សគ្គាទិបរិយាយេ ទិវសទ្ទាទយោ, ហរាទ្យវសរេ កុមារាទយោ អភិធេយ្យា ឥតិ កមានុរោធេន លិង្គសង្ករោ បរិហរិតុមសក្កុណេយ្យោ, យថាវុត្តន្តុ កមំ វិនា នេហ សង្ករោ កតោ, ឥតិ បរិយាយេន ឥត្ថិប្បករណាទិក្កមេន យថាសម្ភវមភិធានតោ, តំ យថា – ឦតិ ត្វិត្ថី អជញ្ញញ្ច, ឧបសគ្គោ ឧបទ្ទវោតិ [អភិធាន ៤០១ គាថា]. អត្រ ហិ យេ តិលិង្គា, តេ តិលិង្គាវសរេ ឯវ និពទ្ធា, ន គណនបាឋា វិយ ឧច្ចារណវសេន, ឯវំ សព្ពត្រ យថាសម្ភវំ នីយតេ. វុត្តញ្ច –

‘‘ភេទាខ្យានាយ ន ទ្វន្ទោ, នេកសេសោ ន សង្ករោ;

កតោត្រ ភិន្នលិង្គាន-មវុត្តានំ កមំ វិនា’’តិ [អមរ ១.៤].

ឥទានិ លិង្គវាចកានំ ឋានវសេនត្ថេសុ គមនំ ទស្សេតុមាហ ‘‘លិង្គវាចកេ’’ច្ចាទិ. គាថាបាទន្តមជ្ឈដ្ឋា គាថានំ បាទានញ្ច អន្តមជ្ឈដ្ឋា លិង្គវាចកា អនេកត្ថលិង្គវាចកានិ ញាណទស្សនាទីនិ លិង្គានិ បុព្ពមត្ថំ វាចកវសេន យន្តិ គច្ឆន្តិ. អបរេ គាថាបាទានមាទិដ្ឋា លិង្គវាចកា បរមត្ថំ យន្តិ គច្ឆន្តិ. តំ យថា –

ផលេ វិបស្សនាទិព្ព-ចក្ខុសព្ពញ្ញុតាសុ ច;

បច្ចវេក្ខណញាណម្ហិ, មគ្គេ ច ញាណទស្សនំ [អភិធាន ៧៩៤ គាថា].

ណាទោ សទ្ធាចីវរាទិ-ហេត្វាធារេសុ បច្ចយោ;

កីឡាទិព្ពវិហារាទោ, វិហារោ សុគតាលយេ [អភិធាន ៨៥៧ គាថា].

ខគ្គេ កុរូរេ នេត្តិំសោ, បរស្មិញ្ចាត្រ តីស្វមុ [អភិធាន ១០៨៩ គាថា];

កុសលេ សុកតំ សុដ្ឋុ-កតេ ច សុកតោ តិសុ [អភិធាន ៩៣៨ គាថា].

សមយោ សមវាយេ ច, សមូហេ ការណេ ខណេ;

បដិវេធេ សិយា កាលេ, បហានេ លាភទិដ្ឋិសុ [អភិធាន ៧៧៨ គាថា].

កន្តារោ វនទុគ្គេសុ [អភិធាន ១១០៧ គាថា].

ឯត្ថ ច –

យេភុយ្យតាព្យាមិស្សេសុ, វិសំយោគេ ច កេវលំ;

ទឡ្ហត្ថេនតិរេកេ ចា-នវសេសម្ហិ តំ តិសុ [អភិធាន ៧៨៦ គាថា].

សមាធិស្មិំ បុមេកគ្គោ-នាកុលេ វាច្ចលិង្គិកោ [អភិធាន ១០៣៥ គាថា].

ជឡេ ថូលោ មហត្យបិ [អភិធាន ១០៦៦ គាថា] ច្ចាទីសុ

គាថាមជ្ឈដ្ឋានំ, បាទន្តមជ្ឈដ្ឋានញ្ច លិង្គវាចកានំ បុព្ពបរត្ថេស្វបិ គមនភាវតោ ‘‘បុព្ពំ យន្តី’’តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា គាថានំ មជ្ឈន្តដ្ឋា បុព្ពំ យន្តិ, គាថាមជ្ឈដ្ឋា, បាទន្តមជ្ឈដ្ឋា ច បុព្ពាបរញ្ច យន្តីតិ យថាលាភយោជនា ទដ្ឋព្ពា.

[ជ] ឥទានិ វិសេសវិធិម្ហិ សត្ថលហុភាវត្ថំ បរិភាសតេ ‘‘បុមិត្ថិយ’’មិច្ចាទិ. បុមិត្ថិយំ ‘‘ទ្វីសូ’’តិ បទំ ញេយ្យំ, យថា – អសនិ ទ្វីសុ [អភិធាន ២៤ គាថា]. សព្ពលិង្គេ លិង្គត្តយេ ‘‘តីសូ’’តិ បទំ ញេយ្យំ, យថា – សត្តន្នំ បូរណេ សេដ្ឋេ’តិសន្តេ សត្តមោ តិសុ [អភិធាន ៩៤២ គាថា]. ឯត្ថ ច និសិទ្ធលិង្គនាមំ បារិសេសតោ ‘‘សេសលិង្គ’’ន្តិ ញេយ្យំ [និសិទ្ធលិង្គ សេសត្ថំ (អមរ ១.៥.)], យថា – វស្ស សំវច្ឆរា និត្ថីតិ [អភិធាន ៨១ គាថា]. អត្រ ចេកលិង្គនិសេធព្យាខ្យានេន លិង្គទ្វយវិធានន្តិ [ឯកលិង្គនិសេធព្យាជេន លិង្គទ្វយាភិធានមិតិ (អមរកោសចិន្តាមណិដីកា)].

គន្ថលាហវំ វិធាយេទានិ បដិបត្តិលាហវត្ថមាហ ‘‘អភិធានន្តរារម្ភេ’’ឥច្ចាទិ. អភិធានន្តរស្ស អញ្ញស្ស អភិធានស្ស អារម្ភេ សតិ, តុ អន្តោ យស្ស អភិធានស្ស, អថ អាទិ យស្ស អភិធានស្សាតិ ឥទំ អភិធានទ្វយញ្ច ញេយ្យំ. ត្វន្តមថាទិកំ នាមាទិបទំ បុព្ពេន ន សម្ពជ្ឈតេតិ ភាវោ. តត្រ នាមបទំ យថា – ជិនោ សក្កោ តុ សិទ្ធត្ថោ [អភិធាន ៤ គាថា]. កេសវោ ចក្កបាណ្យថ [អភិធាន ១៦ គាថា]. មហិស្សរោ សិវោ សូលី [អភិធាន ១៦ គាថា]. លិង្គបទំ យថា – បុមេ តុ បណ្ហិ បាសណិ [អភិធាន ២៧៧ គាថា]. បុមេ តូតុ រជោ បុប្ផំ [អភិធាន ២៣៨ គាថា]. សា តិរោករណីប្យថ [អភិធាន ២៩៨ គាថា]. បុន្នបុំសកមុល្លោចំ [អភិធាន ២៩៩ គាថា]. អត្ថបទំ យថា – ឧទរេ តុ តថា បាចា’នលស្មិំ គហណីត្ថិយំ [អភិធាន ៩៧៣ គាថា]. បណីតោ តីសុ មធុរេ, ឧត្តមេ វិហិតេប្យថ. អញ្ជសេ វិសិខាយញ្ច, បន្តិយំ វីថិ នារិយំ [អភិធាន ៩៤០ គាថា]. អថសទ្ទេន ចត្រ អនន្តរិយត្ថេន សកបរិយាយោបលក្ខណតោ អថោ សទ្ទាទីសុ ច ន បុព្ពេន សម្ពជ្ឈតេ. បាណកោ ចាប្យថោ ឧច្ចាលិង្គោ លោមសបាណកោតិ [អភិធាន ៦២៣ គាថា].

[ឈ] ឥទានិ ពុទ្ធវចនានមនុរូបានម្បិ បចុរប្បយោគានមេវ កេសញ្ចិ គហណំ អត្តនោ សត្ថន្តរាបសយ្ហតាវសេន អហំការបុព្ពិកាភាវញ្ច ទស្សេតុមាហ ‘‘ភិយ្យោ បយោគ’’មិច្ចាទិ. សោគតេ សុគតស្ស វចនភូតេ អាគមេ បិដកត្តយេ, តញ្ហិ អាគច្ឆន្តិ តិវិធសម្បត្តិយោ ឯតេនាតិ អាគមោតិ វុច្ចតិ. តស្មិំ ភិយ្យោ បយោគំ ពាហុល្លេន បយុជ្ជតេតិ បយោគោ, តំ អាគម្ម គហេត្វា ក្វចិ អរញ្ញវគ្គាទីសុ និឃណ្ដុយុត្តិញ្ច និឃណ្ដុនាមកេ សត្ថេ អាគតំ ពុទ្ធវចនានុរូបំ យុត្តិញ្ច អានីយ អានេត្វា នាមលិង្គំ កថីយតិ អន្តោភាវេន និប្ផន្នំ ពហិភាវេន បកាសីយតេ. អាវិភាវត្តមេវ ហិ ជញ្ញត្តំ សន្តការិយការិនោ. អាសីសាយំ វា អវស្សម្ភាវិនោបិ វចនស្ស វត្តមានត្ថវត្តិច្ឆាយ វត្តមានត្តំ, តថា ហិ លោកេ អវស្សម្ភាវិនោ សិទ្ធិមភិសន្ធាយ ភាវិនមប្បត្តំ វត្តមានត្តេន វា អតីតត្តេន វា វត្តុមិច្ឆតិ, តំ យថា – ‘‘ឥទំ មមមបាបយេ’’តិ កោចិ កេនចាភិហិតោ សន្តោ អវស្សំ តំ ភវិស្សតីតិ មញ្ញមានោ បាបិយមានំ បត្តំ វា វត្តុមិច្ឆតិ, តតោយេវ ‘‘អាសីសាយំ ភូតមិវ ចេ’’តិ [បាណិនិ ៣.៣.១៣២] តទតិទេសវចនំ បច្ចាខ្យាយតេ.

បណាមាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១. សគ្គកណ្ឌវណ្ណនា

១. ឥទានិ យស្មា អភិធេយ្យត្ថោ នាម បញ្ញត្តិបរមត្ថត្ថវសេន ទុវិធោ, តេសុ យេភុយ្យេន បញ្ញត្តត្ថតោ បរមត្ថត្ថោវ សេដ្ឋោ, តេសុបិ ឱធិសោ កិលេសានំ សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិករត្តា យថាក្កមំ អដ្ឋ ធម្មា សេដ្ឋា, តតោបិ និព្ពានមេវ សេដ្ឋំ, តេសំ សព្ពេសម្បិ ធម្មានំ សម្មាសម្ពុទ្ធោវ សេដ្ឋោ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានំ, ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមា’’តិ [ធ. ប. ២៧៣; នេត្តិ. ១២៥]. ឯត្ថ ហិ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ ធម្មានំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ [អ. និ. ៤.៣៤; ៥.៣២; ឥតិវុ. ៩០] វចនតោ សព្ពេសម្បិ សង្ខតាសង្ខតធម្មានំ វិរាគសង្ខាតោ និព្ពានមេវ សេដ្ឋោ, ចក្ខុមា បន សម្មាសម្ពុទ្ធោ តេសំ សព្ពេសម្បិ ធម្មានំ, ទេវមនុស្សាទិភេទានំ ទ្វិបទានញ្ច បញ្ញត្តត្ថានំ សេដ្ឋោតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ភគវតា, តស្មា សព្ពត្ថសេដ្ឋត្ថាភិធាយកាភិធានភូតំ ពុទ្ធាតិធានមេវ បឋមំ សគ្គកណ្ឌស្ស អាទិម្ហិ បត្ថិយវសេន [សត្ថិយវសេន (ក.)] ទស្សេតុមាហ ‘‘ពុទ្ធោ’’ច្ចាទិ. តត្ថ ជិនសទ្ទន្តំ សព្ពពុទ្ធស្ស នាមំ. សព្ពំ ពុទ្ធវាតិ ពុទ្ធោ, សកម្មកា កត្តរិ តបច្ចយោ. វិសិដ្ឋា ពុទ្ធិ អស្សត្ថីតិ ពុទ្ធោ, បសំសាយំ យទាទិនា ណបច្ចយោ. ទានសីលក្ខន្ធាទយោ ឋានាដ្ឋានញាណាទយោ វា ទស ពលានិ យស្សេតិ ទសពលោ. សាសតិ វិនយតិ សត្តេតិ សត្ថា. សព្ពធម្មជាននសីលតាយ សព្ពញ្ញូ. ទ្វិបទានំ, ទ្វិបទេសុ វា ឧត្តមោ ទ្វិបទុត្តមោ, ពុទ្ធវំសវណ្ណនាយំ [ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៣៧ និទានកថា] និទ្ធារណលក្ខណាយ ឆដ្ឋិយា សមាសស្ស បដិសិទ្ធត្តា នេទិសី និទ្ធារណលក្ខណា ឆដ្ឋី គម្យតេ. កស្មា បន សោ តត្ថ បដិសិទ្ធោតិ? សមាសេ យេភុយ្យេន និទ្ធារណលក្ខណត្តយស្ស វិកលាភាវតោ. កិញ្ចាបិ ហិ តត្ថ ឆដ្ឋិយាយេវ បដិសិទ្ធោ, សត្តមិយា បន និទ្ធារណលក្ខណាយ វិជ្ជមានត្តា តស្សាបិ សោ បដិសេធនីយោយេវ. មុនីនំ ឥន្ទោ រាជា មុនិន្ទោ. បុញ្ញញាណភាគ្យាទយោ ភគំ នាម, តំយោគា ភគវា. នាថតិ សត្តានំ ហិតំ យាចតិ, កិលេសេ វា ឧបតាបេតិ, សត្តេសុ វា ឥស្សរិយំ ករោតិ, តេសំ វា ហិតំ អាសីសតីតិ នាថោ. ពុទ្ធធម្មសមន្តញាណទិព្ពចក្ខុសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ សមន្នាគតត្តា ចក្ខុមា. សព្ពទា ព្យាមប្បភាយ កាយតោ និច្ឆរណវសេន អង្គីរសោ. សព្ពាការេន សព្ពធម្មានំ មុននតោ មុនិ, ធម្មវាទេសុ វា មោនករណតោ មុនិ.

