៥. អរញ្ញវគ្គវណ្ណនា

៥៣៦. សត្តកំ វនេ. អរ គមនេ, អញ្ញោ, អរញ្ញំ. កេន ជលេន អននំ បាណមនស្ស កាននំ, ទា អវខណ្ឌនេ, ទា ឆេទនេ វា. អធិករណេ ណោ, ‘‘អាការន្តានមាយោ’’តិ អាយោ. ទយ ទានគតិហិំ សាទានេសុ វា, ណោ, គហ ឧបាទានេ [គាហូ វិលោឡនេ (?)], អធិករណេ យុ. វប ពីជនិក្ខេបេ, ឥនោ, អស្សិត្តំ. វន សម្ភត្តិសទ្ទេសុ, កត្តរិ អ, វនំ. អដា អវយវោ សេលា អត្រេតិ អដវិ, ឥ, ឦម្ហិ អដវី.

មហាបទុមលតាវនំ មហារញ្ញំ, នទាទិ, អនន្តោ ច, អរញ្ញានី.

៥៣៧. នគរតោ នាតិទូរស្មិំ ឋានេ សន្តេហិ អភិរោបិតោ តរុសណ្ឌោ បូគបនសាទិតរុសមូហោ អត្ថិ, សោ ‘‘ឧបវន’’ន្តិ ចោច្ចតេ, កិត្តិមវនមេតំ. អារមន្ត្យស្មិន្តិ អារាមោ, ណោ. ឧបគតំ, ឧបរោបិតំ វា វនំ ឧបវនំ.

៥៣៨. សព្ពសាធារណំ សព្ពលោកេហិ សាធារណោបភោគំ រញ្ញំ រាជូនំ អរញ្ញំ ‘‘ឧបវនំ, ឧយ្យាន’’មិត្យុច្ចតេ, ឧល្លោកេន្តា យន្តិ ជនា ឯតស្មិន្តិ ឧយ្យានំ, យុ. អាកីឡោប្យត្រ.

តទេវ រាជោបវនមេវ ឧបការិកាសន្និហិតំ, បុរសន្និហិតំ វា អន្តេបុរាចិតំ បមទវនាខ្យំ. យត្រ អន្តេបុរសហិតោ ឯវ រាជា វិហរតិ, នាញ្ញជនប្បវេសោ. បមទានំ ឥត្ថីនំ វនំ បមទវនំ, រស្សោ.

៥៣៩-៥៤០. សាន្តរាឡា បន្តិ, យថា – តរុបន្តិ, បាសាទបន្តិ, និរន្តរាឡា តុ រាជីតិ. តត្រ បញ្ចកំ បន្តិយំ. បន ព្យវហារេ, ថុតិម្ហិ ច, បន្តិ. វី គមនេ, ថិ, វីថិ. វល សំវរណេ, ឥ, អាវលិ. អាលិបិ, អលធាតុម្ហា ឥ. សិ សេវាយំ, ណិ, សេណិ. បា រក្ខណេ, ឡិ, បាឡិ, សោគតេបិ. ទ្វេ សមា. លិខ លេខនេ, អ. រាជ ទិត្តិយំ, ឥ.

តិបាទំ រុក្ខមត្តេ. បាទេន មូលេន បិវតីតិ បាទបោ, ណោ. វិដបយោគា វិដបី. រុក្ខ វរណេ, អ, រុហ ជននេ វា, ខោ, ហស្ស កោ. ន គច្ឆតីតិ អគោ. សល គមនេ, ណោ, សារវន្តតាយ វា សារោ, សោ ឯវ សាលោ, អញ្ញត្រោបចារា. មហិយំ រុហតីតិ, អ. ទុ គតិយំ, មោ. តរ តរណេ, ឧ. កុតោ ភូមិតោ ជាយតីតិ កុជោ, អង្គារេបិ. សាខាយោគតោ សាខី.

គមុ គមនេ, ណោ, ‘‘គមិស្សន្តោ ច្ឆោ វា សព្ពាសូ’’តិ ច្ឆោ. ខុទ្ទោ អវុឌ្ឍិប្បត្តោ បាទបោ ខុទ្ទបាទបោ. យេ រុក្ខា បុប្ផំ វិនា អបុប្ផកា ផលន្តិ, តេ អស្សត្ថោទុម្ពរបនសាទយោ ‘‘វនប្បតី’’តិ វុច្ចន្តិ, វនានំ បតិ វនប្បតិ. បុប្ផតោ ជាតផលា បន អម្ពខជ្ជូរាទយោ វានប្បតយោ. វនប្បតិម្ហិ ភវា វានប្បតយោ.

៥៤១. យោ ផលបាកាវសានេ មរតិ, សោ កទលីធញ្ញាទិកោ ឱសធិ នាម ភវេ, ឱសោ ធីយតេ យស្សំ [ឱសោ គ្លោសោ ទិត្តិព្ពា ធីយតេ’ត្រ ព្យាខ្យាសុធា ២.៤.៦], សា ឱសធិ, ឥ. សាសទ្ទោ ឱសធិសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គត្តទីបកោ.

ទ្វយំ ឧតុប្បត្តេបិ ផលហីនេ. វន យាចនេ, ឈោ, វញ្ឈា, វធតិ ផលន្តិ វា វញ្ឈា, វជាទិនា យោ, ឈស្ស ឈោ, និគ្គហីតាគមោ ច. ន វិជ្ជតិ ផលមេតិស្សាតិ អផលា, ទ្វេ តីសុ. តិកំ វត្តមានផលេ រុក្ខាទោ. ផលយោគា, ឥនោ, វន្តុ, ឦ ច.

៥៤២. ចតុក្កំ វិកសិតេ. ផុល្ល វិកសនេ, កត្តរិ តោ, សញ្ជាតត្ថេ វា ឥតោ, ផល វិសរណេ វា, វិសរណំ វិកាសោ, អស្សុ. កច ពន្ធនេ, វិបុព្ពោ វិកសនេ, កត្តរិ អ. វិកចតេ វិទលតិ វិសិលិដ្ឋទលោ ភវតីតិ វា វិកចោ, អ, វិសទ្ទោ វិសិលេសជោតកោ. កស គមនេ, តោ. ទលានំ អញ្ញមញ្ញំ វិសិលេសតោ សមុទាយោ ‘‘វិកសិតោ’’ត្យុច្ចតេ. ផុដោប្យត្រ. ផុដ វិកសនេ.

បាទោ រុក្ខគ្គេ. ‘‘ន នា’គ្គំ សិខរំ សិរោ’’តិ វោបាលិតវចនតោ ‘‘សិរសោ អគ្គ’’ន្តិ ន ឆដ្ឋីសមាសោ. សិរោ វុត្តោ. អជ គមនេ, គោ, អគ្គំ, សេដ្ឋេ តីសុ. សី សយេ, ខរោ, សិខា វា ចូឡា, សា វិយ ជាយតីតិ សិខរោ. ទ្វយំ សាខាយំ. សាខ ព្យាបនេ, អ. ‘‘លតា វល្លី សមាខ្យាតា, លតា សាខា ច សាខិន’’ន្តិ លតា នានត្ថា. លា អាទានេ, តោ, រស្សោ.

៥៤៣. ឆក្កំ បត្តេ. ទលតិ វិកសតីតិ ទលំ, អ. លស កន្តិយំ, បការេន លសតីតិ បលាសោ, ណោ. ឆទ សំវរណេ, ឆាទីយតេ យេន ឆទនំ, យុ. បូរយតីតិ បណ្ណំ, និបាតនា, បត អធោគមនេ វា, បតត្យចិរេន បណ្ណំ, បត្តញ្ច, តោ, បុមេ. សញ្ញាយំ ណម្ហិ ឆទោ.

ទ្វយំ បត្តាទិសង្ឃាតវតិ សាខាយ បព្ពេ. បល្ល គមនេ, អវោ. កិស គមនេ, យោ, លាគមោ មជ្ឈេ. ទ្វយំ អង្កុរេ. នវោ ឯវ ឧព្ភិតោ ឧគ្គតោ នវុព្ភិន្នោ. អង្ក លក្ខណេ, ឧរោ.

៥៤៤. បក្កំ យាវ បាទេន នាមំ. វិកាសោ មុខបពុទ្ធកលិកាយំ មកុឡាទិទ្វយំ. មុច មោចនេ, ឧលោ, ឧស្សត្តំ, ចស្ស កោ, មកុឡំ, មកុឡោ វា. កុដ ឆេទនេ, មលោ, អស្សុ, កុដុមលោ, កុតុមលោបិ. បុប្ផស្ស ច ផលស្ស ច បកតិភូតេ ជាលបត្តេ ខារកាទិទ្វយំ. ខុរ វិនាសេ. ណ្វុ. ជល ធញ្ញេ, សកត្ថេ កោ. ជាលកំ នបុំសកេ. ទ្វយំ ជាលកតោ បវុទ្ធេ បុប្ផេ, ផលេ ច. កល សង្ខ្យានេ, ណ្វុ, កុរ សទ្ទេ, ណ្វុ.

បុប្ផាទិពន្ធនំ បុប្ផផលានំ ពន្ធនំ វណ្ដំ នាម. ពន្ធីយតេ យេន វណ្ដំ, វជាទិ.

៥៤៥. តិកំ បុប្ផេ. បសុ បាណិគព្ភវិមោចនេ, ណោ. ខបណកភាសាយ រុក្ខោបិ បាណិ, វុទ្ធាទិ, បសវោ. កុស អក្កោសេ, ឧមោ, កស គមនេ វា, កាស ទិត្តិយំ វា, ឧមោ, រស្សោ. បុប្ផ វិកសនេ, បុប្ផតីតិ, អ. បុប្ផជោ រជោ បុប្ផធូលី បរាគោ នាម, រន្ជ រង្គេ, ណោ.