២. លោកានំ, លោកេសុ វា នាថោ លោកនាថោ. អត្តនោ អធិកស្ស កស្សចិបិ ឧត្តមបុគ្គលស្ស អភាវតោ អនធិវរោ, សព្ពបរិយន្តគតត្តភាវត្តា វា នត្ថិ ឯតស្ស ឥតោ អញ្ញោ អធិកោ បត្ថេតព្ពោ អត្តភាវោតិ អនធិវរោ. មហន្តានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯសនតោ គវេសនតោ មហេសិ, មហន្តោ វា ឦសោ វិភូតិ ឯតស្សាតិ មហេសិ. ហិតំ វិនយតិ អនុសាសតីតិ វិនាយកោ, វិសិដ្ឋំ វា និព្ពានំ សត្តេ នេតីតិ វិនាយកោ. សព្ពធម្មទស្សនសីលតាយ ‘‘សមន្តចក្ខូ’តិ លទ្ធនាមេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សមន្នាគតត្តា សមន្តចក្ខុ. សោភនំ គតំ ញាណមស្ស, សំសារា វា សុដ្ឋុ អបុនរាវត្តិយា គតវាតិ សុគតោ, សបរសុខសិទ្ធត្ថំ វា សម្មា គតវាតិ សុគតោ. ភូរិ ពហុកា បញ្ញា យស្ស, អនន្តត្តា វា ភូរិសមា បញ្ញា ឯតស្សាតិ ភូរិបញ្ញោ, អនន្តាយ មហាបថវិយា សទិសបញ្ញោត្យត្ថោ. កិលេសាទិបញ្ចវិធំ មារំ ជិតវាតិ មារជិ.

៣. នរានំ សីហោ សេដ្ឋោ, បរប្បវាទមទ្ទនសហនតោ វា នរោ ច សោ សីហោ ចាតិ នរសីហោ, សហតីតិ សីហោ, និរុត្តិនយេន បុព្ពវណ្ណាការស្សីការោ, សីហសទិសត្តា វា នរោ ច សោ សីហោ ចាតិ នរសីហោ. យថា ហិ សីហោ មិគរាជា ចតូហិ ទាឋាហិ សព្ពសត្តេ ហិំសតិ អភិភវតិ, តថា ភគវាបិ សីលបញ្ញាបុញ្ញិទ្ធិសង្ខាតេហិ ចតូហិ ធម្មេហិ សព្ពំ លោកំ ហិំសតិ អភិភវតីតិ ឱបម្មសំសន្ទនំ. សព្ពបុរិសានំ សេដ្ឋត្តា នរវរោ, នរានំ វា ទេវមនុស្សានំ សេដ្ឋត្តា នរវរោ, ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិ [សំ. និ. ១.២៣] ឯត្ថ វិយ នរសទ្ទេន សព្ពេ ទេវមនុស្សា សង្គហិតា. ធម្មស្ស រាជបវត្តកត្តា ធម្មរាជា, ធម្មតោ វា សទេវកស្ស លោកស្ស រាជា ជាតោ, នាធម្មតោតិ ធម្មរាជា, ធម្មេន រាជតីតិ វា ធម្មរាជា, ធម្មបាលកោ វា រាជា ធម្មរាជា. មុនីនំ សេដ្ឋត្តា មហាមុនិ. ទេវានំ អតិទេវោតិ ទេវទេវោ, ទេវានំ អធិកោ វា ទេវោ ទេវទេវោ. លោកានំ គរុ អាចរិយោ លោកគរុ, លោកានំ គរុភាជនត្តា វា លោកគរុ. ធម្មស្ស សាមិ យថាវុត្តនយេន ធម្មស្សាមី. យថា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា សព្ពញ្ញុភាវំ គតា, តថា អយម្បិ គតោតិ តថាគតោ, តថា វា សម្មា គតំ ញាណមស្សាតិ តថាគតោត្យាទិនា តថាគតសទ្ទស្ស អត្ថបបញ្ចោ តត្ថ តត្ថ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១២; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.៣.៧៨; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៧០; ឧទា. អដ្ឋ. ១៨; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ៣៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៣; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ២ និទាន កថា; មហានិ. អដ្ឋ. ១៤; បដិ. ស. អដ្ឋ. ១.១.៣៧; ទី. និ. ដី. ១.៧; ទី. និ. អភិ. ដី. ១.៧; ម. និ. ដី. ១.១២; អ. និ. ដី. ១.១.១៧០] វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

៤. សយមេវ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភវតិ, អនញ្ញពោធិតោតិ សយម្ភូ. សម្មា អវិបរីតេន ស’មត្តនាយេវ សព្ពធម្មេ ពុជ្ឈតិ អពុជ្ឈិ ពុជ្ឈិស្សតីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. សេដ្ឋបញ្ញាយ សមន្នាគតត្តា វរបញ្ញោ. សត្តេ សំសារណ្ណវតោ និព្ពានបារំ នេតីតិ នាយកោ. ជិតបញ្ចមារត្តា ជិនោ. ឯត្ថ ច សមន្តភទ្រ, លោកជិ, ឆឡភិញ្ញ, អទ្វយវាទី, សិរីឃន, អកនិដ្ឋគ [អកនិដ្ឋក (ក.)], ធម្មចក្ក, រាគាសនិ [រាគារិ (ក.)], តិសរណ, ខសម [ខណសម (ក.) ខេន អាកាសេន សមា តុល្យា គុណា យស្ស សោ (តិកណ្ឌសេសដីកា ១.១.៨)], គុណាករ, មហាសុខ, វជិរ, មេត្តាពល, អសម, ជិតារិ, មហាពោធិ, ធម្មធាតុ, សេតកេតុ, ខជិ, តិមុត្តិ [ខជិរវិមុត្តិ (ក.) ខេន អាកាសជ្ឈានេន – សុញ្ញភាវនាយាតិ ភាវោ – ជយតិ សំសារភាវំ យោ, ជិ+ ក្វិប សុញ្ញវាទីនំ ពោទ្ធានំ ‘‘សុញ្ញំ សព្ពមេវ’’ ឥត្យាការភាវនាយ សំសារភាវជយនតោ តថាភាវោ (សទ្ទកប្បទ្ទុម)], ទសភូមិស្សរ, បញ្ចញាណ, ពហុក្ខម, សម្ពុទ្ធ, សព្ពទស្សី, មហាពល, សព្ពពោធ [សម្ពោធធម្ម (ក.)], ធម្មកាយ, សំគុត្ត, អរហ, ទ្វាទសក្ខ, វីតរាគាទីនិបិ អនេកានិ ពុទ្ធស្ស នាមានិ [ឥមានិ បរិយាយវចនានិ បាយសោ អមរកោសតោ, តិកណ្ឌសេសាភិធានតោ ច គហិតានិ]. សមន្តតោ បុញ្ញសម្ភារតោ ច ញាណសម្ភារតោ ច ភទ្រោ សេដ្ឋោតិ សមន្តភទ្រោត្យាទីនិ ច និព្ពចនានិ វេទិតព្ពានិ. វុត្តញ្ច –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាមសហស្សតោ’’តិ [ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣១៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៧៦; នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣៨].

តត្ថ ឧទ្ធេយ្យន្តិ ឧទ្ធរិតព្ពំ. អបិ នាមសហស្សតោតិ អនេកេហិ នាមសហស្សេហីត្យត្ថោ. សព្ពពុទ្ធនាមកថា.

សក្កាទិសត្តកំ អម្ហាកំ ពុទ្ធស្ស នាមំ. បញ្ចមារេ ជេតុំ សក្កោតីតិ សក្កោ, ភគិនីហិ សទ្ធិំ សំវាសករណតោ វា លោកមរិយាទំ ឆិន្ទិតុំ សក្កុណន្តីតិ សក្កា, សាកិយរាជូនំ បុព្ពរាជានោ, តេសំ វំសភូតត្តា ភគវា ‘‘សក្កោ’’តិ វុច្ចតិ. អស្ស ច ជាតិសមនន្តរំ និធយោ រតនានិ ច ឧប្បន្នានីតិ សិទ្ធត្ថោតិ នាមំ កតំ, សព្ពេសំ វា លោកានំ សិទ្ធា អត្ថា ឯតេន ហេតុភូតេនាតិ សិទ្ធត្ថោ. សុទ្ធំ ឱទនំ អស្សាតិ សុទ្ធោទនោ, តស្ស អបច្ចំ សុទ្ធោទនិ. គោតមវំសស្ស កបិលស្ស មុនិនោ សិស្សតាយ សក្យា គោតមា, ភគវា បន គោតមវំសេ ឧប្បន្នត្តា គោតមស្ស មុនិនោ អបច្ចំ គោតមោ.

៥. សក្យវំសាវតិណ្ណោ [សក្យវំសា បិត្ថិណ្ណោ (ក.)] សក្យមុនិ យោ ពុទ្ធោ សោ សក្យសីហោ, សក្យានំ វា សេដ្ឋត្តា សក្យសីហោ. សក្យកុលតោ ជាតោ មុនិ សក្យមុនិ. សូរិយទេវបុត្តស្ស សោតាបន្នត្តា ភគវា អាទិច្ចពន្ធូតិ វុច្ចតិ, អាទិច្ចស្ស ពន្ធុ ញាតីតិ និព្ពចនំ កត្វា. ឯត្ថបិ មាយាទេវីសុត, មហាសមណ, កលិសាសនាទីនិ [កុលិសាសនាទីនិ (ក.) កលិម្ហិ យុគេ សាសនំ អនុសាសនំ យស្ស សោ, អថវា កលិម្ហិ បាបេ វិវាទេ វា សាសនំ ហិតសាធនំ យស្ស សោ (តិកណ្ឌសេសដីកា ១.១.១១)] គោតមបរិយាយានិ វេទិតព្ពានិ.

៦. មោក្ខាទីនិ និព្ពុតិបរិយន្តានិ ឆចត្តាលីស នាមានិ និព្ពានស្ស នាមានិ. មុច្ចន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា រាគាទីហីតិ មោក្ខោ. និរុជ្ឈន្តិ ឯត្ថ រាគាទយោតិ និរោធោ, រុន្ធតិ វា និព្ពានន្តិ រោធោ, កិលេសោ, សោ ឯត្ថ នត្ថីតិ និរោធោ. វានសង្ខាតាយ តណ្ហាយ និក្ខន្តត្តា, និព្ពាតិ វា ឯតេន រាគគ្គិអាទិកោតិ និព្ពានំ. យថា បកតិទីបោ នទីសោតេន វុយ្ហមានានំ បតិដ្ឋា ហោតិ, ឯវមិទម្បិ និព្ពានំ សំសារមហោឃេន វុយ្ហមានានំ បតិដ្ឋាតិ ទីបោ វិយាតិ ទីបោ, និក្កិលេសានំ វា បទីបសទិសភាវករណតោ ទីបោ វិយាតិ ទីបោ, ‘‘និព្ពន្តិ ធីរា យថយំ បទីបោ’’តិ ហិ វុត្តំ, ទិប្បតិ វា អរិយានំ ញាណចក្ខុស្សេវ បកាសតីតិ ទីបោ. តណ្ហានំ ខយហេតុត្តា តណ្ហក្ខយោ. រាគាទីនំ បដិបក្ខត្តា, ឧត្តមដ្ឋេន វា បរំ. តាយតិ រក្ខតិ អបាយាទិតោតិ តាណំ. និលីយន្តិ ឯត្ថ សំសារភយភីរុកាតិ លេណំ. នត្ថិ ទីឃរស្សាទិកំ រូបំ សណ្ឋានមេតស្សាតិ អរូបំ, អប្បច្ចយត្តា វា អរូបំ. រាគាទីនំ សន្តករណត្តា សន្តំ. រាគក្ខយហេតុភាវេន អវិបរីតត្តា, ចតុសច្ចបរិយាបន្នត្តា វា សច្ចំ. នត្ថិ អាលយោ តណ្ហា ឯត្ថាតិ អនាលយំ.

៧. បច្ចយេហិ ន សង្ករីយតេតិ អសង្ខតំ. សិវំ ខេមភាវំ ករោតីតិ សិវំ, សំសារភីរុកេហិ សេវិតព្ពត្តា វា សិវំ, យទាទិនា វបច្ចយោ. នត្ថិ ឯត្ថ មតំ មរណំ, ឯតស្មិំ វា អធិគតេ បុគ្គលស្ស មតន្តិ អមតំ. បស្សិតុំ សុទុក្ករតាយ សុទុទ្ទសំ. បរេហិ ឧត្តមេហិ អរិយបុគ្គលេហិ អយិតព្ពំ គន្តព្ពន្តិ បរាយណំ, បរតោ វា អយិតព្ពំ គន្តព្ពន្តិ បរាយណំ, សំសារសភាវតោ អញ្ញសភាវវសេន ពុជ្ឈិតព្ពន្ត្យត្ថោ, បរេសំ វា អរិយបុគ្គលានំ បតិដ្ឋានត្តា បរាយណំ. យេន ចត្តារោ មគ្គា ឱធិសោ កិលេសេ សរន្តិ ហិំសន្តិ តំ ធម្មំ សរណំ, អរិយានំ វសិតគេហត្តា វា សរណំ. ឦតិ ឧបទ្ទវោ បវាសោ ច តេ យត្ថ ន សន្តិ, តំ អនីតិកំ, សត្តេ សំសារំ នេតីតិ ‘‘នីតី’’តិ លទ្ធនាមាយ តណ្ហាយ អភាវតោ វា អនីតិកំ. អាសវានំ អនារម្មណតាយ អនាសវំ. និច្ចដ្ឋេន ធុវំ, ធវតិ វា មគ្គានមារម្មណភាវំ គច្ឆតីតិ ធុវំ, ‘‘ធុ គតិថេរិយេសូ’’តិ ហិ កាតន្តធាតុ. ទដ្ឋព្ពសភាវស្ស នត្ថិតាយ អនិទស្សនំ. បច្ចយេហិ អកតត្តា អកតំ. សទា វិជ្ជមានត្តា អបលុជ្ជនសភាវំ គច្ឆតិ, តេន វា វិញ្ញាយតីតិ អបលោកិតំ. ‘‘ឥតំ គតេ ច វិញ្ញាតេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ វុត្តំ. លោកសភាវេន វា វិញ្ញាយតីតិ លោកិតំ, តព្ភាវាបគមនតោ អបលោកិតំ. សណ្ហដ្ឋេន និបុណំ, យេន វា ចត្តារោ មគ្គា ឱធិសោ កិលេសេ និស្សេសតោ បុនន្តិ សោធេន្តិ, តំ និបុណំ. ន កទាចិបិ យស្ស អន្តោ វិនាសោ អត្ថិ, តំ អនន្តំ. ខរន្តិ វិនស្សន្តីតិ ខរា, សង្ខតា, តេ យត្ថ ន សន្តិ, តំ អក្ខរំ, ខរសង្ខាតានំ វា សង្ខតានំ បដិបក្ខត្តា អក្ខរំ. ឯត្ថ ច អសង្ខតន្ត្យាទិកា គាថា រុចិរា នាម.

៨. សព្ពទុក្ខានំ ខយការណត្តា ទុក្ខក្ខយោ. ព្យាពាធតីតិ ព្យាពាធោ, សោ ឯវ ព្យាពាទោ, ទុក្ខសច្ចំ, តស្ស ភាវោ ព្យាពជ្ជំ, ទុក្ខស្ស បីឡនាទ្យត្ថោ, តំ យត្ថ នត្ថិ, តំ អព្យាពជ្ជំ, អព្យាបជ្ឈន្តិបិ បាឋោ, តត្ថ ព្យាបជ្ជន្តិ វិនស្សន្តីតិ ព្យាបាទា, សង្ខតា, តេសំ ភាវោ ព្យាបជ្ឈំ, សង្ខតានំ វិនស្សនភាវោ, តំ យត្ថ នត្ថិ, តំ អព្យាបជ្ឈន្តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ, និរុត្តិនយេន ច ទ្យស្ស ជ្ឈការោ. កិលេសកម្មវិបាកវដ្ដានមភាវតោ វិវដ្ដំ. និព្ភយដ្ឋេន ខេមំ, ខយន្តិ វា ឯតេន រាគគ្គិអាទយោតិ ខេមំ. សង្ខារេហិ អសម្មិស្សតាយ, វិសំយោគតាយ ច កេវលំ. អបវជ្ជន្តិ សង្ខារា ឯតស្មាតិ អបវគ្គោ. យស្មា រាគោ វិគតោ, សោ វិរាគោ. បធានភាវំ នីតំ បណីតំ. នត្ថិ ឯតស្មិំ អធិគតេ អរិយានំ ចុតំ ចវនន្តិ អច្ចុតំ. អរិយេហិ បជ្ជិតព្ពត្តា គន្តព្ពត្តា បទំ.

៩. ចត្តារោ យោគា ខយន្តិ ឯតេនាតិ យោគក្ខេមោ. បារេតិ សក្កោតិ សំសារទុក្ខសន្តាបំ សមេតុន្តិ បារំ, ‘‘សំសារទុក្ខសន្តាបតត្តស្សា’លំ សមេតវេ’’តិ ហិ វុត្តំ. បគតា សំសារចក្កស្ស អរា ឯតស្មាតិ វា បារំ. កិលេសេហិ មុច្ចនតោ មុត្តិ, និកាយន្តរិយា បន ‘‘សរីរេន្ទ្រិយេហិ អត្តនោ មុត្តត្តា មុត្តី’’តិ វទន្តិ. កិលេសសមនតោ សន្តិ. វិសុជ្ឈន្តិ សត្តា ឯតាយ រាគាទិមលេហីតិ វិសុទ្ធិ. សព្ពសង្ខារា វិមុច្ចនតោ វិមុត្តិ. អសង្ខតមេវ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន, សន្តិលក្ខណធារណតោ វា ធាតូតិ អសង្ខតធាតុ. សុជ្ឈន្តិ សត្តា ឯតាយ រាគាទិមលេហីតិ សុទ្ធិ. អាវុណោតិ សំសារតោ និក្ខន្តុមប្បទានវសេនាតិ វុតិ, តណ្ហា, តតោ និក្ខន្តត្តា និព្ពុតិ.

១០. ខីណាសវាទិចតុក្កំ អរហន្តេ. ខីណា អាសវា យស្ស សោ ខីណាសវោ. តតោ ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ នត្ថិ សិក្ខា ឯតស្សាតិ អសេក្ខោ. វិគតោ រាគោ យស្មាតិ វីតរាគោ. សំសារចក្កស្ស អរេ ហតវាតិ អរហា, ‘‘អរហ’’ន្តិបិ បាឋោ.

ទេវលោកាទិបញ្ចកំ សគ្គស្ស នាមំ. ទេវានំ លោកោ ភវនំ ទេវលោកោ. ទិព្ពន្ត្យត្រ ទិវោ. អជ គតិយំ, អនេកត្ថត្តា ឋិតិយំ, ចិរំ ឋិយតេ អស្មិន្តិ អគ្គោ, ឋានំ, សោភនោ អគ្គោ សគ្គោ, បុញ្ញេន វា សុដ្ឋុ អជីយតេតិ សគ្គោ. តយោ ទេវា ទិព្ពន្ត្យត្រេតិ តិទិវោ. បធានតោ ហិ តីហិ ហរិហរព្រហ្មេហិ ព្យបទេសោ. តិទសានំ ទេវានំ អាលយោ ឋានន្តិ តិទសាលយោ. កេចិ បន ‘‘ទេវលោកាទិត្តយំ សគ្គសាមញ្ញស្ស នាមំ, តិទិវាទិទ្វយំ តាវតិំសស្សា’’តិ វទន្តិ, តំ អមរកោសាទីសុ សាមញ្ញស្មិំយេវ ទ្វិន្នម្បិ គហណតោ ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ. ឯត្ថាបិ នាក, សុរលោក, តិបិដ្ឋប [វិសន្តិ សុកតិនោ អស្មិំ ឥតិ បិដ្ឋបំ បិសោទរាទិ តិទសានំ បិដ្ឋបធិតិ ទសសទ្ទលោបោ (ចិន្តាមណិដីកា)], អវរោហ, ផលោទយ [ផលស្ស កម្មផលស្ស ឧទយោ ទិដ្ឋិយោគ្យដ្ឋានំ (តិកណ្ឌដីកា)], មន្ទរ, សេរិក, សក្កភវន, ខំ, នភាទីនិ ទេវលោកសាមញ្ញានិ ឥធានាគតានិបិ គហេតព្ពានិ.

១១-១២. តិទសាទិចតុទ្ទសកំ ទេវតាសាមញ្ញស្ស នាមំ. ជាតីសុ [ជាតិជាតីសុ (ក.)] វុត្តាសុ ព្យត្តិបិ វុច្ចតីតិ ព្យត្តីនំ ពហុត្តា ពហុវចននិទ្ទេសោ. ជាតិសត្តាវិនាសសង្ខាតា តិស្សោ ទសា បរិមាណា ឯតេសន្តិ តិទសា. ឯតេ ហិ មនុស្សាទយោ វិយ ពុទ្ធិវិបរិណាមខយេហិ ន យុជ្ជន្តិ, បញ្ចវីសតិវស្សុទ្ទេសិយា ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ សន្តិ វិនស្សន្តិ ច. មរណំ មរោ, សោ យេសំ នត្ថិ, តេ អមរា. ទិព្ពន្តិ បញ្ចកាមគុណាទីហិ កីឡន្តីតិ ទេវា. វិពុជ្ឈន្តិ ន សុបន្តីតិ វិពុធា, អតីតានាគតជាតិំ វិពុជ្ឈន្តីតិ វា វិពុធា. សុធាភោជនភុញ្ជនសីលតាយ សុធាសិនោ. សមុទ្ទុដ្ឋា [អមតមថនោដ្ឋា (ចិន្តាមណិដីកា)] សុរា អត្ថិ យេសំ, តេ សុរា, សុរន្តិ វា កីឡន្តីតិ សុរា, សុខេន រមន្តីតិ វា សុរា. ទីឃាយុកាបិ សមានា យថាបរិច្ឆេទំ សម្បត្តកាលេ មរន្តិ សីលេនាតិ មរូ. ទិវោ ទេវលោកោ ឱកោ អាសយោ យេសំ តេ ទិវោកា. សុធាហារស្ស បាតព្ពស្សបិ សម្ភវតោ អមតំ បិវន្តីតិ អមតបា, អមតោសធំ វា បិវន្តីតិ អមតបា. សគ្គេ វសនសីលត្តា សគ្គវាសិនោ. សទា បញ្ចវីសតិវស្សុទ្ទេសិយត្តា និរាកតា ជរា ឯតេសន្តិ និជ្ជរា. ន និមិសន្តីតិ អនិមិសា, ភមុកា និច្ចលំ ករោន្តីត្យត្ថោ. ទិវេ វសន្តីតិ ទិព្ពា. ទេវា ឯវ ទេវតា, សកត្ថេ ទេវសទ្ទតោ តាបច្ចយោ, ទេវតា ឯវ ទេវតានិ, សកត្ថេ និបច្ចយោ. ‘‘អបុមេ’’តិ ឯត្ថ បឋមសកត្ថិកវសេន ឥត្ថិលិង្គត្តំ, ទុតិយសកត្ថិកវសេន នបុំសកលិង្គត្តំ វេទិតព្ពំ, ទុតិយសកត្ថិកវសេនេវ វា ទ្វិលិង្គត្តំ, តត្ថ ឥត្ថិលិង្គបក្ខេ យទាទិនា និការាទេសោ. អមរកោសេ បន ‘‘ទេវតានិ បុមេ វា’’តិ [អមរ ១.៩] វុត្តំ. តស្សត្ថោ – ទេវតានិសទ្ទោ វិកប្បេន បុល្លិង្គេ, និច្ចំ នបុំសកេតិ. ដីកាយញ្ច ‘‘សកត្ថិកា បកតិតោ លិង្គវចនានិ អតិវត្តន្តីតិ បុន្នបុំសកត្ត’’ន្តិ [ទេវោ ឯវ ទេវតា, សកត្ថេ តា, សកត្ថិកា អបិ បច្ចយា បកតិតោ លិង្គវចនាទ្យតិវត្តន្តេ, អបីតិ ឥត្ថិត្តំ ទេវតា ឯវ ទេវតំ បញ្ញាទិត្តា អណ (ចិន្តាមណិដីកា)] វុត្តំ. តត្ថ សកត្ថិកាតិ ទុតិយសកត្ថិកំ វុត្តំ, បកតិតោតិ បឋមសកត្ថិកំ. តេន វុត្តំ ‘‘បុន្នបុំសកត្ត’’ន្តិ, ឥតរថា តាបច្ចយន្តស្ស និច្ចំ ឥត្ថិលិង្គតាយ ឥត្ថិលិង្គត្តមេវ វទេយ្យ. សុបព្ពា, សុមនា, តិទិវេសា, អាទិតេយ្យា, ទិវិសទា, លេខា, អទិតិនន្ទនា, អាទិច្ចា, រិភវោ [វិភវា (ក.), រិការោ ទេវមាតា សិយា ឥតិ តិកណ្ឌេ, តតោ ភវន្តីតិ (ចិន្តាមណិដីកា)] អសោប្បា, អមច្ចា [មរណំ មតិ ឥតិ តិ, មតិយំ ភវា មច្ចា… ន មច្ចា អមច្ចា (ចិន្តាមណិដីកា)], អមតាសនា, អគ្គិមុខា, ហវិភោជនា, គិរព្ពាណា, ទានវារយោ, ពិន្ទារកា, បូជិយា, ចិរាយុកា, សគ្គិនោ, នភោសទាឥច្ចាទីនិបិ ទេវតានំ សាមញ្ញនាមានេវ.

១៣. សិទ្ធាទយោ ឥមេ ទេវយោនិយោ ទេវប្បភវា ទេវវំសា ឯតេសមុប្បត្តិយំ ទេវានមេវ អាទិការណត្តា. អណិមាទិគុណោបេតត្តា សិជ្ឈន្តិ ឯតស្ស យថិច្ឆិតា អត្ថាតិ សិទ្ធោ. យស្ស ភាសាយ ព្រូហតិ កថា, សោ ភូតោ, បិសាចប្បភេទោ អធោមុខាទិ. វចនត្ថោ បន ភវន្តិ ព្រូហន្តិ កថា ឯតស្មាតិ ភូតោតិ. គន្ធំ អព្ពតិ បរិភុញ្ជតីតិ គន្ធព្ពោ, ទេវគាយនា ‘‘ហាហា ហូហូ’’ បភុតយោ [អមរ ១.៥៥]. និធយោ គុយ្ហតីតិ គុយ្ហកោ, សញ្ញាយំ កោ, មណិភទ្រាទិកោ កុវេរានុចរោ. យក្ខ បូជាយំ, យក្ខីយតេ បូជីយតេតិ យក្ខោ, កុវេរាទិកោ. រក្ខន្តិ អត្តានំ ឯតស្មាតិ រក្ខសោ, វិភីសណាទិ. កុម្ភប្បមាណណ្ឌតាយ កុម្ភណ្ឌោ. បិសិតំ មំសំ អសតិ ភក្ខតីតិ បិសាចោ, សកុនិ សកុន្តិអាទិកោ កុវេរានុចរោ, យទាទិនា បិសិតស្ស បិភាវោ, អសស្ស ច សាចាទេសភាវោ [បាណិនិ ៦.៣.១០៩; មោគ្គល្លានបញ្ចិកា ១.៤៧]. អាទិសទ្ទេន វិជ្ជាធរ, អបសរ, កិន្នរេ ច សង្គណ្ហាតិ. វិជ្ជំ គុឡិកាញ្ជនមន្តាទិកំ ធរតីតិ វិជ្ជាធរោ. អបសារយន្តិ ខលយន្តីតិ អបសរា, ឧព្ពស្យាទិកា សុរវេសិយោ [អមរ ១.៥៥], អបសរសទ្ទស្ស ជាតិយំ សយំ ពហុត្តំ, ព្យត្តិយន្តុ តទវយវំ វា សយំ, តថា ច ពហុត្តំវ. វនាទិសទ្ទោ កទាចិ ជាតិយំ បយុជ្ជតេ, កទាចិ ព្យត្តិយំ. តត្រ យទា ជាតិយំ, តទា ព្យត្តិគតំ សង្ខ្យមាទាយ បវត្តតិ. យទា ព្យត្តិយំ បយុជ្ជតេ, តទា តំព្យត្តាវយវានំ បាណិបាទាទីនំ ពហុត្តសង្ខ្យមាទាយ បវត្តតិ. វនសទ្ទោ តុ ជាតិគតេកសង្ខ្យាវិសិដ្ឋទព្ពាភិធានតោ ធវាទិព្យត្តិគតជាត្យាភិធានតោ វា ឯកវចនន្តិ អបសរសទ្ទោ វាមនាទិមតេន ឥត្ថិយំ ពហុវចនេ ច, តទញ្ញេសំ បន មតេន បុមិត្ថិយំ វចនទ្វយេ ច ទដ្ឋព្ពោ. អស្សមុខនរសរីរត្តា កុច្ឆិតោ នរោ, កិញ្ចិ វា នរោ, នរសទិសត្តា វា កិន្នរោ. ឯតា ទេវយោនិយោ. គណទេវតា បន –

‘‘អាទិច្ចា វិសុ វសវោ, តុសិតា’ភស្សរា’និលា;

មហារាជិកា សាធ្យា ច, រុទ្ទា ច គណទេវតា’’តិ [អមរ ១.១០].

អមរកោសេ កថិតា.

តត្រាទិច្ចា ទ្វាទសកា, វិសុទេវា ទស ឋិតា;

វសវោ អដ្ឋសង្ខ្យាតា, ឆត្តិំស តុសិតា មតា.

អាភស្សរា ចតុសដ្ឋិ, វាតា បណ្ណាសេកូនកា;

មហារាជិកនាមាយោ, ទ្វិសតំ វីសតាធិកា.

សាធ្យា ទ្វាទស វិខ្យាតា, រុទ្ទា ចេកាទស ឋិតា;

សមយន្តរតោ ឯតា, វិញ្ញេយ្យា គណទេវតា.