មធុរបុប្ផរសោ មករន្ទោ នាមាតិ មតំ. មក្ខិកា រមន្តិ យស្មិំ មករន្ទោ, វជាទិ. ទ្វយំ កលិកាភិ អាកិណ្ណេ បរិណាយវតិ. ថុ អភិត្ថវេ, ណ្វុ, ថវកោ. គុធ បរិវេធនេ, ណ្វុ, ធស្ស ឆោ, គោច្ឆកោ.

៥៤៦-៥៤៧. អាមេ អបក្កេ ផលេ សលាដុ ឧត្តោ, សលាដ ពាល្យបរិភាសនេសុ, ឧ, វិជ្ជមានពាល្យតាយ សលាដុ. បក្កន្តុ ផលំ និប្បរិយាយេន ‘‘ផល’’មិត្យុច្ចតេ, តេន ‘‘អាមស្មិំ ផលវោហារោ រូឡ្ហិយា បវត្តតី’’តិ ញាតព្ពោ, ផល និប្ផត្តិយំ, និប្ផត្តិ ចាត្រ សុបក្កត្តំ, សុក្ខេ តុ ផលេ វានោ. តត្រ សលាដុ វានា តីសុ, យថា សលាដុ ជម្ពូ, សលាដវោ មាសា, សលាដូនិ កុម្ភណ្ឌានិ, វានា ហរីដកី, វានោ មុគ្គោ, វានមម្ពំ.

ចម្បកាទិ ចម្បកំ ករវីរំ កទម្ពកំ អសោកំ កណ្ណិការំ ចម្បកាទីនំ បុប្ផំ វិការោ, អវយវោ ចេតិ អញ្ញត្ថេ ណោ ន ភវតិ, តទន្តតោ បុប្ផស្សុប្បតិតតោ, ឯវំ ចម្បកាទីនិ កុសុមនាមានិ នបុំសកេ វត្តន្តិ, អម្ពាទិ ទាឡិមំ នារង្គំ អាមលកំ កុវលំ ពទរន្តិ បកត្យន្តរមេវ ផលេ វត្តតេ, អាមលកិយា កុវលិយា ពទរិយា ផលំ វិការោ, អវយវោ ចេតិ អញ្ញត្ថេ តទ្ធិតោបិ នោប្បជ្ជតេ, តទន្តតោ ផលស្សុប្បតិតតោ, ឯវំ អម្ពាទីនិ ផលនាមានិ នបុំសកេ វត្តន្តិ. មល្លិកាទយោ កុសុមេបិ វត្តមានា សលិង្គា បកតិលិង្គាអភេទោបចារេន បវត្តិយា, យថា – មល្លិកា ជាតិ, វនមល្លិកា ឥច្ចាទិ. វីហយោប្យភេទោបចារេន ផលេបិ សលិង្គា, យថា មាសស្ស ផលំ មាសោ, មុគ្គស្ស ផលំ មុគ្គោ, ឯវំ យវោ, តិលោ, អតសី, កង្គុ, ធញ្ញំ.

តិកំ ជម្ពុយា ផលេ. តត្រ យទា លោកតោ ផលេ វុត្តិ, តទា ជម្ពុសទ្ទោ បកត្យន្តរមេវ ផលេ វត្តតេ, យទា ន ផលវុត្តិ, តទា វិការេ អវយវេ វានោ, ជម អទនេ, ពូ, ជម្ពូ, បកត្យន្តរាផលេ វុត្តិ. ជម្ពុយា ផលំ ជម្ពុវំ. ជម្ពុ ច. លោកតោ ឯវ ផលេបិ វត្តមានា ហរីដក្យាទយោ សភាវតោ ឥត្ថិយំ ភវន្តិ [អមរ ១៤.១៨-២០]. ហរីដកិយា ផលំ ហរីដកី, ឯវំ កោសាតកី, សល្លកី, ទក្ខា, កណ្ឌការិកា, សេផាលិកា ឥច្ចាទិ, បុព្ពេ វិយ វិការាវយវត្ថេសុ បច្ចយាភាវោ, អស្សត្ថាទិកំ ឆក្កមេវ តទ្ធិតន្តំ អស្សត្ថាទីនំ ផលេ វត្តមានានំ នបុំសកំ សិយា រូបភេទោ, យថា – អស្សត្ថស្ស ផលំ អស្សត្ថំ, វេណុនោ ផលំ វេណវំ, បិលក្ខស្ស ផលំ បិលក្ខំ, និគ្រោធស្ស ផលំ និគ្រោធំ, ឥង្គុទិយា ផលំ ឥង្គុទំ, ព្រហតិយា ផលំ ព្រាហតំ, វិទារី អំសុមតី គម្ភរិយាទយោ មូលេ, បុប្ផេបិ សលិង្គា [អមរ ១៤.១៨-២០]. បាដលាសទ្ទោ បន អភេទវត្តិច្ឆាយំ មូលេ បុប្ផេបិ វត្តមានោ សភាវតោ ឥត្ថិលិង្គោ, ភេទវត្តិច្ឆាយំ វិការេ អវយវេ វា ណម្ហិ បាដលំ [អមរ ១៤.១៨-២០]. ទ្វយំ សាខាបល្លវាទិសមុទាយលក្ខណេ អាភោគេ, វិដ វេធនេ, វិដ អក្កោសេ វា, អបោ, បស្ស ភត្តេ វិដភី, នទាទិ.

៥៤៨. មូលមារព្ភ មូលតោ បដ្ឋាយ សាខន្តោ សាខាវធិ តរុស្ស ភាគោ ខន្ធោ នាម, យោ ‘‘បកណ្ឌោ’’តិបិ វុច្ចតិ, ខនុ អវទារណេ, ធោ, ខន្ធោ, ខាទ ភក្ខនេ វា, កោ, ‘‘ខាទាមគមានំ ខន្ធន្ធគន្ធា’’តិ ខន្ធាទេសោ, កលោបោ.

រុក្ខច្ឆិទ្ទេ រុក្ខាទីនំ វិវរេ កោដរោ. កុដ ឆេទនេ, អរោ, កោដរោ, និក្កុហោបិ. ទ្វេ សមា. កាស ទិត្តិយំ, កាសតេ អគ្គិនា ទិប្បតេតិ កដ្ឋំ, តោ, តស្ស ដ្ឋោ, រស្សោ ច, កស គមនេ វា, តោ, កដ្ឋំ. ទរ វិទារណេ, ណុ.

៥៤៩. តិកំ មូលេ. វុ សំវរណេ, ទោ, និគ្គហីតាគមោ, ពុធ គមនេ វា, អ, ធស្ស ទោ. មូល បតិដ្ឋាយំ, ណោ, បាទសទ្ទេន តប្បរិយាយា ចរណត្ថា សព្ពេ សង្គហិតា, បាទសទិសត្តា បាទោ, ទ្វយំ ឆិន្នស្ស តរុក្ខន្ធស្ស ភូមិដ្ឋភាគេ. សង្ក សង្កាយំ, ឧ, សក សត្តិយំ វា, និគ្គហីតាគមោ. ខនុ អវទារណេ, ណុ, ខាណុ. ធុវោបិ, ធុវតិ ថិរាយតេតិ ធុវោ, ធុ គតិថេរិយេសុ, អ, ឧវាទេសោ.

ទ្វយំ វិទារិយាទីនំ កន្ទេ. កុយំ បថវិយំ រុហតីតិ កុរុហាដំ, អដោ, កន្ទ អវ្ហានេ, រោទនេ ច, ‘‘ករហាដោ’ម្ពុជកន្ទេ, បុប្ផរុក្ខភីតេសុ ចេ’’តិ នានត្ថសង្គហេ. ទ្វយំ ហលាទីនំ កលីរេ. កល សង្ខ្យានេ, ឦរោ. មស អាមសនេ, ថកោ, មត្ថកេ សីសេ វា ជាតោ មត្ថកោ.

៥៥០. ទ្វេ សមា. អភិនវនិគ្គតា អាយតា សកុសុមា, កុសុមសុញ្ញា ច មញ្ជរី, វល្លរី តុ តទញ្ញាបិ, យថា តាលវល្លរី, វល, វល្ល សំវរណេ, អរោ, នទាទិ. មុញ្ជយោគតោ មញ្ជរី, រោ, នទាទិ, ឧស្សត្តញ្ច, ទ្វេបិ នារី. ទ្វយំ លតាយំ. វល្ល សំវរណេ, នទាទិ. លតា វុត្តា, ‘‘លតា បតានិនី វល្លី មតកីថា’’តិ ហលាយុធោ.

អក្ខន្ធោ អប្បក្ខណ្ឌោ, ពហុបត្តតចទណ្ឌិកាទិ. យោ វា តនុបកណ្ឌោ វំសនឡាទិ, សោ ‘‘ថម្ពោ, គុម្ពោ’’តិ ចោច្ចតេ, ថក សំវរណេ, ពោ, កស្ស មោ. គុប រក្ខណេ, ពោ, បស្ស មោ. បតានោ សាខាបត្តចយោ, តេន យុត្តា គោរក្ខា តម្ពូលិ ធិវុសជីមូត គឡោឈាទិកា លតា, សា វីរុ នាម, វិវិធេហិ រុហតីតិ កត្វា, ក្វិ, វីរុ, ទីឃាទិ, គុម្ពិនីបិ.