១៤. បុព្ពទេវាទិចតុក្កំ អសុរេ. បុព្ពំ ទេវា បុព្ពទេវា, ទុតិយាសមាសោ, បុព្ពេ វា ទេវា បុព្ពទេវា, បុព្ពេ ហ្យេតេ ទេវបុរេ ឋិតា, អនន្តរំ សក្កាទីហិ តតោ ចាលិតា. សុរានំ រិបូ សត្តវោ សុររិបូ. សុរានំ បដិបក្ខភាវតោ អសុរា, ទេវា វិយ ន សុរន្តិ ន កីឡន្តីតិ វា អសុរា, សមុទ្ទុដ្ឋា វា សុរា ទេវេហិ អភ្យុបគតា, នាសុរេហីតិ នត្ថិ សុរា ឯតេសន្តិ អសុរាតិ និកាយន្តរិយា. ទនុនាមាយ មាតុយា អបច្ចំ ទានវា. ទនុ នាម តេរសសុ រក្ខសទុហិតីសុ ឯកិស្សា ទុហិតុ នាមំ. ឯតេ បុព្ពទេវាទយោ សទា បុមេ បុល្លិង្គេ វត្តន្តិ. ទេច្ចា, ទេតេយ្យា, ទនុជា, ឥន្ទារី, សុរទិសា, សុក្កសិស្សា, ទិតិសុតា, បុព្ពជាឥច្ចាទីនិបិ អសុរស្ស សាមញ្ញនាមានិ.

តព្ពិសេសា អសុរប្បភេទា. សុរេហិ សទ្ធិំ សង្គាមត្ថំ អត្តនោ ពលកាយានំ បហារំ អាយុធំ ទទាតីតិ បហារទោ, សោ ឯវ បហារាទោ. សំ បសត្ថោ វរោ ជាមាតា យស្ស សោ សម្ពរោ, តស្ស ហិ សក្កោ ជាមាតា [សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៥៦], បុញ្ញាហរីសុ វា ឥន្ទ្រិយានិ សំវុណោតីតិ សម្ពរោ. ពលមេតស្សត្ថីតិ ពលី, អតិសយពលកាយត្តា វា ពលី, សោ ឯវ ពលិ, ‘‘ពលិអាទយោ’’តិ ឥមិនា សមាសេបិ សន្ធិ នត្ថីតិ ទីបេតិ. អាទិនា មច្ឆសកុណាទិកេបិ កុញ្ចាទិកេបិ អសុរភេទេ សង្គណ្ហាតិ.

១៥. បិតាមហាទ្យដ្ឋកំ ព្រហ្មនិ. បិតូនំ បជាបតីនំ លោកបិតូនម្បិ បិតា បិតាមហោ, អាមហបច្ចយោ [មោគ្គល្លាន ៤.៣៨]. សព្ពលោកានំ បិតុដ្ឋានិយត្តា បិតា, សព្ពលោកំ វា បាតិ រក្ខតីតិ បិតា, រិតុបច្ចយោ. មហន្តសរីរតាយ ព្រហ្មា, ព្រហ វុឌ្ឍិយំ មបច្ចយោ. លោកានំ ឦសោ ឥន្ទោ លោកេសោ. កមលសម្ភវត្តា កមលំ, បទ្មំ. តំ អាសនមុប្បត្តិដ្ឋានមស្ស កមលាសនោ. ហិរញ្ញំ សុវណ្ណមយំ អណ្ឌំ ហិរញ្ញំ, តស្ស គព្ភោ ភូណោ [គុណោ (ក.)] ហិរញ្ញគព្ភោ. ឈានាទិគុណេហិ សុរានំ ជេដ្ឋត្តា សុរជេដ្ឋោ. បជានំ សត្តានំ បតិ សាមិភូតោ បជាបតិ, បជំ បាលេតីតិ វា បជាបតិ. អត្តភូ, បរមេដ្ឋិ, សយម្ភូ, ចតុរាននោ, ធាតា, កមលយោនិ, ទុហិណោ, វិរិញ្ចិ, សជិតា, វេធា, វិធាតា, វិធិ, ហំសរថោ, វិរិញ្ចោ, បបិតាមហោ ឥច្ចាទយោបិ ព្រហ្មនាមានិ.

១៦-១៧. វាសុទេវាទិបញ្ចកំ កណ្ហេ. វសុទេវស្ស អបច្ចំ វាសុទេវោ. មច្ចានំ ជីវិតំ ហរតិ សីលេនាតិ ហរិ. កណ្ហគុណយោគតោ កណ្ហោ. កេសិំ នាម អសុរំ ហតវាតិ កេសវោ, ឦការស្ស អការោ, ហនស្ស ច វោ. វុត្តញ្ច –

‘‘យស្មា តយា ហតោ កេសី,

តស្មា មេ សាសនំ សុណ;

កេសវោ នាម នាមេន,

សេយ្យោ លោកេ ភវិស្សសី’’តិ [ចិន្តាមណិដីកាយម្បិ].

ចក្កំ បាណិម្ហិ អស្ស ចក្កបាណិ. វិសណុ [បិណ្ហុ (ក.)], នារាយនោ, វេកុណ្ឋោ, ទាមោទរោ, មាធវោ, សម្ភូ, ទេច្ចារិ, បុណ្ឌរីកក្ខោ, គោវិន្ទោ, គរុឡទ្ធជោ, បីតម្ពរោ, អច្ចុតោ, មង្គលោ, សិង្គី, ជនាទ្ទនោ, ឧបេន្ទោ, ឥន្ទាវរជោ, ចតុភុជោ, បទ្មនាភោ, មធុរិបុ, តិវិក្កមោ, ទេវកីនន្ទនោ, សោរី, សិរីបតិ, បុរិសោត្តមោ, វនមាលី, ពលិធំសី, កំសារាតិ, អធោក្ខជោ, សព្ពម្ភរោ, កេដភជិ [កេដភំ ជិតវា (ចិន្តាមណិដីកា)], វិធុ, សសពិន្ទុ, សិរីករោ, សិរីវរាហោ, អជិតោ, បរបុរិសោ, សិរីគព្ភោ, ឆពិន្ទុ, អនន្តោ, នរកជិ, កេសរោ, ជាតិកីលោ, នរសីហោ, បុរាណបុរិសោ, នលិនេសយោ, វាសុ, នរាយនោ, បុនព្ពសុ, សព្ពរូបោ, ធរណីធរោ, វាមនោ, ឯកសិង្គោ, សោមគព្ភោ, អាទិទេវោ, អាទិវរាហោ, សុវណ្ណពិន្ទុ, សទាយោគី, សនាតនោ, រាហុមុទ្ធភិទោ, កាឡនេមិ, បណ្ឌវោ, វឌ្ឍមានោ, សតានន្ទោ, បជានាថោ, សុយាមុនោឥច្ចាទីនិ វិសណុនាមានិ. អស្ស បន បិតុ នាមានិ វសុទេវោ, អានកទុន្ទុភិ [អមរ ១.២៣] ឥច្ចាទីនិ. រថវាហោ បនស្ស ទារុកោ នាម [តិកណ្ឌសេស ១.១.៣៤]. មន្តី បន បវនព្យាធិ នាម [មន្តី បវនព្យាមិ ឧទ្ធវោ (តិតណ្ឌសេស ១.១.៣៥) បវនព្យាធិ… ឧទ្ធវោ ឥតិ ទ្វេ បិណ្ហុស្ស មន្តិនោ (កដ្ដីកា)].

មហិស្សរាទិឆក្កំ ហរេ. មហន្តោ ឥស្សរោ វិភូតិ ឯតស្សាតិ មហិស្សរោ. គុណាវត្ថារហិតោ សម្បតិ បរមានន្ទរូបត្តា និព្ពិការោ សមតិ ភវតីតិ សិវោ, និរុត្តិនយេន អការស្ស ឥត្តំ, មស្ស វោ ច. ឯវំ សព្ពត្ថ យទាទិនា វា និរុត្តិនយេន វា សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពាតិ. សូលបាណិត្តា សូលី. ឥដ្ឋេ បភវតីតិ ឥស្សរោ, ឥស្សតិ អភិភវតីតិ វា ឥស្សរោ. បសូនំ បមថានំ បតិ បសុបតិ. ‘‘បសុ មិគាទោ ឆគលេ, បមថេបិ បសុ បុមេ’’តិ រុទ្ទោ [រភសោ (ក.)]. ( ) [(គុណេ) (ក.)] វិសិដ្ឋតមោគុណត្តា សព្ពំ ហរតីតិ ហរោ. វុត្តោតិ ក្រិយាបទំ. សម្ភុ, ឦសោ, សព្ពោ, ឦសានោ, សង្ករោ, ចន្ទសេខរោ, ភូតេសោ, ខណ្ឌបរសុ, គិរីសោ, មច្ចុញ្ជយោ, បិនាកី, បមថាធិបោ, ឧគ្គោ, កបទ្ទិ, សិរីកណ្ឋោ, កាឡកណ្ឋោ, កបាលភរោ, វាមទេវោ, មហាទេវោ, វិរូបក្ខោ, តិលោចនោ, សព្ពញ្ញូ, នីលលោហិតោ, មារហរោ, ភគ្គោ, ត្យម្ពកោ, តិបុរន្តកោ, គង្គាធរោ, អន្ធករិបុ, ព្យោមកេសោ, ភវោ, ភីមោ, រុទ្ទោ, ឧមាបតិ, ភគាលី, កបិសញ្ជនោ, ហីរោ, បញ្ចាននោ, ខកុន្តលោ, គោបាលកោ, បិង្គក្ខោ [វិភង្គោ (ក.)], កូដករោ, ចន្ទាបីឡោ, មហានដោ, សមីរោ, ហោ, នន្ទិវឌ្ឍនោ, គុឡាកេសោ [មិគូហោ (ក.)], មិហិរាណោ, មេឃវាហនោ, សុប្បតាបោ [សុប្បសាទោ (ក.)], ឧ, ថាណុ [ឧបាណ្ឌោ (ក.)], សិបិវិដ្ឋោ, កីលោ, ធម្មវាហនោឥច្ចាទីនិបិ ហរនាមានិ.

កុមារាទិត្តយំ ហរស្ស បុត្តេ. កុមារ កីឡាយំ, កុមារេតិ កីឡតីតិ កុមារោ, សោឡសវស្សិកោ, អយញ្ច សោឡសវស្សិកោ. ‘‘ពាលោ ច សោឡស ភវេ’’តិ ហិ វុត្តំ. ខណ្ឌតិ ទានវពលន្តិ ខន្ទោ, ណ្ឌស្ស ន្ទោ. សត្តិំបហរណវិសេសំ ធរតីតិ សត្តិធរោ, បភាវុស្សាហមន្តសង្ខាតំ វា សត្តិត្តយំ ធរតីតិ សត្តិធរោ. អមរកោសេ បន –

‘‘កត្តិកេយ្យោ មហាសេនោ,

សរជាតោ ឆឡាននោ;

បព្ពតីនន្ទនោ ខន្ទោ,

សេនានី អគ្គិភូ គុហោ.

ពាហុលេយ្យោ តារកជិ,

វិសាខោ សិខិវាហនោ;

ឆមាតុរោ សត្តិធរោ,

កុមារោ កោញ្ចទារណោ’’តិ [អមរ ១.៤១-២] វុត្តំ.

១៨-២១. សក្កាទីនិ វីសតិ សក្កស្ស នាមានិ. អសុរេ ជេតុំ សក្កុណាតីតិ សក្កោ. បុរេ, បុរំ វា ទទាតីតិ បុរិន្ទទោ. ទេវានំ រាជា ទេវរាជា. វជិរំ បាណិម្ហិ អស្ស វជិរបាណិ. សុជាយ អសុរកញ្ញាយ បតិ សុជម្បតិ. ពហូនំ ទេវមនុស្សានំ ចិន្តិតត្ថស្ស ទស្សនសមត្ថតាយ សហស្សក្ខោ. មហតំ ទេវានំ ឥន្ទោ រាជា មហិន្ទោ, ទេវេហិ មហិតព្ពោ វា ឥន្ទោ រាជា មហិន្ទោ, មហន្តោ ច សោ ឥន្ទោ ចាតិ វា មហិន្ទោ. វជិរំ អាវុធំ យស្ស វជិរាវុធោ, ‘‘វជិរាយុធោ’’តិបិ បាឋោ. វសូនិ រតនានិ សន្ត្យស្សេតិ វាសវោ. ទសសតានិ នយនានិ យស្ស សោ ទសសតនយនោ. ទ្វិន្នំ ទេវលោកានំ អធិបតិភូតត្តា តិទិវាធិភូ. សុរានំ នាថោ សុរនាថោ. វជិរំ ហត្ថេ យស្ស សោ វជិរហត្ថោ. ភូតានំ សត្តានំ បតិ ភូតបតិ. មហិតព្ពត្តា មឃវា. មហ បូជាយំ, ហស្ស ឃវោ. កោសសង្ខាតានិ ធនានិ សន្តិ យស្ស, សោ កោសិយោ, ‘‘កោសិយគោត្តតាយ កោសិយោ’’តិ ច វទន្តិ. ឥន្ទតិ បរមិស្សរិយេន យុជ្ជតេតិ ឥន្ទោ. វត្រំ នាម អសុរំ អភិភវតីតិ វត្រភូ. បាកោ នាមវត្រាសុរស្ស ភាតា, តស្ស សាសនតោ និគ្គហតោ បាកសាសនោ. វិឌំ ព្យាបកំ ឱជោ ឯតស្ស វិឌោជោ. សុនាសីរោ, បុរន្ទរោ, លេខាសភោ [លេខនំ ទេវានំ ឧសតោ ឧត្តមោ (ចិន្តាមណិដីកា)], ទិវបតិ, សុរបតិ, ពលារាតិ, សចីបតិ, ជម្ភភេទី, ហរិហយោ, នមុចិសូទនោ, សំកន្ទនោ, មេឃវាហនោ, អាខណ្ឌលោ [អាខណ្ឌយតិ បរពលំ ឧសាទិត្តា កលច (ចិន្តាមណិដីកា)], កោសិកោ, សុរគាមណី, នាកនាថោ, ហរី ឥច្ចាទីនិបិ សក្កស្ស នាមានិ.

អស្ស សក្កស្ស ភរិយា សុជាតា នាម. សុខេន ជាតា, សុន្ទរា វា ជាតិ យស្សា សា សុជាតា. បុលោមជា, សចី, ឥន្ទានី ឥច្ចាទីនិបិ សក្កភរិយាយ នាមានិ.

អស្ស សក្កស្ស បុរំ មសក្កសារាទយោ តយោ ភវេ. មោ ច សក្កោ ច មសក្កា, តេ សរន្តិ គច្ឆន្តិ ឯត្ថ កីឡាវសេនាតិ មសក្កសារា, មហិស្សរាទីនំ បរិសានំ, សក្កស្ស ច កីឡានុភវនដ្ឋានន្ត្យត្ថោតិ ចិន្តាមណិថុតិដីកាយំ វុត្តំ. សង្គហដីកាយំ បន ‘‘មសក្កន្តិ វា វសោកន្តិ វា អសុរបុរស្ស នាមំ, ឥទំ បន តេសំ ឧត្តមត្តា មសក្កសារោ, វសោកសារោតិ ច វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អមរា ឯតិស្សំ សន្តិ អមរវតី, សា ឯវ អមរាវតី, រស្សស្ស ទីឃតា [បាណិនី ៦.៣.១១៩].

អស្ស សក្កស្ស បាសាទោ វេជយន្តោ នាម. វេជយន្តី បដាកា បសត្ថា, ភូតា វា អស្ស អត្ថីតិ វេជយន្តោ.

អស្ស សក្កស្ស សភា សុធម្មា មតា. សោភនោ ធម្មោ អស្សាតិ សុធម្មា, ទេវមណ្ឌបោ.

២២. តស្ស សក្កស្ស រថោ វេជយន្តោ នាម. វេជយន្តីនាមាយ បដាកាយ យោគតោ វេជយន្តោ. តស្ស សក្កស្ស សារថិ សូតោ មាតលិនាម. មតលស្ស [មាតលាយ (ក.)] អបច្ចំ មាតលិ, តស្ស សក្កស្ស គជោ ឯរាវណោ នាម, ឥរាវណោ សមុទ្ទោ, តត្រជាតោ ឯរាវណោ [ឥរាវតិ សមុទ្ទេ ជាតោ (ឯរាវតោ), សេសេ អណ… បិសោទរាទិត្តា ណត្តេ ឯរាវណោ (ចិន្តាមណិដីកា)]. តស្ស សក្កស្ស សិលាសនំ បណ្ឌុកម្ពលោ នាម. បណ្ឌុវណ្ណកម្ពលសទិសត្តា បណ្ឌុកម្ពលោ. សិលា បាសាណោ ឯវ អាសនំ សិលាសនំ.

២៣. តស្ស សក្កស្ស បុត្តា សុវីរ, ជយន្តឥច្ចាទយោ. អតិសយេន សូរត្តា សុវីរោ. អសុរេ ជយតីតិ ជយន្តោ. តស្ស សក្កស្ស បោក្ខរណី នន្ទា នាម ភវេ. នន្ទីយតីតិ នន្ទា. បោក្ខរំ វុច្ចតិ បទុមំ, សលិលញ្ច, តេហិ សត្តានំ មនំ អត្តានំ នយតីតិ បោក្ខរណី, បោក្ខរេន វា សុន្ទរេន អណ្ណេន ជលេន សហិតត្តា បោក្ខរណ្ណី, សា ឯវ បោក្ខរណី. តស្ស សក្កស្ស វនានិ ឧយ្យានានិ នន្ទនាទីនិ ចត្តារិ. នន្ទយតីតិ នន្ទនំ. នានាទិព្ពរុក្ខេហិ មិស្សកត្តា មិស្សកំ. នានាលតាហិ វល្លីហិ ចិត្តត្តា ចិត្តលតា, នានាវិរាគវណ្ណវិចិត្តាយ វា លតាយ សមន្នាគតត្តា ចិត្តលតា, ទេវតានំ វា ចិត្តាសា ឯត្ថ អត្ថីតិ ចិត្តា, អាសាវតី នាម លតា, សា យស្ស អត្ថិ, តំ ចិត្តលតា. ទេវតានំ វា ចិត្តំ លន្តិ គណ្ហន្តីតិ ចិត្តលា, ទិព្ពរុក្ខា, តេសំ សមូហោ ចិត្តលតា, ឥត្ថិលិង្គេន តស្ស វនស្ស នាមំ, យថា ‘‘ខុទ្ទសិក្ខា’’តិ. ផារុសកានិ យត្ថ សន្តិ, តំ ផារុសកំ.

២៤. អសន្យាទិត្តយំ តស្ស សក្កស្ស អាយុធំ. អស្សតេ ភុជ្ជតេ លោកធាតុកមនេនាយុធេនាតិ អសនិ, អយំ អសនិសទ្ទោ ទ្វីសុ បុមិត្ថិលិង្គេសុ វត្តតិ. កុលិម្ហិ សក្កស្ស ហត្ថេ សេតិ តិដ្ឋតីតិ កុលិសំ, កុលិ ហត្ថោ ភុជាទលោតិ ហិ តិកណ្ឌសេសោ [តិកណ្ឌសេស ២.៦.២៦]. កុយំ វា បថវិយំ លិសតិ តនុ ភវតីតិ កុលិសំ. វជ គតិយំ, វជតេវ ន បដិហញ្ញតេ យស្ស គមនំ កេនចីតិ វជិរំ, ឥរបច្ចយោ. វជិរសហចរណតោ កុលិសសទ្ទោបិ បុន្នបុំសកេ. ភិទុរំ, បវិ, សតកោដិ, សុរុ, សម្ពោ, ទម្ភោលិឥច្ចាទីនិបិ វជិរស្ស នាមានិ. តត្រ ភិទុរំ បុន្នបុំសកេ, បវិអាទយោ បុមេ.

រម្ភា ច អលម្ពុសា ច ឥច្ចាទិកា ទេវិត្ថិយោ អច្ឆរាយោ នាមាតិ វុត្តា. អច្ឆរាវិសេសា ហិ ឯតា. អច្ឆោ និម្មលវណ្ណោ ឯតាសមត្ថីតិ អច្ឆរាយោ. ‘‘អបសរា’’តិបិ ឯតាសមេវ សាមញ្ញសញ្ញា. ទេវបុត្តានំ រតិំ ភាវេន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ រម្ភា, រំ កាមគ្គិំ ភន្តិ ទីបយន្តិ ជាលេន្តីតិ វា រម្ភា, និគ្គហីតាគមោ. កាមរតិវសេន ទេវបុត្តេ អត្តនិ វសាបេតុំ អលំ សមត្ថាតិ អលម្ពុសា, អស្សុការោ. ទេវានំ ទេវបុត្តានំ, ទេវីភូតា វា ឥត្ថិយោ ទេវិត្ថិយោ.

‘‘បញ្ចសិខោ, ហាហា, ហូហូ’’ឥច្ចាទយោ គន្ធព្ពា នាម. បញ្ច សិខា ចូឡា យស្ស សោ បញ្ចសិខោ. ‘‘ហា’’តិ អនន្ទិតំ ធនិំ [និន្ទិភទ្ធនិំ (ចិន្តាមណិដីកា)] ជហតីតិ ហាហា. ‘‘ហូ’’តិ គីតវិសេសសទ្ទំ ហូយតេតិ ហូហូ. គន្ធំ អព្ពន្តិ ភុញ្ជន្តីតិ គន្ធព្ពា, គាយនំ វា ធម្មោ ឯតេសំ គន្ធព្ពា, ម្មស្ស ព្ពោ.

២៥. វិមានាទិទ្វយំ វិមានេ. ទេវានមាកាសេ គមនំ យេន តំ វិមានំ, វិគតំ [វិនា (ក.)] មានំ ឧបមានមស្ស វិមានំ. វិហេ អាកាសេ គច្ឆតីតិ ព្យម្ហំ, ហការតោ បុព្ពេ អមបច្ចយោ. ឯត្ថ ច វិមានព្យម្ហសទ្ទា ទ្វេបិ អនិត្ថិយំ បុន្នបុំសកេ វត្តន្តិ.

បីយុសាទិត្តយំ អមតេ. បីយតេតិ បីយុសំ, ‘‘អមតបា’’តិ ហិ វុត្តំ, ឧសបច្ចយោ [ឧណាទិ ៤.៧៦ ណ្វាទិ ២១៥ សុត្តេសុ បន ‘‘បីយូស’’មិតិ ទិស្សតិ]. ‘‘បេយុសោ’’តិបិ នាមមស្ស. ន មតំ មរណមនេន អមតំ. សុខេន ធយន្តិ បិវន្តិ តំ ឥតិ សុធា. ឯត្ថ ច អមតសទ្ទោ យញ្ញសេសបីយុសសលិលឃតាទីសុ នបុំសកេ, ធន្វន្តរិទេវាទីសុ បុល្លិង្គេ, គឡោឈាភយាមលក្យាទីសុ ឥត្ថិលិង្គេតិ តីសុ វត្តតិ [អមតំ យញ្ញសេសេ ច, បីយូសេ សលិលេ ឃតេ អយាចិតេ ច មោក្ខេ ច, នា ធន្វន្តរិទេវសុ អមតា មាគធីបថ្យា គុឡុច្យាមលកីសុ ច (មេទិនីកោស ១៦ ៧៧-៨)], តំសហចរណតោ បីយុសសទ្ទោបិ តីសុ លិង្គេសុ. សុធាសទ្ទោ បន អមតនុហីលេបាទីសុបិ និច្ចមិត្ថិលិង្គោវ [សុធា លេបោ’មតំ នុហី (អមរ ២៣.១០១)].

សិនេរុអាទិបញ្ចកំ បព្ពតរាជេ. សិនា សោចេយ្យេ, សិនាតិ សោចេតិ ទេវេតិ សិនេរុ, ឯរុបច្ចយោ. មី ហិំសាយំ, មិនាតិ ហិំសតិ សព្ពេ បព្ពតេ អត្តនោ ឧច្ចតរដ្ឋេនាតិ មេរុ, រុបច្ចយោ. តិទិវានំ ទ្វិន្នំ ទេវលោកានំ អាធារោ បតិដ្ឋាតិ តិទិវាធារោ. ទេវេ នយតីតិ នេរុ. សុមេរូតិ ឧបសគ្គេន នាមំ វឌ្ឍិតំ. ហេមទ្ទិ, រតនសានុ, សុរាលយាទីនិបិ បព្ពតរាជស្ស នាមានិ.

២៦. យុគន្ធរាទីនិ សិនេរុស្ស បរិវារភូតានំ សត្តន្នំ បរិភណ្ឌបព្ពតានំ នាមានិ. ចន្ទសូរិយសង្ខាតំ យុគំ ធារេតិ តទុព្ពេធមគ្គចារិត្តាតិ យុគន្ធរោ. ឦសំ មហិស្សរំ ធារេតិ តស្ស និវាសដ្ឋានត្តាតិ ឦសធរោ. ករវីរា អស្សមារកា ពហវោ ឯត្ថ សន្តីតិ ករវីរោ, កេ វា មយូរា រវន្តិ ឯត្ថាតិ ករវីរោ, ‘‘ករវីកោ’’តិបិ បាឋោ, ឥធាបិ បច្ឆិមោយេវត្ថោ, ករវីកសកុណា វា ពហវោ ឯត្ថ សន្តីតិ ករវីកោ. សុទស្សនា ឱសធិវិសេសា ពហុកា ឯត្ថ សន្តីតិ សុទស្សនោ, សុខេន បស្សិតព្ពត្តា វា សុទស្សនោ, សុន្ទរំ វា ទស្សនំ ឯត្ថាតិ សុទស្សនោ. បញ្ចន្នំ បព្ពតចក្កានំ នេមិសទិសំ កត្វា អត្តានំ ធារេតីតិ នេមិន្ធរោ, នេមិភាវេន វា ធារេតព្ពោ ឧបលក្ខេតព្ពោតិ នេមិន្ធរោ, នេមិំវា រថទ្ទុមំ ធារេតិ យេភុយ្យេនាតិ នេមិន្ធរោ. វិនតា នាម សុបណ្ណមាតា, តស្សា និវាសដ្ឋានត្តា វិនតកោតិ ចិន្តាមណិដីកា. វិត្ថិណ្ណា វា នតា នទិយោ ឯត្ថាតិ វិនតកោ. អស្សកណ្ណា សជ្ជទុមា ពហវោ ឯត្ថ សន្តីតិ អស្សកណ្ណោ, អស្សកណ្ណសទិសកូដត្តា វា អស្សកណ្ណោ. កុលាចលាតិ ឯតេ សិនេរុអាទយោ អដ្ឋ បព្ពតា អចលសង្ខាតានំ បព្ពតានំ កុលានិ យោនិយោ បភវា, ឯតេ ច សិនេរុអាទយោ អនុបុព្ពសមុគ្គតា, សព្ពពាហិរោ ចេត្ថ អស្សកណ្ណោ. និមិជាតកេ បន –

‘‘សុទស្សនោ ករវីកោ, ឦសធរោ យុគន្ធរោ;

នេមិន្ធរោ វិនតកោ, អស្សកណ្ណោ គិរិ ព្រហា’’តិ [ជា. ២.២២.៥៦៨].

វត្វា សិនេរុំ បរិក្ខិបិត្វា អស្សកណ្ណោ នាម បព្ពតោ បតិដ្ឋិតោ, តំ បរិក្ខិបិត្វា វិនតកោ នាម បព្ពតោតិ ឯវមញ្ញោយេវានុក្កមោ កថិតោ. កិញ្ចាបិ កថិតោ, នាមភេទមត្តកតោយេវ បនេត្ថ ភេទោ, នាត្ថភេទកតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

២៧. អាកាសវាហីគង្គាយំ មេរុសិង្គោព្ភវាយំ មន្ទាកិន្យាទិនាមត្តយំ. មន្ទំ អកិតុំ សីលមស្សាតិ មន្ទាកិនី. អាកាសេ សន្ទមានា គង្គា អាកាសគង្គា. សុរានំ ទេវានំ នទី សុរនទី. សុរទីឃិកាតិបិ ឯតិស្សា នាមំ.

២៨. កោវិឡារាទិត្តយំ ‘‘ផលហរោ’’តិខ្យាតេ បារិច្ឆត្តកេ. កុំ បថវិំ វិទារយតិ មូលេនាតិ កោវិឡារោ,ទស្ស ឡោ. បរិ សមន្តតោ ឆត្តំ វិយ តិដ្ឋតីតិ បារិច្ឆត្តកោ. បារិនោ សមុទ្ទស្ស ជាតោ អបច្ចំ បារិជាតកោ, សកត្ថេ កោ. បារិភទ្ទោ, និម្ពតរុ, មន្ទារោឥច្ចាទីនិបិ បារិច្ឆត្តកស្ស នាមានិ.

កប្បរុក្ខោ ច សន្តានោ ច អាទិនា មន្ទារោ បារិជាតកោ ច ហរិចន្ទនញ្ច ឯតេ បញ្ច ទេវទ្ទុមា [អមរ ១.៥៣] ទេវតរវោ ទេវភូមីស្វេវ សម្ភវតោ. កប្បោ សង្កប្បិតោ អត្ថោ, តស្ស រុក្ខោ ជញ្ញជនកភាវេន សម្ពន្ធោ, កប្បំ វា ឋិតោ រុក្ខោ កប្បរុក្ខោ. តននំ តានោ, ភាវេ ណោ. គន្ធស្ស សម្មា តានោ អស្សេតិ សន្តានោ, សិរីសរុក្ខោ. មន្ទន្តេ មោទន្តេ ទេវា អនេនាតិ មន្ទារោ, អារបច្ចយោ. ហរិមិន្ទំ ចទយតិ សុខយតីតិ ហរិចន្ទនំ. ឯតេ បញ្ច ទេវតរវោ អមរកោសនយេន វុត្តា, សោគតនយេន បន សត្ត ទេវតរវោ. វុត្តញ្ច –

‘‘បាដលី សិម្ពលី ជម្ពូ, ទេវានំ បារិឆត្តកោ;

កទម្ពោ កប្បរុក្ខោ ច, សិរីសេន ភវតិ សត្តម’’ន្តិ [ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៨៤; សារត្ថ. ដី. ១.១វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា].