៥៥១. បជ្ជេ បាទេន នាមំ. យត្រ ទ្វយំ ‘‘ពោធិរុក្ខោ’’តិ សញ្ញិតេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បដិលាភដ្ឋានភូតេ ទុមរាជេ, អញ្ញត្រ តូបចារា. អស្សំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ អស្សត្ថោ, ឋស្ស ថោ, ទ្វិត្តំ, មារវិជយសព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បដិលាភាទិកេហិ ភគវន្តំ អស្សាសេតីតិ វា អស្សត្ថោ, អាបុព្ពោ សាស អនុសិដ្ឋិយំ, តោសនេ ច វត្តតិ, តោ, រស្សោ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ពុជ្ឈតិ ឯត្ថាតិ ពោធិ, ពុធ អវគមនេ, ឥ, ពោធិ, ទ្វីសុ. ចលទលោ, បិប្បលោ, កុញ្ជរាសនោបិ. ទ្វយំ ពហុបាទេ. អធោភាគំ រុន្ធតីតិ និគ្រោធោ, ឧស្សោ, គាគមោ ច. វដ វេធនេ, វដតីតិ, អ.

ទ្វយំ កពិដ្ឋេ. កវិម្ហិ វានរេ តិដ្ឋតីតិ កពិដ្ឋោ [បាយេន កបយោ តិដ្ឋន្តិ អត្រ កបិត្ថោ (ចិន្តាមណិដីកា ១៤.២១)] ‘‘វានរេ បណ្ឌិតេ កវី’’តិ វោបាលិតោ, តថា កបិត្ថោ, តោ, ឋស្ស ថោ ច. ទធិត្ថោ, អម្ពិលផលោបិ. ទ្វយំ ឧទុម្ពរេ. យញ្ញកម្មានមង្គោ ឯកង្គត្តា យញ្ញង្គោ, ទុព្ពី ហិំសាយំ, អរោ, និគ្គហីតាគមោ, ឯកស្ស ពស្ស លោបោ ច. ជន្តុផលោ ហេមទុទ្ធោបិ.

៥៥២. ទ្វយំ កោវិឡារេ.

‘‘សុកបទាច្ឆរោ ចម្បោ,

កោវិឡារោ តុ កញ្ចនោ;

បុព្ពោ សិតោ បរោ រត្តោ,

យុគបត្តា ឧភោបិតេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.២២].

ហិ រតនកោសោ, កញ្ជនាលកោប្យត្រ. យុគំ យមកំ បត្តមស្ស.

តិបាទំ ឧទ្ទាលេ. វាតំ ឧទ្ទាលតីតិ ឧទ្ទាលោ. សិង្គារាទីនំ សញ្ញាវសេន រុក្ខានំ រាជា រាជរុក្ខោ, វាតរោគហននេ រាជភូតោ រុក្ខោ វា រាជរុក្ខោ. កតា មាលា អស្ស បុប្ផេហីតិ កតមាលោ, សិង្គារប្បកាសោ. ឥន្ទតិ បរមិស្សរិយំ ករោតិ វាតហននេតិ ឥន្ទីវរោ, ឦវរោ, ឥន្ទិយា សក្កស្ស ភរិយាយ ឥច្ឆិតព្ពត្តា វា ឥន្ទីវរោ. ចតុរង្គុលោ, អារេវតោ, សុវណ្ណកោបិ.

៥៥៣. ទ្វយំ ជម្ភីរេ, យស្ស ផលមម្ពិលំ ហោតិ. អម្ពិលត្តា ទន្តស្ស សឋោ ទន្តសឋោ. សឋ កេតវហិំសាសំកិលេសេសុ, អ. ជមុ អទនេ, ឦរោ, ភន្តោ ច, ជម្ភ គត្តវិនាមេ វា, ជម្ភោ, ជម្ភលោ, ជម្ពីរោបិ. ទ្វយំ វរណេ. វរ ឥច្ឆាយំ, យុ. កល សង្ខ្យានេ, ឥរោ, នទាទិ, រស្សន្តោ. វរុណោ, តិត្តសាកោបិ.

ទ្វយំ ផលហរេ. ‘‘កោ អយំ, សុកោ’’តិ វិមតុប្បត្តិករបត្តកុសុមតាយ កិំសុកោ. បារិ សមុទ្ទោ, តត្រ ភទ្ទោ បារិភទ្ទោ, សោ ឯវ បាឡិភទ្ទោ, កោវិឡារោ, តំសណ្ឋានបត្តកុសុមតាយ បាឡិភទ្ទោ. ទ្វយំ វិទុលេ, យោ អព្ភសមយេ បុប្ផតិ. វជ គមនេ, ឧលោ. វី បជនេ, អសោ, តោន្តោ ច, វិបុព្ពោ អត សាតច្ចគមនេ វា, អសោ. វានីរោបិ.

៥៥៤. ទ្វយំ បីតនេ, យស្ស បត្តផលានិ អម្ពិលានិ, បូគផលប្បមាណញ្ច ផលំ, សល្លកីរុក្ខសណ្ឋានោ ច, សោ រុក្ខោ. អម្ព សទ្ទេ, អដោ, សកត្ថេ កោ. បី តប្បនកន្តីសុ, តនោ, បីតិំ វា តនោតីតិ បីតនោ, សកត្ថេ កោ. ទ្វយំ គុឡបុប្ផេ. មន ញាណេ, កោ, មធ្វាទេសោ ច. មធុនាមោ ទុមោ មធុទ្ទុមោ. ទ្វយំ ‘‘លម្ពូ’’តិ ខ្យាតេ. គុឡោ វិយ សាតេន ផលមស្ស គុឡផលោ. បីល បតិត្ថម្ភេ, ឧ. ទ្វយំ តិក្ខគន្ធេ. សោភំ ជនេតីតិ សោភញ្ជនោ, សោភំ វិសញ្ជនមេតេន ហេតុភូតេនាតិ វា សោភញ្ជនោ. វុត្តញ្ច –

‘‘សិរីសបុប្ផស្ស រសេន ភាវិតំ,

សហស្សវារំ មរីចំ សិតវ្ហយំ;

ឯតេន សមន្តិ វិសាហិ សម្ភវា,

កតញ្ជនស្នេហនបាទនត្ថុតោ’’តិ.

សិ សេវាយំ, វិទ្ធវិនាសនត្ថំ សេវីតេតិ សិគ្គុ, គុ, ថី. ចិត្តហារី, បភញ្ជនោ, វិទ្ធវិនាសនោបិ.

៥៥៥. ទ្វយំ វិសាលតចេ, យោ សរទេ បុប្ផតិ បុប្ផំ. សត្តបណ្ណាន្យស្ស សត្តបណ្ណី បុមេ. ឆត្តមិវ បណ្ណមស្ស ឆត្តបណ្ណោ. វិសមច្ឆទោបិ, សត្តបណ្ណត្តា វិសមច្ឆទោ. ទ្វយំ រថទ្ទុមេ. រថំ តនោតិ យេន តិនិសោ, ឥសោ. អតិបមុច្ចតិ ទាហបិត្តមនេនេតិ អតិមុត្តកោ. ចិត្តកិបិ.

ទ្វយំ វាតបោថេ, បំ វាតំ លុនាតីតិ បលាសោ, អសោ. ‘‘បត្តេ បលាសំ សោ រុក្ខេ, បីតហរិតកិំ សុកេ’’តិ ហិ រុទ្ទោ. វាតបោថោបិ, វាតស្ស បោថោ វាតបោថោ, បុថ ហិំសាយំ.

ទ្វយំ ‘‘បុតីតិ’’ ខ្យាតេ. ហតជន្តុបមោហសង្ខាតារិផលតាយ អរិដ្ឋោ, និបាតនា ហន្តិស្ស ដ្ឋោ, តំរោគារិវន្តជនេហិ ឥច្ឆិតព្ពផលត្តា វា អរិដ្ឋោ, ឥសុ ឥច្ឆាយំ. ផណ គតិយំ, ឥលោ, អស្សេ.

៥៥៦. តិកំ សិរិផលេ. មល ធារណេ, ឩរោ. ពិល ភេទនេ, ណុវោ, ពេលុវោ. លបច្ចយេ ពិល្លោ. សណ្ឌិល្យោ, សេលុសោបិ. ‘‘មុនិប្បភេទេ មាលូរេ, សណ្ឌិល្យោ បាទបន្តរេ, នដេ ពិល្លេ ច សេលុសោ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៣២] រភសោ.

ទ្វយំ តុង្គេ. បុមនាមោ នាគោ រុក្ខោ បុន្នាគោ. ‘‘បុន្នាគេ បុរិសោ តុង្គោ, កេសរោ ទេវវល្លភោ’’តិ [អមរ ១៤.២៥] ហ្យមរសីហោ, ទីឃោ, ‘‘បុមស្ស លិង្គាទីសុ សមាសេសូ’’តិ អការលោបោ ច. អតិសយបុប្ផកេសរវន្តតាយ កេសរោ, កិស តនុករណេ វា, អរោ, បុប្ផកេសយុត្តតាយ វា កេសរោ, រោ.

ទ្វយំ លោទ្ទមត្តេ. សល គមនត្ថោ, អវោ. រត្តកផបិត្តសោតេ លុនាតីតិ លោទ្ទោ, ទ្ទោ. តិរិដោ, សាវរោបិ. ‘‘សាវរោ អបរាធេ ច, លោទ្ទេ បាបេ ច កថ្យតេ’’ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៣៣] ត្យជយោ. ទ្វយំ ធនុបដ្ដេ ផលិនិ. បី បានេ, អលោ, ឦស្ស ឥយាទេសោ. សន្នកា តាបសា, តេសំ ទុ ទុមោ សន្នកទ្ទុ, ‘‘សន្នកទ្ទុ ចាបបដា, វរណោ តាបសប្បិយោ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៣៥] ហិ កោសន្តរេ.