តត្ថ បាដលីតិ ចិត្របាដលី, សា អសុរលោកេ តិដ្ឋតិ. តថា សិម្ពលី គរុឡេសុ, ជម្ពូ ជម្ពុទីបេ, បារិច្ឆត្តកោ តាវតិំសេ, កទម្ពោ អបរគោយានេ. កប្បរុក្ខោ ឧត្តរកុរូសុ, សិរីសោ បុព្ពវិទេហេតិ. ឯតេ សត្ត ទេវានមេវ បតិដ្ឋានភូមីសុ សម្ភវតោ ទេវតរវោត្វេវ វុច្ចន្តិ.

សគ្គវណ្ណនា សមត្តា.

២៩. បុព្ពបច្ឆិមឧត្តរា ទិសា យថាក្កមំ បាចី បតីចី ឧទីចី នាម ភវន្តិ. បឋមំ បាតោ អន្ចតិ រវិ យស្សំ សា បាចី, នការលោបោ. បច្ឆា ទិវាវសានេ អន្ចតិ រវិ យស្សំ សា បតីចី. ឧទ្ធំ អន្ចតិ រវិ យស្សំ សា ឧទីចី, យស្សំ វា សីតវិយោគំ ទត្វា អន្ចតិ សា ឧទីចី, វិយោគត្ថវាចកោ ហេត្ថ ឧការោ, ទសទ្ទោ ទានត្ថោ. អថ វា បន្ចតិ បុព្ពភាវមាបជ្ជតេតិ បាចី. បតិន្ចតិ បច្ឆាភាវមាបជ្ជតេតិ បតីចី. ឧទញ្ចតិ សីតវិយោគទានត្តមាបជ្ជតេតិ ឧទីចី. ឯត្ថ ច ឧទីចីសហចរណតោ បតីចី ឥត្ថិយំ, បតីចីសហចរណតោ បាចី ឥត្ថិយំ វត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ តំតំសហចរណភាវេន តស្ស តស្ស តំតំលិង្គត្តមុបនេយ្យុំ. បុព្ពបច្ឆិមឧត្តរាតិ សព្ពនាមស្ស វុត្តមត្តេ បុម្ភាវោ.

ទក្ខិណាទិទ្វយំ ទក្ខិណទិសាយំ. មជ្ឈេ អបាយំ អញ្ចតិ យស្សំ រវិ, សា អបាចី. មជ្ឈត្ថោយំ អបសទ្ទោ, យថា ‘‘អបទិស’’ន្តិ, ‘‘អវាចី’’តិបិ បាឋោ, អវបុព្ពោ អញ្ច អធោមុខីភាវេ. អវញ្ចតិ អធោមុខី ភវតិ យស្សំ រវិ, សា អវាចី. ឧណ្ហាទិកេ វា តព្ពិយោគេ ករោន្តោ យស្សំ រវិ អញ្ចតិ, សា អវាចី. វិទិសាទិទ្វយំ ទិសាមជ្ឈេ. ទិសាហិ វិនិគ្គតា វិទិសា. ទិសានមនុរូបា, អនុវត្តកា វា ទិសា អនុទិសា. អបទិសន្តិបិ វិទិសាយ នាមំ [នបុំសកាព្យយំ ត្វ’បទិសំ (អមរ ៣.៦)].

៣០. ឯរាវតាទយោ អដ្ឋ គជា បុព្ពាទីនំ ទិសានំ រក្ខណតោ ទិសាគជា នាម, បុណ្ឌរីកំ នាម សិតម្ពោជំ, តំសទិសវណ្ណតាយ បុណ្ឌរីកោ. រស្សសរីរតាយ វាមនោ. កុយំ បថវិយំ មោទតេ កុមុទោ. អញ្ជនវណ្ណតាយ អញ្ជនោ. បុប្ផា បកាសមានា ទន្តា អស្ស បុប្ផទន្តោ. សព្ពភូមិយំ ចរតីតិ សព្ពភុម្មោ, សព្ពភុម្មោ វា ចក្កវត្តី តស្សានុរូបត្តា សព្ពភុម្មោ. សោភនទន្តាវយវត្តា សុប្បតីកោ [សោភនា បតីកា អវយវា’ស្ស សុប្បតីកោ (ក.)]. ‘‘សុប្បតីកោ សោភនង្គេ, ភវេ ឦសានទិសាគជេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ វុត្តំ. ឯរាវតាទីនំ ទិសានំ សម្ពន្ធកថនំ បាចីវារណាទិនាមសូចនត្ថំ, ឯសំ ករេណុយោ បន –

អព្ភមុ កបិលា ចេវ, បិង្គលា នុបមា មតា;

តម្ពកណ្ណី សុភទន្តី, អង្គនា អញ្ជនាវតី [អមរ ៣.៥].

៣១. ធតរដ្ឋាទិទ្វយំ បុព្ពទិសាធិបតិទេវេ. ធារិតំ រដ្ឋមនេនាតិ ធតរដ្ឋោ, រស្ស តោ. បញ្ចសិខាទីនំ គន្ធព្ពានំ អធិបោ នាយកោ គន្ធព្ពាធិបោ. កុម្ភណ្ឌសាម្យាទិទ្វយំ ទក្ខិណទិសាធិបតិទេវេ. កុម្ភណ្ឌានំ សាមិ នាយកោ កុម្ភណ្ឌសាមិ. វិរុហន្តិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិមាបជ្ជន្តិ ឯតស្មិំ កុម្ភណ្ឌាតិ វិរូឡ្ហកោ. វិរូឡ្ហំ វុឌ្ឍិប្បត្តំ វា កំ សុខមេតស្សាតិ វិរូឡ្ហកោ. វិរូបក្ខាទិទ្វយំ បច្ឆិមទិសាធិបតិទេវេ. វិរូបានិ អក្ខីនិ យស្ស វិរូបក្ខោ, វិវិធសណ្ឋានានិ អក្ខីនិ យស្ស វា វិរូបក្ខោ. នាគានំ អធិបតិ នាគាធិបតិ.

៣២. យក្ខាធិបាទិចតុក្កំ កុវេរេ. អាឡវកាទិយក្ខានំ អធិបោ យក្ខាធិបោ. វិស្សវណស្ស អបច្ចំ វេស្សវណោ. តិចរណាដ្ឋទាឋាភយានកមត្ថិតាយ កុច្ឆិតំ វេរោ សរីរមស្ស កុវេរោ. ខុទ្ទេនាស្ស នរយុត្តា សិវិការថេតិ នរោ វាហនមស្ស នរវាហនោ. ត្យម្ពកសខោ, យក្ខរាជោ, គុយ្ហកេសរោ, មនុស្សធម្មា, ធនទោ, រាជរាជោ, ធនាធិបោ, កិន្នរេសោ, យក្ខោ, ឯកបិង្គលោ, សិរិទោ, បុញ្ញជនេស្សរោឥច្ចាទីនិបិ កុវេរស្ស នាមានិ.

អស្ស កុវេរស្ស បុរី ‘‘អឡកា, អឡកមន្ទា’’តិ ច វុច្ចតិ. អលំ វិភូសនេ, អលំ វិភូសនំ ករោតីតិ អលកា, សា ឯវ អឡកា. អឡកា ឯវ មោទករណតោ អឡកមន្ទា, ឧការស្ស អការោ, នាគមោ ច. កេលាសោតិបិ តស្ស នាមំ, កេលិ បយោជនំ អស្ស កេលោ, អាសតេ អស្មិន្តិ អាសោ, កេលោ ច សោ អាសោ ចេតិ កេលាសោ, កណ្ហសប្បាទិ វិយ និច្ចំ កម្មធារយោ. អស្ស កុវេរស្ស បហរណំ អាយុធំ គទា, គំ វុច្ចតិ វជិរំ, តំ វិយ ទុក្ខំ ទទាតីតិ គទា. ឥមេ ចត្តារោ យថាវុត្តា ធតរដ្ឋាទយោ ទេវា កមតោ បុព្ពាទីនំ ចតុទ្ទិសានំ អធិបា អធិបតយោ នាម. អមរកោសេ បន –

‘‘ឥន្ទោ អគ្គិ បិតុបតិ, នេរិតោ វរុណោ’និលោ;

កុវេរោ ឦសោ បតយោ, បុព្ពាទីនំ ឥមេ កមា.

រវិ សុក្កោ មហីសូនុ, តមោ ច ភានុជោ វិធុ;

ពុធោ សុរគុរុ ចេតិ, ទិសាធិបា តថា គហា’’តិ [អមរ ៣.៣-៤].

អញ្ញេយេវ ទិសាធិបតយោ កថិតា, ឥន្ទរវិមាទីនញ្ច ទិសាធិបច្ចកថនំ បាឈាទីនំ ឥន្ទទិសារវិទិសាទិនាមសូចនផលំ.

៣៣-៣៤. ជាតវេទាទ្យដ្ឋារសកំ អគ្គិម្ហិ. ជាតេ ឧប្បន្នេ វិន្ទតិ ឃាតយតីតិ ជាតវេទោ. អន្ធការេ ជាតំ វិជ្ជមានំ វិន្ទតិ លភតិ, វិទតិ ជានាតិ ឯតេនាតិ វា ជាតវេទោ, ជននំ ជាតំ វេទោ បាកដោ យស្ស វា សោ ជាតវេទោ. សិខា វុច្ចតិ ជាលា, តាយ យោគតោ សិខី. ជោតតិ ទិប្បតីតិ ជោតិ. បុនាតីតិ បាវកោ, ណ្វុ. ទហតីតិ ទហនោ. អនន្តិ បាលេន្ត្យនេនេតិ អនលោ, អលបច្ចយោ. វេទេ ហុតំ វហតិ បាបយតិ, សយំ វា លភតេតិ ហុតាវហោ. អច្ចិ វុច្ចតិ ជាលា, តាយ យោគតោ អច្ចិមា. ធូមោ កេតុ ធជោ យស្សាតិ ធូមកេតុ. អជតិ ជលមានោ កុដិលំ គច្ឆតីតិ អគ្គិ, ឥ. គោ រំសិ ឯតស្សត្ថីតិ គិនិ, អស្សត្ថ្យត្ថេ ឥនិ, អគ្គិនីតិបិ បាឋោ, សោ អគ្គិសទិសោ. ភានុ បភា យស្សត្ថិ, សោ ភានុមា. តេជេតិ សេសភូតោបាទារូបានីតិ តេជោ. ធូមោ សិខា ចូឡា យស្ស ធូមសិខោ. វាយុ សខា អស្ស វាយុសខោ. ទហិត្វា [ទហតោ (ក.)] គច្ឆតោ កណ្ហា វត្តនី មគ្គោ យស្ស កណ្ហវត្តនី. វិស្សានរស្ស ឥសិនោ អបច្ចំ វេស្សានរោ. ហុតំ ហវិំ អសតិ ភុញ្ជតីតិ ហុតាសោ. ធនញ្ជយោ, ជលនោ, អាសយាសោ, រោហិតស្សោ, សត្តាច្ចិ, សុក្កោ, ចិត្រភានុ, វិភាវសុ, សុចិឥច្ចាទីនិបិ អគ្គិស្ស នាមានិ.

សិខាទិត្តយំ អគ្គិជាលាយំ. សិនោតិ និសានី ភវតីតិ សិខា, ‘‘សិ និសានេ’’តិ កាតន្ត ធាតុ, ខបច្ចយោ. ជលតីតិ ជាលា. អច្ចតេ បុជ្ជតេ អនេនេតិ អច្ចិ. សិខា ជាលា ភិយ្យោ រូបន្តរា ឥត្ថិយំ, អច្ចិ បន អបុមេ.

៣៥. ទ្វយំ អគ្គិកណេ [តីសុ ផុលិង្គោ’គ្គិកណោ (អមរ ១.៦០) ផុលិង្គានីតិ អគ្គិកណានិ (ម. និ. ដី. ៣.៦៥)]. វិវិធាសុ ទិសាសុ ផុល្លំ គច្ឆតីតិ វិប្ផុលិង្គំ. តថា ផុលិង្គំ. សព្ពធរកតេ បន ‘‘ផុលិំ គច្ឆតីតិ ផុលិង្គោ’’តិ វុត្តំ. តិកំ ឆារិកាយំ. មលីនកំសវត្ថាទីនំ តំ ទិត្តិំ សេតិ បវត្តេតីតិ ភស្មំ, មបច្ចយោ, ភសតិ វា អធោ បតតិ វត្ថាទីនំ មលមេតេនាតិ ភស្មំ. កំសាទីនំ សុក្កភាវត្ថំ ឥច្ឆិតព្ពត្តា ឥដ្ឋិ អភិលាសោ សោភនំ ឯតស្សា អត្ថីតិ សេដ្ឋិ, ‘‘សបក្ខកោ សលោមកោ’’ត្យាទីសុ វិយ សសទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្ថត្តា. មលស្ស សរណំ ករោតីតិ សារិកា, សា ឯវ ឆារិកា, យថា ‘‘សឡាយតន’’ន្ត្យាទីសុ.

៣៦. ទ្វយំ ឧណ្ហឆារិកាយំ. ឧណ្ហត្តា កុក្កុំ កុច្ឆិតំ លាតីតិ កុក្កុលោ, ‘‘កុក្កុ វិទត្ថិយំ ហត្ថេ, បកោដ្ឋេ កុច្ឆិតេបិ ចេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ វុត្តំ. កុក្កុំ វា ហត្ថំ លុនាតិ ឆិន្ទតិ ទហតីតិ កុក្កុលោ, សោ ឯវ កុក្កុឡោ. ឧណ្ហមេវ ភស្មំ ឧណ្ហភស្មំ, តស្មិំ. តិកំ ទិត្តកដ្ឋាទិន្ធនេ. អង្គតិ ហានិំ គច្ឆតីតិ អង្គារោ, អារបច្ចយោ, បុន្នបុំសកោយំ. ‘‘អលាតេ’និត្ថិ កុជេ’ង្គារោ’’តិ ហិ តិកណ្ឌសេសេ [តិកណ្ឌសេស ៣.៣២៩] វុត្តំ. ហានិមេវ លាតិ, ន ឋិតិំ វិសេសញ្ចាតិ អលាតំ. ឧទ្ធំ ធូមំ មុញ្ចតីតិ ឧម្មុតំ, តទេវ ឧម្មុកំ. បញ្ចកំ កដ្ឋាទិន្ធនេ. សន្តមគ្គិំ ឯធយតិ វឌ្ឍយតីតិ សមិធា. ឯធយតីតិ ឥធុមំ, ឧមោ. ឯធយតីតិ ឥធោ. ឧបាទិយតេ អគ្គិនេតិ ឧបាទានំ. ឯធយតីតិ ឥន្ធនំ.