៥៥៧. ទ្វយំ ‘‘ម្ហនកូ’’ឥតិ ខ្យាតេ. លិកុចោ នាម ឌហុរុក្ខោ, តគ្គុណត្តា លិកោចកោ, សញ្ញាយំ កោ. អង្ក លក្ខណេ, ឱលោ, អង្កោលោ. ទ្វយំ កុម្ភេ. រោគហរណេ គរុនោបិ វេជ្ជស្ស គរុ គុគ្គុលុ, និបាតនា. កុស ឆេទនេ, ណ្វុ. កុម្ភោ, បុរោបិ.

‘‘រាសិភេទេ គជមុទ្ធំសេ,

កុម្ភកណ្ណសុកេ ឃដេ;

កាមុកេ វារនារិយញ្ច,

កុម្ភោ ក្លីវន្តុ វគ្គុលុម្ហី’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៣៤].

រភសោ. បុរ អគ្គគមនេ, ណោ, បុរោ.

ទ្វយំ អម្ពេ. អម គតិយំ, ពោ, អម្ព សទ្ទេ វា, អ. ចុតិ អាសេចនេ, រក្ខណេ ច, អ, ចុ ចវនេ វា, តោ, ទីឃាទិ. រសាលោបិ, រសំ លាតីតិ រសាលោ, ទីឃោ. ឯសោ អម្ពោ សុគន្ធវា អតិសយគន្ធយុត្តោ សមានោ ‘‘សហោ, សហការោ’’តិ ចោច្ចតេ. សហ សត្តិយំ, សុគន្ធំ កត្តុំ សហតីតិ សហោ, អ. សហនំ សហោ, តំ ករោតីតិ សហការោ, ហា វា បមុទា, តាយ សហ វត្តតីតិ សហោ, សហំ សមុទំ ករោតីតិ សហការោ.

៥៥៨. ទ្វយំ សេតម្ពេ. បុណ្ឌ បុណ្ឌនេ. បុណ្ឌ ខណ្ឌនេត្យេកេ, ណ្វុ, អស្សី, អរាគមោ ច. សេតវណ្ណោ អម្ពោ សេតម្ពោ. ទ្វយំ ពហុវារកេ, យស្ស ផលានិ អតិបិច្ឆិលានិ. សិ ពន្ធនេ, លុ, សល គមនត្ថោ វា, ឧ, អស្សេ. បិច្ឆិលត្តា ពហូនិ វារីនិ យស្មិំ ពហុវារកោ, សញ្ញាយំ កោ. សីតោ, ឧទ្ទាលោ, កផលោបិ.

ទ្វយំ កាស្មរិយំ. សិរិមន្តានិ បណ្ណានិ យស្សា សេបណ្ណី, នទាទិ, សិរីសទ្ទស្ស សេ. កស្មីរទេសជត្តា កាស្មរី, កាស ទិត្តិយំ វា, មរោ, នទាទិ. មធុបណ្ណី, ភទ្ទបណ្ណីបិ. ទ្វយំ សកណ្ដកម្ពិលផលរុក្ខេ. សកណ្ដកត្តា កុច្ឆិតំ លាតីតិ កោលី, នទាទិ. វទ ថេរិយេ, អរោ, នទាទិ. កុវលី, កក្កន្ធូបិ.

៥៥៩. ទ្វយំ តស្សា កោលិយា ផលេ. កោលិយា ផលំ កោលំ. ពទរិយា អយំ អវយវោ ពទរោ. កុវលំ, ផេនិលំ, សោវីរម្បិ. ‘‘សោតញ្ជនេ តុ សោវីរំ, កញ្ជិកេ ពទរេបិ ចេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៣៦] រភសោ. ទ្វយំ អស្សត្ថកុលសម្ភូតេ រុក្ខបាសាណាទីសុ សញ្ជាតរុក្ខេ. បិលំ បរំ និស្សយភូតំ កសតីតិ បិលក្ខោ, កស វិលេខនេ, សស្ស ខត្តាទិ និបាតនា. អខាទនីយផលតាយ វិរូបំ ផលមស្សត្ថីតិ បិប្ផលី, ឦ, នទាទិ, វិស្សបិ ច.

ទ្វយំ តោយាទិវាបិនិយំ, យស្សា មូលំ មហាបញ្ចមូលេ បវិដ្ឋំ. បដ គមនេ, អលោ, នទាទិ, បាដលី, បាដលាបិ. កណ្ហំ បុប្ផវណ្ដំ យស្សា សា កណ្ហវណ្ដា, កាស្មរិយម្បិ. អលិប្បិយំ, តម្ពបុប្ផិប្យត្រ. ទ្វយំ គន្ធិលេ. សាទុផលតាយ សាទុ ច សោ កណ្ដសហិតតាយ កណ្ដោ ចេតិ សាទុកណ្ដោ. សកណ្ដកតាយ អត្តានំ វិរូបំ ករោតីតិ វិកង្កតោ, ទ្វិត្តំ, និគ្គហីតាគមោ ច.

៥៦០. ចតុក្កំ តិន្ទុកេ. តនុ វិត្ថារេ, ឧកោ, ទន្តោ ច. តិទិ ហិំសាយំ វា, ឧ, សញ្ញាយំ កោ. កាឡោ ខន្ធោ បកណ្ឌោ យស្សាតិ. តិម អទ្ទភាវេ, ឩសោ, សកត្ថេ កោ, វរន្តោ ច. ឧបច្ចយេ តិម្ពរុ.

ទ្វយំ តម្ពផលេ. ឥរាវតី នទី, បឋមកាលេ តស្សា តីរេ ជាតោ ឯរាវតោ. នារំ វុច្ចតិ នីរំ, តំ គច្ឆតីតិ នារង្គោ. ទ្វយំ មក្កដតិន្ទុកេ. កុល សង្ខ្យានេ, ណ្វុ. កាកេន្ទុ, កាកលុកោបិ.

៥៦១. តិកំ កទម្ពេ. កំ វាតំ ទមេតីតិ កទម្ពោ, ពោ. បិនេតីតិ បិយកោ, ណ្វុ, ឥយាទេសោ. នយតិ មុទំ នីបោ, បោ. ទ្វយំ, វិទរុក្ខេ, យស្ស និយ្យាសេន បេឡាទយោ លិម្បន្តិ. ភល, ភល្ល បរិភាសនហិំសាទានេសុ, នទាទិ, អញ្ញត្រ តោ, កន្តោ ច, ភល្លាតកោ, តីស្វយំ. អរុករោ, អគ្គិមុខោបិ.

ទ្វយំ ‘‘បាវុសា’’ឥតិ ខ្យាតេ. ឈប ទាហេ, ណ្វុ. បស្ស វោ. បច បាកេ, ឧលោ. ទ្វយំ សិរិមតិ, យស្ស ផលានិ មរីចប្បមាណានិ, អម្ពិលានិ ច. តិល គមនេ, ណ្វុ. ខុរ ឆេទនេ, ណ្វុ.

៥៦២. ទ្វយំ អម្ពិលិកាយំ. ចិ ចយនេ, ចោ, ចិច អាទានសំវរណេសុ វា. តនុ វិត្ថារេ, អម្ពិលរសំ តនោតីតិ តិន្តិណី, ទ្វិត្តមិត្តំ, ណត្តញ្ច, នទាទិ. ទ្វយំ អម្ពិលង្កុរផលេ សេតរុក្ខេ. គទ្រភណ្ឌប្បមាណផលត្តា គទ្ទភណ្ឌោ, រលោបោ. កបិ ចលនេ, តនោ, ទីឃោ អាគមស្ស. កន្ទរាលោ, បិលក្ខោបិ.

តិកំ សាលរុក្ខេ. សល គមនេ, ណោ, សារវន្តតាយ វា សាលោ. អស្សកណ្ណសទិសបណ្ណតាយ អស្សកណ្ណោ. សន្ជ សង្គេ, អ, សជ្ជ អទនេ វា, អ. ទ្វយំ នទីសជ្ជេ. អជ្ជ អជ្ជនេ, ឧនោ. កក លោល្យេ, ឧធោ. វីរតរុ, ឥន្ទទុមោបិ.

៥៦៣. តិកំ មុចលិន្ទេ. ចុល និមុជ្ជនេ. មុចល សង្គាតេ, ឥន្ទោ. នីបោ កទម្ពេបិ. តិកំ បីតសាលេ. បិយកោ កទម្ពេបិ. អស ភក្ខនេ, យុ, បីតបុប្ផោ សាលោ រុក្ខោ បីតសាលោ. ពន្ធូកបុប្ផោ, ជីវកោបិ.

ទ្វយំ ឈាដលិយំ. គាវោ លិហន្តីតិ គោលីសោ, ហស្ស សោ. ឈដ សង្ឃាតេ, អលោ. ឈាដលោ, បាដលិបុប្ផាការោ ទីឃផលោ រុក្ខោ. បមោក្ខោបិ.

៥៦៤. ទ្វយំ រាជាយតនេ, ខីរវន្តតាយ ខីរិកា. ទេវរាជស្ស និវាសនដ្ឋានភូតត្តា រាជាយតនំ, បិយាលេបិ. ទ្វយំ កប្ផលេ. កុច្ឆិតេន ផលេន ឧម្ភតិ បូរតីតិ កុម្ភោ. កុច្ឆិតេន មោទតីតិ កុមុទិកា, ណ្វុ.

ទ្វយំ គុវាករុក្ខេ, យស្ស ផលេន តម្ពូលនាមំ ជាយតិ. បូជ បូជាយំ, ណោ, ជស្ស គោ. កមុ ឥច្ឆាយំ, ហេតុកត្តរិ ណ្វុ. ខបុរោបិ. ទ្វយំ លោហិតលោទ្ទេ. បដ្ដិឥត្យាខ្យា យស្ស បដ្ដិ. ‘‘បទ្ធី’’តិបិ បាឋោ. អស្មិំ បក្ខិត្តេ លាខា រត្តា ភវតីតិ លាខាបសាទនោ. កមុកោបិ.

៥៦៥. ទ្វយំ ឥង្គុទិយំ, អយញ្ច កណ្ដកី ពាហុល្យេន មជ្ឈិមទេសេ ជាយតេ. ឥង្គ គមនត្ថោ, ឥទោ, ឥស្សុ, នទាទិ. តាបសោ បយុជ្ជមានផលកតាយ តាបសតរុ. ទ្វយំ ‘‘ភុជបត្តោ’’ឥតិខ្យាតេ សុន្ទរតចេ រុក្ខេ, យស្ស តចេ មន្តក្ខរានិ លិខន្តិ. ភុជោ បាណិ, តំសទិសបត្តតាយ ភុជបត្តោ. មន្តលេខកេហិ អាភុជិតតចវន្តតាយ អាភុជី. ភូជោ, ចម្មី, មុទុត្តចោបិ.

ទ្វយំ សិម្ពលិយំ. បិច្ឆាយោគា បិច្ឆិលា, ឥលោ. សម្ព មណ្ឌលេ, អលិ, អស្សិ. ‘‘បិច្ឆិលា បូរណី មោចា, ថិរាយុ សិម្ពលី ទ្វិសូ’’តិ [អមរ ១៤.៤៦] អមរកោសោ. ទ្វយំ បិច្ឆិលាការេ កណ្ដកសហិតេ រុក្ខេ. រុច ទិត្តិយំ, ហេតុកត្តរិ យុ, កុដ កោដិល្យេ, កត្តរិ ណោ, កោដោ អសិម្ពលិ សមានោបិ សិម្ពលិសទិសាការទស្សនតោ កោដសិម្ពលិ, បុមេ. កសម្ពលោបិ.

៥៦៦. ទ្វយំ ‘‘កណ្ដករញ្ជ’’ឥតិ ខ្យាតេ កណ្ដកិនិ ករញ្ជគុម្ពេ, យំ លោកេ ‘‘កលិនោ’’តិ វុច្ចតិ. ករ ហិំសាយំ, ករតោ រិរិយា. បូ បវនេ, ឥកោ, តោន្តោ ច. បូតិករជោ, កលិមារកោបិ, កលិនោ. ទ្វយំ ទាលិមបុប្ផាការេ បីតនាសករុក្ខេ. រុហ ជននេ, ណី. លោហិតបុប្ផតាយ រោហិតកោ.

ទ្វយំ ឯរណ្ឌេ. ឯរឌិ ហិំសាយំ. វាតំ ឯរណ្ឌតីតិ ឯរណ្ឌោ, ណោ. មណ្ឌ ភូសនេ, ឦសំបសន្នតេលតាយ វា អាមណ្ឌោ, អាមំ វា វាតំ, តំ ទាយតីតិ អាមណ្ឌោ. ទា អវខណ្ឌនេ, ទាស្ស ឌោ. ចិត្តកោ, ចញ្ចុបិ.

‘‘អគ្គិសញ្ញេបិ ចិត្តកោ, បុមេ ឯរណ្ឌកេ ចញ្ចុ.

បក្ខិតុណ្ឌេ ថិយំ មតោ’’.

ទ្វយំ សិវារុក្ខេ. សត្តុយុត្តផលតាយ សត្តុផលា. គណ្ឌំ សមេតីតិ សមី, អ, នទាទិ, បារិភទ្ទកេបិ. គរុទារុ, បូតិកដ្ឋម្បិ.

៥៦៧. ទ្វយំ ករញ្ជេ. នត្តំ រត្តា មាលា យស្ស. កំ រញ្ជយតីតិ ករញ្ជោ, ណោ. ចិល្លវិល្លោ, ករជោបិ. ទ្វយំ ខទិរេ. ខទ ហិំសាយំ, ថេរិយេ ច. ខទន្តិ ទន្តា យេនាតិ ខទិរោ, ឥរោ. ទន្តា ធាវន្តិ យេន និរោគត្តាតិ ទន្តធាវនោ, យុ, ធាវ គតិសុទ្ធិយំ. គាយត្តី, ពាលតនយោបិ. ‘‘គាយត្តី ខទិរេ ឥត្ថី, ឆន្ទសិបិ ឆឡក្ខរេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៤៩ ព្យាខ្យាសុធា ២.៤.៥០] រភសោ. ពាលោ សុខុមោ បត្តសញ្ញិតោ តនយោ យស្ស ពាលតនយោ. ទ្វយំ បីតសារេ ខទិរេ. ខទិរាទិកន្តុ បីតសារេ. សេតវណ្ណតាយ សោមោ កប្បូរសទិសោ វក្កោ វក្កលមេតស្ស សោមវក្កោ. ‘‘សោមោ កុវេរេ បិតុទេវតាយំ, វសុប្បភេទេ វសុធាករេ ច. ទិព្ពោសធី សោមលតា សមីរណេ, កប្បូរនីរេសុ ច វានរេ ចា’’តិ នានត្ថសង្គហោ. ឦសំ ខុទ្ទកំ ទលមេតស្ស កទរោ, លស្ស រោ. ទ្វយំ បិណ្ឌីតកេ. សល គមនេ, លោ. មទ ឧម្មាទេ, យុ. ‘‘បិណ្ឌីតកោ មរវកោ, សសនោ ករហាដកោ’’ត្យមរកោសេ [អមរ ១៤.៥២].

៥៦៨. តិកំ ឥន្ទសាលេ. សាលានំ រុក្ខានំ ឥន្ទោ រាជា ឥន្ទសាលោ, ទាសាទីសុ សិរិវឌ្ឍកាទិសទ្ទោ វិយ អធិវចនមត្តមិទំ. ឥន្ទស្ស សក្កស្ស សាលោតិបិ ឥន្ទសាលោ. សល្លតោ ណ្វុ, នទាទិ, សល្លកី. ខរ ឆេទនវិនាសនេសុ, ណ្វុ.

ទ្វយំ ទេវទារុម្ហិ. ទេវានំ ទារុ. ភទ្ទត្តា ភទ្ទទារុ. សក្កបាទបោ, បារិភទ្ទកោ, បីតទារុ, ទារុ, បូតិកដ្ឋម្បិ. ទ្វយំ ហេមបុប្ផកេ. បឋមកាលេ ចម្បានគរេ ជាតោ ចម្បេយ្យោ, ណេយ្យោ. កបច្ចយេ ចម្បកោ.

៥៦៩. ទ្វយំ បនសេ. បន ព្យវហារេ, ថុតិម្ហិ ច, អសោ. កណ្ដកយុត្តំ ផលមស្ស កណ្ដកិផលោ. ទ្វយំ សិវាយំ. ន វិជ្ជតេ រោគភយំ, រោគព្យថោ ចោបយុជ្ជមានាយមស្សន្តិ អភយា. រោគភយំ ហរតិ អបនេតីតិ ហរីតកី, តោ, សកត្ថេ កោ, នទាទិ. ហរិត្តកីបិ. អព្យថា, បុតនា, អមតា, ហេមវតី, ចេតកី, សិវាបិ.

ទ្វយំ ករិសផលេ. រោគំ អសតិ ភក្ខតីតិ អក្ខោ, ខោ, សស្ស កោ. រោគំ វិភូតំ ករោតីតិ វិភីតកោ, វិភីដកោបិ. ភូតាវាសោ, កលិទ្ទុមោបិ, កលិស្ស អាសយភូតោ ទុមោ កលិទ្ទុមោ. ទ្វយំ បុស្សផលេ. នត្ថិ មតមេតិស្សំ ហេតុភូតាយំ អមតា. មល ធារណេ, ណ្វុ, នទាទិ, អាមលកី. វយដ្ឋាបិ. វយោ តិដ្ឋតិ ថិរីភវត្យេតាយាតិ វយដ្ឋា.

៥៧០. ទ្វយំ ឌហុរុក្ខេ. លពុនាមកេ បព្ពតេ ជាយតីតិ លពុជោ. ខុទ្ទកត្តា លីនំ អបាកដំ កុចសង្ខាតំ ផលមេតស្ស លិកុចោ, និបាតនា. ទ្វយំ បីតបុប្ផេ. អគន្ធបុប្ផតាយ អត្តានំ កណិដ្ឋំ ករោតីតិ កណិការោ, ដ្ឋលោបោ, បទុមប្បមាណបុប្ផទុមតាយ ទុមុប្បលោ.

តិកំ ហិង្គុនិយ្យាសេ. នី នយេ, ពោ, មោន្តោ ច. តិត្តរសត្តា អរិភាវេ តិដ្ឋតីតិ អរិដ្ឋោ. បុចិំ កុដ្ឋំ មទ្ទតីតិ បុចិមន្ទោ, ឥត្តំ, ពិន្ទាគមោ. ធម្មសេនោ, មាលកោបិ. មលតេ រោគំ មាលកោ, ណ្វុ. ទ្វយំ រត្តបុប្ផេ. ករោតិស្មា ណ្វុ. ទល វិទារណេ, មោ, ឥការាគមោ. ទាឡិមោបិ.

៥៧១. ទ្វយំ បីតទ្ទុមេ. សរតិ កាលន្តរំ សរលោ, អលោ. បូតិយេវ កដ្ឋំ បូតិកដ្ឋំ, បូតិមុត្តន្តិ យថា. ទ្វយំ បិច្ឆិលាយំ. កបិ ចលនេ, ឥលោ. សាស អនុសិដ្ឋិយំ, សិស ឥច្ឆាយំ វា, អបោ, និគ្គហីតាគមោ, សិំសបា. អគុរុបិ.