៣៧. បញ្ចកំ អាលោកេ. ឱភាសតិ ទិប្បតីតិ ឱភាសោ. បកាសតិ ទិប្បតីតិ បកាសោ. អាលោចយតិ បស្សតិ ឯតេនាតិ អាលោកោ, អាលោកេតិ វា ឯតេនាតិ អាលោកោ, ‘‘លោក, លោច ទស្សនេ’’តិ ធាតុទ្វយបាឋតោ. ឧជ្ជោតតីតិ ឧជ្ជោតោ, អន្ធការំ វិទ្ធំសេន្តោ ជោតតីតិ វា ឧជ្ជោតោ. អា សមន្តតោ តបតិ ទិប្បតីតិ អាតបោ. សមាតិ ឯតេ បញ្ច តុល្យត្ថាតិ ភាវោ.

ទសកំ វាតេ. អាហារោ វិយ បាណភូតោបិ កទាចិ សត្តេ មារេតីតិ មារុតោ, សោវ មាលុតោ. បុនាតិ សង្ការាទិកន្តិ បវនោ. វាយតិ គច្ឆតីតិ វាយុ, វាយតិ វា បុប្ផាទីនំ គន្ធោ យេន សោ វាយុ. តថា វាតោ. អនន្តិ បាណន្ត្យនេនេតិ អនិលោ, ឥលោ. សន្តំ និច្ចលំ ឦរយតិ កម្បេតីតិ សមីរណោ, សមីរិតុំ កម្បិតុំ សីលមស្សាតិ វា សមីរណោ. គន្ធំ វហតីតិ គន្ធវាហោ, ណោ. វាយោ វាយុសទិសោ, ឧភយត្រាបិ យាគមោ. សមន្តតោ ឦរតិ ខិបតិ រុក្ខាទយោតិ សមីរោ. សទា សព្ពទា គតិ យស្ស សទាគតិ. សសនោ, គន្ធវហោ, អាសុគោ, មរុតោ, ជគតិបាណោ, បវមានោ, បភញ្ជនោ ឥច្ចាទីនិបិ វាតនាមានិ.

៣៨. ឥមេ ឆ វក្ខមានា វាយុភេទា វាយុវិសេសា, ឧទ្ធំ គច្ឆតីតិ ឧទ្ធង្គមោ, ឧច្ចារបស្សាវាទីនំ នីហរណវសេន អធោភាគំ គច្ឆតីតិ អធោគមោ. កុច្ឆិម្ហិ ឧទរេ តិដ្ឋតីតិ កុច្ឆិដ្ឋោ. កោដ្ឋេ អន្តេ សេតិ តិដ្ឋតីតិ កោដ្ឋាសយោ. បុនប្បុនំ សសន្តិ យេន អស្សាសោ, ពហិនិក្ខន្តវាតោ. បស្សាសោតិ អន្តោបវិសនកវាតោបិ ‘‘អស្សាសោ’’តិ ឯតេន សង្គយ្ហតេ សហចារិតត្តា. សព្ពង្គេសុ អនុសរតិ សីលេន សេទលោហិតាទិសម្បាទនតោតិ អង្គានុសារី. អមរកោសេ បនាយំ វាតោ ឋានព្យាបារភេទេន បញ្ចធា កថិតោ [បាណោ’បានោ សមានោចោទានព្យានា ច វាយវោ សរីរដ្ឋា ឥមេ (អមរ ១.៦៧)], ដីកាយញ្ចស្ស –

‘‘ហទយេ បាណោ គុទេ’បានោ, សមានោ នាភិមជ្ឈដ្ឋោ;

ឧទានោ កណ្ឋទេសេ តុ, ព្យានោ សព្ពង្គសន្ធិសុ [ហទយេ បាណោ គុទេ’បានោ, សមានោ នាភិសណ្ឋិតោ; ឧទានោ កណ្ឋទេសដ្ឋោ, ព្យានោ សព្ពសរីរគោ ឥតិ ឋាននិណ្ណយោ (ចិន្តាមណិដីកា)].

តត្របាណោអន្នប្បវេសាទិករោ. អបានោ មុត្តករីសសុក្កវិសដ្ឋិករោ. សមានោ មជ្ឈេ អន្នបចនាទិករោ. ឧទានោ ភាសិតគីតាទិករោ. ព្យានោ សេទរត្តសវនុម្មេសនិមេសគត្យាទិករោ [ខេទចេដ្ឋាឧម្មេសនិម្មេសគត្យាទិករោ (ក.)]. បកដ្ឋេន អនន្ត្យនេន ភត្តាទិប្បវេសនតោតិ បាណោ. មុត្តាទិកំ អបនេត្វា អនន្ត្យនេនាតិ អបានោ. សម្មា អនន្តិ អនេន ភុត្តបរិបាចនតោតិ សមានោ. ឧទ្ធមនន្ត្យនេន ភាសិតាទោ សាមត្ថិយជននតោតិ ឧទានោ. វិសេសេន អនន្ត្យនេន សេទរត្តសេម្ហាទិ [ខេទចេដ្ឋាទិ (ចិន្តាមណិដីកា)] សម្បាទនតោតិ ព្យានោ’’តិ [តំព្យាបារា ច យថា – អន្នប្បវេសនំ មុត្តា-ទ្យុស្សគ្គោ’ន្នវិបាចនំ ភាសណាទិ និមេសាទិ, តំព្យាបារា កមា ឥមេ (ចិន្តាមណិដីកា)] វុត្តំ.

៣៩. ទ្វយំ អន្តោបវិសនកវាតេ. អានំ វុច្ចតិ ពហិនិក្ខមនវាតោ, តតោ អបគតំ អបានំ. អស្សាសតោ អបគតោ បស្សាសោ. ទ្វយំ ពហិនិក្ខមនវាតេ. អាទិម្ហិ បវត្តោ សាសោ អស្សាសោ. អនន្តិ បាណន្ត្យនេនេតិ អានំ, អាទិម្ហិ បវត្តំ អានំ អានំ, ឯកស្សាការស្ស លោបោ.

៤០. វេគខិប្បាទយោ វាតធម្មត្តេន និច្ចប្បវត្តិកា ឥតិ តប្បក្កមេ [តប្បក្កមេន តក្កមេន (ក.)] ឧច្ចន្តេ. តត្រ រយន្តំ វេគេ. សព្ពត្រ ករណសាធនំ. ឥច្ឆិតដ្ឋានំ វជន្តិ បាបុណន្តិ ឯតេនាតិ វេគោ.

‘‘ក្រិយាវាចិត្តមាខ្យាតុំ, ឯកេកត្ថោ និទស្សិតោ;

បយោគតោនុគន្តព្ពា, អនេកត្ថា ហិ ធាតវោ’’តិ [ចន្ទ្រធាតុបាឋេ].

វុត្តត្តា វជធាតុ បាបុណនេបិ បវត្តតិ, ឯវំ សព្ពត្រ, អការស្ស ឯ. ជវន្តិ ឯតេនាតិ ជវោ, រយន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ រយោ.

ខិប្បាទិនវកំ សីឃេ. អថ ជវសីឃានំ កោ ភេទោ? សវេគគតិវចនា ជវាទយោ, សីឃាទយោ តុ ធម្មវចនា, តថា ច ‘‘សីឃំ បចតិ [បស្សតិ (ក.)], សីឃំ គច្ឆតី’’តិ បយោគោ, ន តុ ‘‘ជវំ បចតិ, ជវំគច្ឆតី’’តិ បន បយោគោ. ‘‘វេគេន គច្ឆតិ, ជវេន គច្ឆតី’’ត្យាទីសុ កថំ? តត្រ ភេទស្ស វត្តុមិច្ឆិតត្តា ន ទោសោ. ខិប្បតិ បេរតីតិ ខិប្បំ, ខិប បេរណេ. សយតីតិ សីឃំ, សី សយេ, ឃបច្ចយោ. ព្យុប្បត្តិ ហិ យថា កថញ្ចិបិ ភវតិ, សញ្ញា តុ លោកតោវាវគន្តព្ពា, សព្ពត្រេវំ. តរតីតិ តុរិតំ. លង្ឃតីតិ លហុ, លង្ឃ គតិសោសនេសុ, ឃស្ស ហោ, និគ្គហីតលោបោ, ឧបច្ចយោ ច, លហុបរិយាយោ លឃុសទ្ទោប្យត្ថិ. អសតិ ខេបតីតិ អាសុ, ឧ. តរតីតិ តុណ្ណំ, រស្ស ណោ. អរតិ គច្ឆតីតិ អរំ. ន វិលម្ពីយតិ ន ឱហីយតីតិ អវិលម្ពិតំ, លពិ អវសំសនេ. តុវដ្ដតិ សយតីតិ តុវដ្ដំ, តុរិតភាវេន វត្តតីតិ វា តុវដ្ដំ, រិតលោបោ.

៤១. អរិយាសាមញ្ញស្ស បុព្ពឌ្ឍំ សន្តតេ. ឯត្ថ ច អដ្ឋសុ គណេសុ ឆដ្ឋោ សព្ពលហុកោ, តតោបរេ ឆគ្គណា ស, ភ, ស, ភ, ភ, ភា, អដ្ឋមោ គោ. សមន្តតោ តនោតីតិ សតតំ. នាសភាវេន ន ឥច្ចំ ន គន្តព្ពំ និច្ចំ, នាសំ វា ន គច្ឆតីតិ និច្ចំ. ‘‘នាគោ’’ត្យាទីសុ វិយាតិ ឯត្ថាបិ ន ទោសោ, តស្ស ចោ. ន វិរមតីតិ អវិរតំ. ន អារមតីតិ អនារតំ. សមន្តតោ, បុនប្បុនំ វា តនោតីតិ សន្តតំ. ន អវរមតីតិ អនវរតំ. សទា ធវតិ គច្ឆតីតិ ធុវំ. ‘‘ធុ គតិថេរិយេសូ’’តិ កាតន្តធាតុ.

វិបុលាឌ្ឍំ អតិសយេ. ឯត្ថ ហិ អយុគបាទេ ទ្វាទសមត្តា, យុគេ អដ្ឋារសមត្តា, សព្ពាសុ អរិយាសុ បឋមេ បាទេ ទ្វាទសមត្តា, ទុតិយេ អដ្ឋារស, តតិយេ ទ្វាទស, ចតុត្ថេ បញ្ចទស. យទា បន បឋមតតិយេសុ បរិហាយន្តិ, តទា យុគេ អធិកា ហោន្តិ, ឥទំ វិបុលាលក្ខណំ. អថ សតតាតិសយានំ កោ ភេទោ? សតតំ សន្តតិ អវិច្ឆេទោក្រិយន្តរេហិ អព្យវធានំ, អតិសយោ តុ បោនោបុញ្ញំ, បកដ្ឋោ ច. តេសុ បោនោបុញ្ញំ ក្រិយាព្យាវុត្តិ, បកដ្ឋោ តុ ក្រិយាវយវានំ ឧក្កំសតា. ភាសតិ សព្ពេសន្តិ ភុសំ, អាស្ស ឧ. ភស្សតិ អធោ បតតីតិ វា ភុសំ. ភស អធោបតនេ, អស្ស ឧ. អតិសយនំ អតិសយោ, អតិក្កមិត្វា វាសយនំ បវត្តនំ អតិសយោ. ទហតិ សព្ពន្តិ ទឡ្ហំ, ហតោ បុព្ពេ ឡោ, ទលតិ វិទារយតីតិ វា ទឡ្ហំ, ហបច្ចយោ, ទហន្តោ លាតីតិ វា ទឡ្ហំ, វណ្ណវិបរិយយោ, អភិសយោ ច ទឡ្ហញ្ច អតិសយទឡ្ហា. តរតិ អតិក្កមតីតិ តិព្ពំ, រស្ស វោ, អស្ស ឥ. ឯតិ គច្ឆតីតិ ឯកោ, សោ ឯវ ឯកន្តំ, ឯកំ តរតិ អតិក្កមតីតិ វា ឯកន្តំ. មត្តតោ អតិក្កន្តំ អតិមត្តំ. ពហុំ លាតីតិ ពាឡ្ហំ, ឧលោបោ, វណ្ណវិបរិយយោ ច ហសទ្ទោ. អតិវេលំ, អច្ចត្ថំ, និព្ភរំ, និតន្តំ, គាឡ្ហំឥច្ចាទីនិបិ អតិសយេ.

ទព្ពំ សត្វំ, តំវិបរីតេ ធម្មមត្តេ វត្តមានា ពាឡ្ហបរិយន្តា ខិប្បាទយោ អតិសយំ វិនា បណ្ឌកេ នបុំសកេ វត្តន្តិ. ខិប្បំ ភវតិ [‘‘ខិប្ប ភវភី’’តិ បទទ្វយំ អធិកំ វិយ ទិស្សតិ], អតិសយោ បុល្លិង្គោ, អស្ស គុណស្សាតិសយោ, អស្ស ទព្ពស្សាតិសយោ ឥតិ. ‘‘ខិប្បំ ភុញ្ជតិ, សតតំ ជុហោតិ, សតតំ រមណីយោ’’ឥច្ចត្រ តុ ក្រិយាវិសេសនត្តាយេវ បណ្ឌកត្តំ. តេសុ ខិប្បាទីសុ យេ ទព្ពគា ទព្ពាភិធាយិនោ, តេ តីសុ លិង្គេសុ. ‘‘ទព្ពធម្មោ លិង្គ’’ន្តិ ទស្សនន្តរំ. យថា ខិប្បា ជរា, ខិប្បោ មច្ចុ, ខិប្បំ គមនំ. សន្តតា តណ្ហា, សន្តតំ ទុក្ខំ, សន្តតោ អាកាសោ. អតិមត្តា ក្រិយា, អតិមត្តោ នរោ, អតិមត្តំ បទំ ឥច្ចាទិ.