តិកំ ផលិនិយំ. សា តនុករណេ, មោ. បិយភាវំ គច្ឆតីតិ បិយង្គុ, ឧ. កមនីយភាវំ គច្ឆតីតិ កង្គុ, ឧ, និបាតនា. មហិលាវ្ហយា, លតា, គុន្ទា, គន្ធផលី, ការម្ភាបិ. ទ្វយំ សិរីសេ. សរតិ រោគំ ហិំសតីតិ សិរីសោ. ឦសោ, អស្សិ. ភណ្ឌ បរិភាសនេ, ឥលោ. កបីតនោបិ. អម្ពាដកេ, គទ្ទភណ្ឌេ ច កបីតនោ.

៥៧២. ទ្វយំ មណ្ឌូកបណ្ណេ. សុណ គតិយំ, ណ្វុ, ទីឃំ ផលវណ្ដំ យស្ស. នដោ កុដន្នដាបិ. ទ្វយំ ពកុលេ. វក អាទានេ, ឧលោ. កេសរយុត្តបុប្ផតាយ កេសរោ.

ទ្វយំ មលបុប្ផស្មិំ. កាកានំ ឧទុម្ពរោ កាកោទុម្ពរោ, សោ ឯវ កាកោទុម្ពរិកា, សកត្ថេ ឥកោ. ផល និប្ផត្តិយំ, គុ, លស្ស គោ. ទ្វយំ នាគរុក្ខេ. ន គច្ឆតីតិ នាគោ, ទីឃាទិ. នាគានំ មាលា, សា សញ្ជាតា យត្រ នាគមាលិកា.

៥៧៣. ទ្វយំ អសោកេ. នត្ថិ សោកោ យេន. វជ គមនេ, ឧលោ. ទ្វយំ ជយាយំ. តំតំរោគជយាទិកំ ករោតីតិ តក្ការី, ណី. វិសេសេន ជយតីតិ វេជយន្តិកា, អន្តោ, នទាទិ, សកត្ថេ កោ. ‘‘ជយា ជយន្តី តក្ការី, នាទេយី វេជយន្តិកា’’ត្យមរកោសោ [អមរ ១៤.៦៥].

ទ្វយំ សមុទ្ទសមីបទេសជេ សាមទលេ តមាលនាមេ តរុម្ហិ. តាបិយំ ជាយតីតិ តាបិញ្ឆោ, អញ្ញត្ថេ ឆោ, ពិន្ទាគមោ, ‘‘តាបី តុ សរិតាន្តរេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហោ. តមុ កង្ខាយំ, អលោ. ទ្វយំ កុដជេ. រោគំ ឆិន្ទតីតិ កុដជោ, ជោ. គិរិម្ហិ ជាតា មល្លិកា គិរិមល្លិកា, សក្កបរិយាយោប្យត្រ.

៥៧៤. តស្ស កុដជស្ស ផលេ ឥន្ទយវោ. ឥន្ទស្ស សក្កស្ស យវោ ធញ្ញវិសេសោ ឥន្ទយវោ. កលិង្គំ, កទ្ទយវម្បិ.

‘‘បូតិករញ្ជ ធូម្យាដេ, ទេសភេទេ បុមា ភវេ;

កុដជស្ស ផលេ ក្លីវំ, កលិង្គំ ថី តុ នារិយ’’ន្តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៦៧]. –

រភសោ. អមរមាលាយន្តុ ‘‘កលិង្គេ’ន្ទយវោ បុមា’’តិ ឥត្ថិកណ្ឌេ បាឋោ. តស្សត្ថោ កលិង្គា ឥត្ថី, ឥន្ទយវោ បុមា. ទ្វយំ កណិការិកាយំ. អគ្គិ អនេន មន្ថ្យតេ អគ្គិមន្ថោ, ណោ. តំ កដ្ឋេហិ ឃំសិយមានេ អគ្គិ ឧដ្ឋហតិ. កណ គតិយំ, ណ្វុ. ជយាប្យត្រ. ‘‘វិជយេ សោ ជយា ទុគ្គា, ជយន្តី គណិការិកេ’’តិ ជយា នានាត្ថា.

ទ្វយំ និគ្គុណ្ឌិយំ. នត្ថិ គុណ្ឌំ គព្ភពន្ធនមេតាយាតិ និគ្គុណ្ឌី. សិ ពន្ធនេ, ទុ, សិន្ទុំ គព្ភពន្ធនំ វារេតីតិ សិន្ទុវារោ. ឥន្ទានីប្យត្រ. ឥន្ទានីករណេ ថីនំ, សិន្ទុវារេន្ទនារិសុ. ទ្វយំ មល្លិកាយំ. តិណានិ សូលន្តិ យស្មិន្តិ តិណសូលំ, សូល រុជាយំ. យត្រ តំ ជាយតិ, តត្រ តិណានិ រោគីនិ ភវន្តីត្យត្ថោ. ‘‘តិណសូលំ មល្លិកាយំ, បណ្ឌកំ កេតកីផលេ’’. មល្លតេ ធារីយតេ សព្ពេហីតិ មល្លិកា, មល្ល ធារណេ, ឥ, សកត្ថេ កោ. ភូបទី, សីតភីរុ ច.

៥៧៥. ទ្វយំ កណ្ហបុប្ផសេផាលិកាយំ. សិផា ជដា យស្សត្ថិ សេផាលិកា, ឥកោ, លមជ្ឈោ. នីលបុប្ផតាយ នីលិកា. សុវហា, និគ្គុណ្ឌីបិ. ‘‘សិន្ទុវារេបិ និគ្គុណ្ឌី, នីលសេផាលិកាយ ចេ’’តិ រុទ្ទោ. ទ្វយំ វនមល្លិកាយំ. ផុដ វិកសនេ, អា ភុសោ ផុដតីតិ អប្ផោដា, រស្សាទិ.

ចតុក្កំ រត្តបុប្ផេ. ពន្ធ ពន្ធនេ, ឧ, សកត្ថេ កោ. ជយត្ថំ សុមនំ ជយសុមនំ. ភណ្ឌតិស្មា ឥកោ, ភណ្ឌិកោ. ជីវតីតិ ជីវកោ, ជីវ បាណធារណេ, ណ្វុ. ជីវកសទ្ទស្ស បីតសាលាទីស្វបិ បវត្តនតោ ពន្ធុ ឯវ ជីវកោ ពន្ធុជីវកោតិ ពន្ធុសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ, សមុទិតេន វា នាមមិទមេកស្ស. ‘‘ពន្ធុ ពន្ធុកបុប្ផេ ច, ពន្ធុភាតរិ ពន្ធវេ’’តិ វចនតោ,

‘‘ជីវកោ បីតសាលេ ច, ខេបនេ វុទ្ធិជីវិនិ;

សេវិនិ បាណកេ ផាតិ-កុណ្ឌិកេ បាទបន្តរេ’’តិ. –

វចនតោ ច ‘‘ពន្ធុជីវកោ’’តិ ឯត្ថ ទ្វេ នាមានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ.

៥៧៦. បញ្ចកំ សុមនាយំ. សុន្ទរំ មនោ យស្សំ. សុគន្ធត្តា ជាតិសុមនាតិ សមុទិតនាមំ. មល ធារណេ, តោ, នទាទិ. ជន ជននេ,តិ. វស្សកាលសញ្ជាតបុប្ផតាយ វស្សិកី. ឥកោ, នទាទិ.

ទ្វយំ ‘‘ចម្បេយ្យ’’ឥតិ ខ្យាតេ. យុថ ហិំសាយំ, ឥ, សកត្ថេ កោ, ទីឃាទិ. មគធេ ភវា មាគធី. គណិកា, អម្ពដ្ឋាបិ. ទ្វយំ ‘‘ទេវាលិ’’ឥតិ ខ្យាតាយំ. សុន្ទរំ ទលមេតិស្សា សត្តលា, ទស្ស តោ, សត្ត ទលានិ យស្សា វា សត្តលា. នវា នូតនា មល្លិកា នវមល្លិកា. នវមាលិកាបិ.

៥៧៧. ទ្វយំ បុណ្ឌកេ ‘‘លំស្វណ’’ឥតិ ខ្យាតេ. វសន្តេ បុប្ផតិ វាសន្តី. អតិមុទំ តនោតីតិ អតិមុត្តោ, និបាតនា. មាធវី, លតាបិ. មធុម្ហិ ចិត្តេ, វេសាខេ វា បុប្ផតីតិ មាធវី.

‘‘លតា ជោតិមតីបក្ក-សាខាវល្លីបិយង្គុសុ;

លតា កត្ថូរិកាយញ្ច, សា ទុព្ពាមាធវីសុ ចា’’តិ.

លតា អនេកត្ថា. ទ្វយំ ករវីរេ. កុច្ឆិតំ រវន្តិ អស្សា យេន ករវីរោ, ឦរោ. អស្សេ មារេតីតិ អស្សមារកោ. បដិហាសោបិ.

ទ្វយំ មាតុលុង្គេ. មត្តោ លុជ្ជតិ យេន មាតុលុង្គោ, លុជ វិនាសេ. បរិបុណ្ណពីជតាយ ពីជបូរោ. រុចកោបិ, រុច ទិត្តិយំ, ណ្វុ. ទ្វយំ ធុត្តុរេ. ឧគ្គំ មជ្ជតិ យេន ឧម្មត្តោ, មទ ឧម្មាទេ. មារេតីតិ មាតុលោ, ឧលោ, រស្ស តោ. ‘‘ឧម្មត្តោ កិតវោ ធុត្តោ, ធត្តូរោ កនកាវ្ហយោ, មាតុលោ មទនោ’’ត្យមរកោសោ [អមរ ១៤.៧៧].

៥៧៨. ទ្វយំ កណ្ហបាកផលេ. ករំ ហត្ថំ មទ្ទតិ កណ្ដកេន ករមន្ទោ. ករមទ្ទោបិ. សុដ្ឋុ សិនោតីតិ សុសេនោ, សិ ពន្ធនេ, យុ. ទ្វយំ កុន្ទេ. កុណ សង្កោចនេ, ទោ, នត្តំ, កុណ សទ្ទោបករណេសុ វា. មាឃេ ភវំ មាឃ្យំ, យោ, តស្មិំ កាលេ ហិ បុប្ផាទិសមិទ្ធិ ភវតីតិ តព្ភវត្តេន ព្យបទេសោ.

ទ្វយំ ទេវតាសេ. ទេវតា អាសន្តិ យំ ទេវតាសោ. ជីមូតកាលេ សញ្ជាតត្តា ជីមូតោ, ម្ហនលា. ទ្វយំ សនាមបសិទ្ធេ បុប្ផវិដបេ. បុប្ផមាសុំ ន មិលាតមស្ស ភវតីតិ អមិលាតោ. មហន្តម្បិ កាលំ សហតីតិ មហាសហា.

៥៧៩. ចតុក្កំ ឈិណ្ឌិសាមញ្ញេ. សិរី វត្តតិ យេន សេរេយ្យកោ, ណេយ្យកោ. ទាសនាមកត្តា ទាសី. កិរ វិក្កិរណេ, អាតោ, ទ្វិត្តំ. កុរ សទ្ទេ, ឌោ, សកត្ថេ កោ.

ទ្វយំ កណ្ដេន, បត្រេន ច សិតេ បណ្ណាសេ. អជ គមនេ, ឧកោ. សិតោ សុក្កោ បណ្ណាសោ សិតបណ្ណាសោ. ទ្វយំ អប្បបត្តេ បណ្ណាសេ. ឦរ កម្បនេ, យុ. ផណិំ ជយតិ ផណិជ្ជកោ, យស្ស កោ.

៥៨០. ទ្វយំ ជបាកុសុមេ. ជបតិ យាយ ជបា, ជុ ជវនេ វា, បោ, ឧស្សត្តំ. មរុទេសជេ កណ្ដកិនិ ករភប្បិយេ តរុវិសេសេ ករីរាទិទ្វយំ. ករោតិស្មា ឦរោ. កច ពន្ធនេ, ទ្វិត្តំ, កកចោ, គន្ថិលោបិ.

ទ្វយំ រុក្ខោបរិជាតេ វិជាតិយេ បល្លវេ. រុក្ខេ ជាយមានា តំ អទ្ទតិ ហិំសតីតិ រុក្ខាទនី, អទ្ទ ហិំសាយំ, យុ, នទាទិ, ទលោបោ. វន្ទ អភិវាទនថុតីសុ, អ, ឥត្ថិយំ, សកត្ថេ កោ, អស្ស ទីឃោ. រុក្ខរុហា, ជីវន្តិកាបិ. ទ្វយំ ចិត្តកេ. ចិតិ ហិំសាយំ, គន្ធេ ច, ណ្វុ. អគ្គិសញ្ញិតោតិ អគ្គិបរិយាយនាមកោ. បាឋីបិ, បុមេ’យំ.

៥៨១. ទ្វយំ គណរូបេ. អក្កោ សូរិយោ, តប្បរិយាយនាមកត្តា អក្កោ. វិករោតីតិ វិកិរណោ, យុ. អស្សិ. អក្កវ្ហោ, វសុកោ, អប្ផោដោ, មន្ទារោ, អក្កបណ្ណោបិ. ‘‘បុមេ អក្កវ្ហោ អប្ផោដោ, វនមាល្យបរាជិតេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៨០] រុទ្ទោ. មន្ទារោ ទេវទុមម្ហិ បារិភទ្ទកេបិ. តស្មិំ អក្កេ យោ សេតបុប្ផកោ, តស្មិំ អឡក្កោ. សេតបុប្ផតាយ អលំភូតោ អក្កោ អឡក្កោ, អល ភូសនេ, ឡត្តំ. បតាបសោបិ. ទ្វយំ ឆិន្នរុហាយំ. តិត្តរសត្តា បូតិភូតា លតា បូតិលតា, បូ បវនេ វា,តិ. រោគមលំ បុនាតីតិ បូតិ, សា ឯវ លតា បូតិលតា. គុឡ រក្ខណេ, ចោ, នទាទិ. គរ សេចនេ វា. អមតា, មធុបណ្ណីបិ. មធុ ឥវ បណ្ណមស្សា មធុបណ្ណី. ទ្វយំ ធនុសេនិយំ, យា បត្តេហិ វចាសទិសី, តត្តចោ តន្តធនុគុណោបយុត្តោ. មុព្ពាវិការតាយេវ ធនុជិយា ‘‘មុព្ពី’’ត្យុច្ចតេ, មុព្ព ពន្ធនេ, អ, មុព្ពា. មធុរសត្តា មធុរសា. ទេវី, មោរដាបិ. មុរ បវេធនេ, អដោ, មោរដា.

៥៨២. ទ្វយំ មក្កដិយំ. កបីនំ វានរានំ កច្ឆុំ ជនេតីតិ កបិកច្ឆុ. កបិកច្ចុបិ. ទុក្ខសម្ផស្សតាយ ទុផស្សោ. អត្តគុត្តា, ជឌា, អព្យណ្ឌា, កណ្ឌូរា, បាវុសាយិនី, សូកសិម្ពិបិ. ‘‘អយំ ផស្សេន កណ្ឌុំ ជនយតី’’តិ យា លោកេហិ បរិហរីយតេ, តតោ អយំ អត្តនា គុត្តា រក្ខិតា អត្តគុត្តា. បាវុសាយំ ឧតុយំ ឯតិ ជាយតេ, ណោ, ឥនី. សូកសហិតា សិម្ពិ អស្សា សូកសិម្ពិ, រស្សន្តោ. ទ្វយំ មណ្ឌូកបណ្ណិយំ. មជ សុទ្ធិយំ, ឋោ. កាស ទិត្តិយំ, ករណេ អ, រស្សោ. សមង្គា, យោជនវល្លីបិ. សមង្គតីតិ សមង្គា, អ. យោជនំ វល្លី យស្សា យោជនវល្លី.

ទ្វយំ វនតិត្តិកាយំ. អម្ព សទ្ទេ, ឋោ, អវ រក្ខណេ វា, និគ្គហីតាគមោ. បា រក្ខណេ, ឋោ. សេតា, បាបចេលីបិ. សេតរសេន យុជ្ជតេតិ, អ. ទ្វយំ កដុករោហិណិយំ. កដ វស្សាវរណគតីសុ. ឧ, កដុ, នារី. កដុករសា ហុត្វា រុហតីតិ កដុករោហិណី, រុហ ជននេ, យុ, នទាទិ. ‘‘កដុករោហិណី’’តិ សមុទិតេន នាមមិទំ. កដុរោហិណីបិ.

៥៨៣. ទ្វយំ ខរមញ្ជរិយំ ‘‘ចចសិម’’ឥតិ ខ្យាតាយំ. អបមជ្ជន្តិ វត្ថាទិក’មនេនេតិ អបាមគ្គោ, ទីឃោ ឧបសគ្គស្ស. សិខរមស្សាតិ សេខរិកោ. ធាមគ្គវោ, វិមុខបុប្ផីបិ. ‘‘ឃោសកេ ខរមញ្ជរិយំ, ធាមគ្គវោ បុមេ មតោ’’. វិមុខំ បុប្ផមស្សា. ទ្វយំ កណាយំ. បិត្តំ ផលតិ កុប្បតិ យាយ បិប្ផលី, នទាទិ. មគធេ ភវា មាគធី, មគធានំ អយំ វា មាគធី, តត្រ បឋមុប្បន្នត្តា, ពាហុល្យេន វា តត្រ ជាយមានត្តា តំសមញ្ញាយ ព្យបទិស្សតេ. វេទេហី, កណា, កោលាបិ. វេទេហានមយំ វេទេហី. កណា នានត្ថា, វុត្តញ្ច ‘‘កណា បិប្ផលិ’ជាជី ចេ’’តិ.

ទ្វយំ តិកណ្ដកេ. គវំ កណ្ដកោ គោកណ្ដកោ, បថវិយំ វា លគ្គោ កណ្ដកោ គោកណ្ដកោ. សិង្ឃ ឃាយនេ, អាដោ. បលង្កសា, សាទុកណ្ដោបិ. យុត្តរាស្នាយំ បលាសេ ច បលង្កសា ថិយំ. សាទុកណ្ដោ វិកង្កតេបិ. ទ្វយំ ហត្ថិបិប្ផលិយំ. កោលាការា, តំនាមិកា វា វល្លី កោលវល្លិ, រស្សោ. ឥភានំ ហត្ថីនំ បិប្ផលី ឥភបិប្ផលី. កបិវល្លី, វសិរោបិ. វសិរោ នានត្ថោ. វសិរោ អបាមគ្គោ សាមុទ្ទលវណំ ហត្ថិបិប្ផលិ ចេតិ. បុមេ’យំ.

៥៨៤. ទ្វយំ ឆគន្ថាយំ, យា ‘‘ឧគ្គគន្ធា’’តិប្យុច្ចតេ. គុន្នំ លោមសម្បាតនដ្ឋានេ ជាតា គោលោមី, វច វិយត្តិយំ វាចាយំ, ករណេ អ, សតបព្ពិកាបិ. វចា សុក្កលោហិតមូលភេទេន ទុវិធា, តត្រសុក្កា ‘‘ហេមវតី’’ត្យុច្ចតេ អមរកោសេ [អមរ ១៤.១០២-៣]. ទ្វយំ អប្ផោដាយំ. កណ្ណសណ្ឋានបុប្ផតាយ កណ្ណី. គិរិម្ហិ ជាតា កណ្ណី គិរិកណ្ណី. រោគាទិជិតត្តា អបរាជិតា.