៤២-៤៣. ទ្វាទសកំ មារេ. ហរនយនគ្គិទឌ្ឍត្តា [តិនយនគ្គិទឌ្ឍត្តា (ក.)] នត្ថិ វិគ្គហោ សរីរមេតស្ស អវិគ្គហោ. កាមយតិ រតិច្ឆំ ឧប្បាទយតីតិ កាមោ, ការិតន្តា អបច្ចយោ. សិង្គាររូបេន បាណីនំ មនសិ ភវតីតិ មនោភូ. បញ្ចកាមគុណេសុ មទយតីតិ មទនោ. លោកានំ អន្តំ វិនាសំ ករោតីតិ អន្តកោ. វសេ វត្តេតិ សីលេនាតិ វសវត្តី. បាបំ ឥច្ឆតិ ករោតិ, តេន យុត្តោតិ វា បាបិមា. បរតោ ជាយតីតិ បជា, អច្ឆន្ទិកា, តាសំ បតិ បជាបតិ. យេ កុសលធម្មេសុ បមត្តា, តេសមេវ ពន្ធុ បមត្តពន្ធុ. កណ្ហធម្មយុត្តតាយ កណ្ហោ. កុសលធម្មេ មារេតីតិ មារោ. អកុសលធម្មេ ន មុញ្ចតីតិ នមុចិ. មីនកេតនោ, កន្ទប្បោ, ទប្បកោ, អនង្គោ, បញ្ចសរោ, សម្ពរារិ, មនសិជោ, កុសុមេសុ, អនញ្ញជោ, បុប្ផធន្វា, រតិបតិ, មករទ្ធជោឥច្ចាទីនិបិ វិណ្ហុសុតស្ស កាមស្ស នាមានិ.

តណ្ហា អរតី រគា ចេតិ ឯតា តិស្សោ តស្ស មារស្ស ធីតរោ. យោ តំ បស្សតិ, តំ តសិតំ ករោតីតិ តណ្ហា, សលោបោ, ណ្ហា ច. បរេសំ កុសលធម្មេសុ អរតិំ ករោតីតិ អរតី. រជ្ជន្តិ ឯត្ថាតិ រគា. តស្ស មារស្ស ហត្ថី គិរិមេខលោ នាម. សរីរមហន្តភាវេន គិរិសទិសត្តា គិរិ វិយាតិ គិរិ. មារេន មមាយនវសេន ‘‘អយំ មេ ហត្ថី មេខលោ នាម ហោតូ’’តិ កតនាមត្តា មេខលា វិយាតិ មេខលោតិ សមុទិតនាមទ្វយេន ឯកមេវ ហត្ថិំ វទតិ, យថា ‘‘វជិរាសនិ, សីតុណ្ហ’’ន្តិ.

៤៤. តិកំ យមេ. បជាសំយមនតោ យមា, មច្ចុប្បភុតយោ អស្ស កិង្ការា, តេសុ រាជតេតិ យមរាជា. តេធាតុកេសុបិ អាណាបវត្តកត្តា មហន្តោ វិសយោ ឯតស្ស វិសយី, ណី, សោ ឯវ វេសាយី. យត្ថ លក្ខណេន ន សិជ្ឈតិ, តត្ថ សព្ពត្រ ‘‘យទាទិនា វា និរុត្តិនយេន វា សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា’’តិ ហិ បុព្ពេ វុត្តំ, ទុក្ខជនកត្តា វា វិសទិសដ្ឋានំ គច្ឆន្តីតិ វេសា, នេរយិកា, តេសំ អធិបតិភាវេន អយតិ បវត្តតីតិ វេសាយី, ឦ. យមានំ រាជា យមោ. ធម្មរាជោ, កតន្តោ, សមវត្តី, កាលោ, ទណ្ឌធរោ, អន្តកោឥច្ចាទីនិបិ យមស្ស នាមានិ. អស្ស យមស្ស អាវុធំ នយនមេវ. តេន កិរ កោធចិត្តេន ឱលោកិតមត្តេន សត្តានំ សរីរានិ អាតបេ ខិត្តឃតបិណ្ឌានិ វិយ វិលីយន្តីតិ.

ទ្វយំ អសុរភេទេ. ឯតេសញ្ហិ សតិបិ ទេវភាវេ ហេដ្ឋា និវាសិតភាវសាមញ្ញតោ ឯត្ថ វចនំ, មារស្ស បន សត្តានមនត្ថការកតាសាមញ្ញេន យមេន សទ្ធិំ វចនំ តក្ករត្តា. យុទ្ធាទីសុ វេបិតំ កម្បិតំ ចិត្តមេតស្ស វេបចិត្តិ [សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៥៦]. បុណ្ណំ លោមំ យស្ស សោ បុលោមោ, បុលាមហតី ឧមា កិត្តិ, កន្តិ វា យស្សាតិ បុលោមោ. ‘‘ឧមាតសីហេមវតិ-ហលិទ្ទាកិត្តិកន្តិសូ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ វុត្តំ. អយំ បន សក្កស្ស ភរិយាយ សុជាតាយ បិតា. ទ្វយំ កិន្នរេ. អស្សមុខនរសរីរតាយ កុច្ឆិតោ បុរិសោ, កិញ្ចិ វា បុរិសោ, បុរិសសទិសោតិ វា កិម្បុរិសោ. ឯវំ កិន្នរោ. តុរង្គវទន, អស្សមុខាទីនិបិ កិន្នរស្ស នាមានិ.

៤៥-៤៦. អទ្ធបជ្ជេន អាកាសស្ស នាមានិ. តេសំ តេសំ វត្ថូនំ អន្តរំ នានត្តំ ឥក្ខតេ លោកោ ឯត្ថ, អនេនាតិ វា អន្តលិក្ខំ, រស្ស លោ. ឥក្ខនំ វា ទស្សនំ ឥក្ខា, តស្ស អន្តរំ ការណំ អន្តលិក្ខំ. ខនតិ ព្យវធានន្តិ ខំ, ក្វិ. សព្ពគហគាមណិនោ អាទិច្ចស្ស បថោ មគ្គោ អាទិច្ចបថោ. ន ភវតីតិ អព្ភំ. គច្ឆន្ត្យនេន ទេវាតិ គគនំ, យុ, មស្ស គោ. អម្ពតេ សទ្ទាយតេ អត្រាតិ អម្ពរំ, រោ. ហយ គតិម្ហិ, វិសេសេន ហយតិ គច្ឆតិ សព្ពត្រាតិ វេហាសោ, យស្ស សោ, វិគតោ វា ហាសោ ចិត្តស្ស ឯត្ថារម្មណាលាភតោតិ វេហាសោ. អនិលស្ស វាតស្ស បថោ អនិលបថោ. ភុសំ កាសន្តេ ទិប្បន្តេ បទត្ថា ឯតេនាតិ អាកាសោ, ន កស្សតិ ន វិលេខីយតីតិ វា អាកាសោ. ន ភវតិ ឯត្ថ កិញ្ចិបិ វត្ថូតិ នភំ, នត្ថិ ភូមិ ឯត្ថាតិ វា នភំ, ន ភាយន្តិ បក្ខិនោ អនេន, ឯត្ថាតិ វា នភំ. វិនោ បក្ខិនោ ហយន្តិ គច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ វេហាយសំ, អសោ. តារា វុច្ចន្តិ នក្ខត្តាទយោ, តេសំ បថោ តារាបថោ. សុរានំ ទេវានំ បថោ សុរបថោ. ន ហញ្ញតេតិ អឃំ, ហនស្ស ឃោ. អនន្តំ, វិសណុបទំឥច្ចាទីនិបិ អាកាសស្ស នាមានិ.

៤៧-៤៨. មេឃាទ្យេកាទសកំ មេឃេ. មេហតិ ឃរតិ សេចតីតិ មេឃោ. វារិំ វហតីតិ វលាហកោ, វារិសទ្ទស្ស វោ, វស្ស លោ [បាណិនិ ៦.៣.១០៩; មោគ្គល្លានបញ្ចិកា ១.៤៧; នីតិ-សុត្ត ១៣៤០, ១៣៤៣]. ទិព្ពន្តិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ គច្ឆន្តិ លោកា អនេនាតិ ទេវោ. បជានំ លោកានំ អន្នំ ភោជនំ ភវតិ ឯតេនាតិ បជ្ជុន្នោ, អការស្សុការោ. អម្ពុំ ឧទកំ ធារេតីតិ អម្ពុធរោ. លោកានំ សន្តាបំ ហន្តីតិ ឃនោ, ហស្ស ឃោ. ជលធារំ ធារេតីតិ ធារាធរោ. ជីវនំ ជលំ មូតំ ពន្ធមនេនេតិ ជីមូតោ, វនសទ្ទលោបោ, លោកានំ វា ជីវិតំ មុនាតិ ពន្ធតីតិ ជីមូតោ, វិតលោបោ, ជីវិតស្ស ជី អាទេសោ វា [បាណិនិ ៦.៣.១០៩; មោគ្គល្លានបញ្ចិកា ១.៤៧; នីតិ-សុត្ត ១៣៤០, ១៣៤៣]. ឯវំ អញ្ញត្រ. វារិំ វហតីតិ វារិវាហោ. អម្ពុំ ទទាតីតិ អម្ពុទោ. អាបំ ភរតីតិ អព្ភំ, ក្វិ, បស្ស ពោ.

តិកំ វុដ្ឋិយំ. វស្សតិ សិញ្ចតីតិ វស្សំ, វស្ស សេចនេ. ឯវំ វស្សនវុដ្ឋិយោ.

បញ្ចកំ វិជ្ជុយំ. សតតំ ឦរតិ កម្បតីតិ សតេរោ, តលោបោ, សោ ឯវ សតេរិតា. ខណមត្តម្បិ ន តិដ្ឋតីតិ អក្ខណា. កុដិលំ អចិរដ្ឋាយិតត្តា វិរូបំ ហុត្វា ជវតីតិ វិជ្ជុ. វិជ្ជោតតីតិ វិជ្ជុតា. អចិរំ បភា យស្ស អចិរប្បភា.

៤៩. ចតុក្កំ មេឃនាទេ. មេឃានំ នាទោ មេឃនាទោ. ធនីយតេ ធនិតំ[ថនិតំ (សី.)], ធន សទ្ទេ. គជ្ជនំ គជ្ជិតំ, គជ្ជ សទ្ទេ. រសីយតេ រសិតំ. អាទិនា ហរាទាទិ [សព្ពត្រ នបុំសកេភាវេ តោ, អាទិនា ស្វនិតធនិតាទយោ (ចិន្តាមណិដីកា), អាទិនា ធនិតហរាទរាសាទយោ (ព្យាខ្យាសុធាដីកា)]. ទ្វយំ សក្កធនុម្ហិ. ឥន្ទស្ស អាវុធំ ធនុ ច ឥន្ទាវុធំ, ឥន្ទធនុ ច. វាតេន ខិត្តមម្ពុ វាតក្ខិត្តម្ពុ, ពិន្ទុ. សីតំ ករោតីតិ សីករោ, សិញ្ចតីតិ វា សីករោ, ចស្ស កោ, អរោ ច, វាតវសេន វា តតោ តតោ សរតីតិ សីករោ, អស្ស ឦ, មជ្ឈេ កាគមោ ច.

៥០. តិកំ ជលធារាយំ. វេគតោ ជលធារានំ សំ ភុសំ បតនំ អាសារោ, បុនប្បុនំ សរតីតិ អាសារោ. វេគំ ធារេតីតិ ធារា. អធោ បតតីតិ សម្បាតោ, សំសទ្ទោ អធោភាគេ [វេគតោ ជលធារានំ សម្ភូយ បតនំ ធារាសម្បាតោ, សរ គតិយំ ឃឧ ឥតិ អាសារោ (ចិន្តាមណិដីកា)]. ទ្វយំ វស្សោបលេ. ករេន ហត្ថេន គយ្ហុបគត្តា ករកា, ជលំ បិណ្ឌំ ករោតីតិ វា ករកា, ‘‘វស្សោបលេ តុ ករកា, ករកោបិ ច ទិស្សតេ’’តិ រុទ្ទោ, ករសទ្ទោត្រ. ‘‘ករោ វស្សោបលេ បាណិ-សោណ្ឌាបច្ចាយរំសិសូ’’តិ នានត្ថសង្គហេ វុត្តំ. ឃនតោ, ឃនកាលេ វា សញ្ជាតំ ឧបលំ សិលា ឃនោបលំ. ទុដ្ឋុ ទិនំ ទុទ្ទិនំ, អយំ ទុទ្ទិនសទ្ទោ មេឃច្ឆន្នាហេ វត្តតិ, អសោភនត្ថោប្យត្ថិ ទុទ្ទិនសទ្ទោ, អគុណវចនតាយំ វាច្ចលិង្គោ.

៥១-៥២. ឆក្កំ តិរោធានេ. ធរ អាវរណេ, អបាទិបុព្ពោ. អបិធរតិ អាវុណោតីតិ បិធានំ, អលោបោ. អបធរតីតិ អបធារណំ. តិរោ ធរតិ បិទហតីតិ តិរោធានំ. អន្តរំ ធរតីតិ អន្តរធានំ, និគ្គហីតលោបោ. អបិធរតីតិ អបិធានំ. ឯត្ថ ច អបាទិឧបសគ្គា ធាតុនោ អាវរណត្ថជោតកា. ឆាទយតីតិ ឆាទនំ. ព្យវធា, អន្តរធិឥច្ចាទយោបិ តិរោធានេ.

សាទ្ធបជ្ជេន ចន្ទស្ស នាមានិ. ឥន្ទតិ នក្ខត្តានំ បរមិស្សរិយំ ករោតីតិ ឥន្ទុ. ចន្ទតិ ហិលាទយតិ សុខយតិ បជន្តិ ចន្ទោ. នក្ខត្តានំ រាជា នក្ខត្តរាជា. ឧមា កន្តិ, តាយ សហ វិជ្ជតីតិ សោមោ, សុខំ អភិស្សវតីតិ វា សោមោ, មបច្ចយោ. និសំ រត្តិំ ករោតិ, តត្ថ វា ករោ រំសិ ឯតស្ស និសាករោ. អន្ធការំ ឧសេន្តិ ទហន្តិ វិនាសេន្តីតិ ឱសា, រំសយោ, តេ ឯត្ថ ធិយន្តិ បតិដ្ឋហន្តីតិ ឱសធិ, តារាវិសេសោ, តស្ស ឦសោ បតិ ឱសធីសោ. ហិមោ សីតលោ រំសិ យស្ស ហិមរំសិ. សសោ អង្កោ លក្ខណំ យស្ស សសង្កោ. ចន្ទំ កប្បូរំ មាតិ សទិសំ នយតីតិ ចន្ទិមា. ឥការាទេសោ. សសលក្ខណមេត្ថ អត្ថិ សសី. សសតិ វា ហិំសតិ ឧណ្ហគុណន្តិ សសី, ឦបច្ចយោ តទុបលក្ខិតេ តទុបចារំ. សីតា រំសយោ យស្សត្ថីតិ សីតរំសិ. និសាយ រត្តិយា នាថោ តទាលង្ការភាវតោតិ និសានាថោ. ឧឡូនំ តារានំ រាជា ឧឡុរាជា. មាតិ អត្តានំ កប្បូរេន សទិសំ ករោតីតិ មា, មាសទ្ទោយំ បុមេ, តំសហចរណតោ ឧឡុរាជាទយោបិ. ហិមំសុ, កុមុទពន្ធុ, វិធុ, សុធំសុ, សុព្ភំសុ, និសាបតិ, មិគង្កោ, កលានិធិ, ទ្វិជរាជោ, សសធរោ, នក្ខត្តេសោឥច្ចាទីនិបិ ចន្ទស្ស នាមានិ.