ទ្វយំ កលសិយំ. សីហបុច្ឆាការកុសុមមញ្ជរិតាយ សីហបុច្ឆិ. បញ្ហិ អប្បតនុ វុច្ចតេ. បញ្ហិ បណ្ណំ យស្សា បញ្ហិបណ្ណី. បុថុបណ្ណី, គុហាបិ, បុថុ អសិលិដ្ឋំ បណ្ណមស្សា បុថុបណ្ណី. គហ្វរេ សីហបុច្ឆញ្ច, ថិយំ ឆមាតុកេ គុហោ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៩៣]. ទ្វយំ សាលបណ្ណិយំ. សាលបណ្ណសទិសវិដតាយ សាលបណ្ណី. សាលំ សោភនយុត្តំ បណ្ណមស្សា វា សាលបណ្ណី. ថុ គតិថេរិយេសុ, ឥរោ, ថិរោ.

៥៨៥. ទ្វយំ កណ្ដការិកាយំ. និទ្ទហតិ កណ្ដកមុដ្ឋេតិ និទិទ្ធិកា, ណ្វុ. ភយករណវសេន ព្យគ្ឃសទិសតាយ ព្យគ្ឃី, ព្រហតី, ខុទ្ទាបិ. ទ្វយំ នីលិរុក្ខេ. នីល វណ្ណេ. នីលវណ្ណតាយ នីលី, នទាទិ, ឥនី, នីលិនី, កាឡា, តុត្ថាបិ.

កាឡា កណ្ហតិវុតាយំ, នីលី យោជនវល្លិសុ;

បណ្ឌេ រសញ្ជនេ តុត្ថា, សុខុមេលាយ នីលិយំ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.៩៤-៥].

ទ្វយំ គុញ្ជាយំ. ជញ្ជ យុទ្ធេ, ឧកោ, អស្សិ, គុជ សទ្ទេ, អ, ពិន្ទាគមោ. នាមន្តរានិ ចស្ស –

ទុមេ សា រត្តិកា រត្ត-ទលា ចូឡាមណី ច សា;

កាកចិញ្ចី តុលាពីជំ, កណ្ហលា ច សិខណ្ឌិនី.

ទ្វយ’មហេរុយំ. អយមហេរុឥច្ចេវ ខ្យាតកណ្ដកវតី ភវតិ. សតំ មូលានិ យស្ស សតមូលី. សតំ រោគេ អាវរតីតិ សតាវរី, វរ អាវរណិច្ឆាសុ, អថ វា ‘‘សតា’’តិ ច ‘‘អាវរី’’តិ ច ទ្វេ នាមានិ តស្សា. ‘‘សតមូលី ពហុសុតា-ភីរុ ឥន្ទីវរី វរី’’តិ [អមរ ១៤.១០០] ហិ វុត្តំ.

៥៨៦. ទ្វយំ អតិវិសាយំ. មហាវីរិយំ ឱសធំ មហោសធំ. ‘‘លសុណេ តិវិសាយញ្ច, សុណ្ឋិយម្បិ មហោសធ’’ន្តិ រុទ្ទោ. អតីវ វិសតិ ភេសជ្ជបយោគេសូតិ អតិវិសា, វិសា, អរុណា, សិង្គីបិ.

‘‘អរុណោ កិញ្ចិរត្តក្កេ, សញ្ឈារាគេ អនូរុកេ;

និសទ្ទេ កបិលេ កុដ្ឋេ, ទព្ពេវ វាច្ចលិង្គិកោ’’.

‘‘អរុណាតិវិសាសាមា, មញ្ជដ្ឋាតិវុតាសុ ច;

ឧសីរេតិវិសាយញ្ច, សិង្គិមគ្គុរវល្លភា’’តិ.

ទ្វយំ សោមរាជិយំ. វក អាទានេ, អចោ, សោមសមតាយ ការិតា វល្លិកា សោមវល្លិកា, សកត្ថេ កោ, កណ្ហផលា, បូតិផលាបិ.

ទ្វយំ ទារុហលិទ្ទារុក្ខេ. ទរ វិទារណេ, ពោ, រស្ស ពោ, ទាព្ពី, ទីឃាទិ, នទាទិ. ហលិទ្ទវណ្ណទារុតាយ ទារុហលិទ្ទា, ហលិទ្ទាបិ. ទ្វយំ ពិឡង្គេ. អង្គ, រង្គ, លង្គ, គត្យត្ថា ទណ្ឌកា ធាតូ, អ, ឡត្តំ, ពិឡង្គំ. ចិត្រានិ តណ្ឌុលានិ យស្សា, តណ្ឌុលោ, កិមិសត្តុបិ.

៥៨៧. ទ្វយំ សមន្តទុទ្ធាយំ, នុហ ឧគ្គិរណេ, នទាទិ, មហន្តំ នាមមស្ស. សីហុណ្ឌោ, វជិរទុមោ, គុឡាបិ. ទ្វយំ ទក្ខាយំ. មុទុគុណយោគា មុទ្ទិកា, មធុរសោ សាទុ, តេន វុត្តំ វេជ្ជគន្ថេ ‘‘សាទុ លវណតិត្តម្ពិលកដុកសាយកា’’ឥតិ, តំយោគា មធុរសា. គោត្ថនី, ទក្ខាបិ. តិកំ យដ្ឋិមធុកាយំ. មធុរសតាយ មធុកំ, ឧបមានេ កោ. ទណ្ឌាការត្តា យដ្ឋិ ច សា មធុរសត្តា មធុកា ចេតិ យដ្ឋិមធុកា. មធុរសភាវេ តិដ្ឋតីតិ មធុលដ្ឋិកា, រស្ស លោ, សកត្ថេ កោ ច. ‘‘មធុយដ្ឋិកា’’តិបិ បាឋោ, វុត្តញ្ច ‘‘មធុកំ ក្លីតកំ យដ្ឋិ-មធុកំ មធុយដ្ឋិកា’’តិ [អមរ ១៤.១០៩].

៥៨៨. ទ្វយំ វាតិង្គណេ. វាតហរត្តេន គណីយតេតិ វាតិង្គណោ, ភណ្ឌ បរិភាសនេ, ណ្វុ, នទាទិ. ដការករណេ ភណ្ដាកីបិ, ព្រហតិយម្បិ អយំ.

‘‘វាតិង្គណោ តុ វាត្តាកុ,

វាត្តាកោ សាកវេឡុ ច;

ភណ្ឌាកី រាជកុម្ភណ្ឌោ,

វាត្តាកី ទុប្បហាសិនី’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៤.១១៤].

រភសោ. ទ្វយំ ព្រហតិយំ. វាត្តំ និរាមយំ ករោតីតិ វាត្តាកី, វាតិង្គណេបិ. ព្រហ វុត្តិយំ, តោ, នទាទិ.

ទ្វយំ គោរក្ខតណ្ឌុលេ, វុត្តញ្ច តន្តន្តរេ ‘‘គង្គេរុកី នាគពលា, តថា គោរក្ខតណ្ឌុលា’’តិ. នាគស្ស ពលមិវ ពលមេតិស្សា រោគហរណត្តា នាគពលា, ឈស ហិំសត្ថោ, អ. ទ្វយំ អគ្គិសិខាយំ. នង្គលសទិសមូលតាយ លាង្គលី, នស្ស លោ, ទីឃោ ច. ‘‘នង្គលី’’តិបិ បាឋោ, សរទកាលេ សញ្ជាតត្តា សារទី.

៥៨៩. តិកំ កទលិយំ. រមន្តិ យស្សំ រម្ភា, ភោ. កទ មារណេ, អលោ, នទាទិ. មុច មោចនេ, ណោ. ទ្វយំ កប្បាសិយំ, យស្សា ផលំ កប្បាសំ ករោតិ លោកានមុបការន្តិ កប្បាសី, ករោតិស្មា បាសោ, នទាទិ. វទ ថេរិយេ, អរោ, សមុទ្ទន្តាបិ.

សមុទ្ទន្តា តុ កប្បាសី, សិក្កាទុរាលភាសុ ច;

កប្បាសី វនសម្ភវា ចេ, ភារទ្វាជីតិ វុច្ចតិ.

ទ្វយំ បណ្ណលតាយំ. នាគលោកេ ជាតា លតា នាគលតា. តម្ពវណ្ណំ លាតីតិ តម្ពូលី, អស្សូ, នទាទិ. តម្ពូលស្ស អយំ វា តម្ពូលី. តម្ពូលវល្លី, នាគវល្លីបិ, តម្ពូលំ នាម ផលបត្តចុណ្ណាទិយោគសមូហានំ នាមំ, តទត្ថា វល្លី តម្ពូលវល្លី, នាគលោកស្ស វល្លី. ទ្វយំ ធាតកិយំ, អយំ តម្ពបុប្ផី, មជ្ជោបយុត្តា. បុប្ផា សុគន្ធិកា ធាតកិច្ចេវ ខ្យាតា. អគ្គិជាលសមានបុប្ផតាយ អគ្គិជាលា. អតិសយំ ឋិតិំ ករោតីតិ ធាតកី, នទាទិ.

៥៩០. ទ្វយំ សុក្កតិវុតាយំ. តិស្សោ វុតា តចរាជិយោ យស្សា តិវុតា. តិស្សោ បុដា តចរាជិយោ យស្សា តិបុដា. សរលា, តិភណ្ឌី, រោចនីបិ [ទេវនីបិ (ក.)]. ទ្វយំ កណ្ហតិវុតាយំ. សា តនុករណេ, វិរេចនករណេន កាយំ, រោគញ្ច សាយតីតិ សាមា.

‘‘សាមា តុ មេចកេ វុទ្ធ-ទារកេ ហរិតេ នទិ;