៤. ចតុព្ពណ្ណវគ្គវណ្ណនា

៣៣២. សន្តតិបរិយន្តំ វំសេ. កុល សន្តានពន្ធូសុ, ភូវាទិ, ណោ, កុលំ, វន សម្ភត្តិយំ, សោ. សំតនុ វិត្ថារេ, ណោ. អភិមុខំ ជនេតីតិ អភិជនោ, ណោ. គោ វុច្ចតិ អភិធានំ, ពុទ្ធិ ច, តេ តាយតីតិ គោត្តំ. គោត្រម្បិ. គវំ សទ្ទំ តាយតីតិ វា គោត្តំ, តា បាលនេ. អនុបុព្ពោ ឥ គតិយំ, ករណេ អ. តនោតិស្មាតិ, សន្តតិ, នលោបោ, ឥត្ថិយំ.

សន្តតិ បន្តិវិត្ថារ-គោត្តេសុ កវិភី មតា;

បរម្បរា ភវេ ចាបិ, បុត្តកញ្ញាសុ សន្តតិ.

ខត្តិយាទយោ ខត្តិយព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទា ចត្តារោ វណ្ណា កុលានិ ភវន្តិ, ឯតេ ហិ អញ្ញមញ្ញមសង្ករតោ វណ្ណេតព្ពតោ ឋបេតព្ពតោ វណ្ណាតិ វុច្ចន្តេ. វណ្ណ ឋបនេ.

៣៣៣-៣៣៤. ឆក្កំ កុលីនេ. កុលស្សាបច្ចំ កុលិនោ, ឥនោ អបច្ចេ. សោភនោ ជនោ សជ្ជនោ. សបរត្ថំ សាធេតីតិ សាធុ, សាធ សំសិទ្ធិម្ហិ, ឧ. សភាយំ សាធុ សភ្យោ. សាធ្វត្ថេ យោ. អយ គតិយំ. អយិតព្ពោ ឧបគន្តព្ពោតិ អយ្យោ, កម្មនិ យោ. មហាកុលស្សាបច្ចំ មហាកុលោ, ណោ.

ភូភុជន្តំ រាជសាមញ្ញេ. អតិតេជវន្តតាយ វិសេសេន រាជតេ ទិព្ពតេតិ រាជា, រាជ ទិត្តិយំ. ភុយា ភូមិយា បតិ ភូបតិ, ភុំ បាលេតីតិ វា ភូបតិ, បា រក្ខណេ,តិ, រស្សោ. បថវិយា ឥស្សរោ បត្ថិវោ, ណោ, ទ្វិត្តំ, ឥត្តញ្ច. ជគតិំ ភូមិំ បាលេតីតិ ជគតិបាលោ, កម្មនិ ណោ. ទិសានំ បតិ ទិសម្បតិ, ទិសា, ទិសដ្ឋេ វា បាលេតីតិ ទិសម្បតិ, រស្សត្តំ, និគ្គហីតាគមោ ច. ភុំ ភូមិំ ភុញ្ជតីតិ ភូភុជោ, ភុជ បាលនជ្ឈោហរណេសុ, ឥធ បាលនេ, រុធាទិ. មហិខិតោប្យត្រ. ខិ និវាសគតីសុ, មហិំ អខិ គតវា មហីខិតោ.

៣៣៥. បជ្ជទ្ធំ មុទ្ធាភិសិត្តេ ជាតិខត្តិយេ, ‘‘រាជជច្ចេ ច ខត្តិយេ’’តិ វចនតោ. រញ្ញោ ខត្តិយស្សាបច្ចំ រាជញ្ញោ, ញ្ញោ អបច្ចេ. ‘‘ខត្តិយោ តុ វិរា ខត្តំ, រាជញ្ញទ្វិជលិង្គនោ’’តិ រភស, រតនកោសេសុ បរិយាយា. ខត្តស្សាបច្ចំ ខត្តិយោ, អបច្ចេ ឥយបច្ចយោ ទិស្សតេ, ខេត្តានំ អធិបតិភូតត្តា វា ខត្តិយោតិអាទិកប្បិករាជា វុច្ចតិ, តប្បភវត្តា បន មុទ្ធាភិសិត្តេស្វបិ តំសមញ្ញា, ឯស្សត្តំ. ខត្តស្សាបច្ចំ ខត្តំ, ណោ. រជ្ជារោបនសមយេ ទក្ខិណាវដ្ដសង្ខោទកេន គង្គានីតេន មុទ្ធនិ ខត្តិយកញ្ញាទីហិ អភិសិត្តត្តា មុទ្ធាភិសិត្តោ, បឋមខត្តិយោ. តប្បភវតាយ បន អនភិសិត្តា ច មុទ្ធាភិសិត្តាខ្យា, យថា – ព្រហ្មពាហុជស្ស វំសេ ជាតស្សាបិ ព្រហ្មពាហុជោ. ព្រហ្មពាហុតោ ជាតត្តា ពាហុជោតិ ហិ និកាយន្តរិកានំ លទ្ធិ. យស្មិំ បន រាជិនិ អសេសា សាមន្តា បណមន្តិ, សោ អធិស្សរាខ្យោ [អមរ ១៨.២]. សំ សត្តោ លគ្គោ អន្តោ យស្សា សា សមន្តា, សវិសយានន្តរា ភូមិ, សមន្តាយ ឥមេ សាមន្តា, អនន្តររាជានោ.

ទ្វយំ ចក្កវត្តិនិ. សព្ពភូមិយា ឥស្សរោ សព្ពភុម្មោ, ណ្យោ. បុញ្ញោបនីតេន ចក្ករតនេន វត្តតេ អសាធុទមនិកាទិរាជវត្តំ អនុតិដ្ឋតីតិ ចក្កវត្តី, ណី, ចក្ករតនំ វត្តេតិ អាកាសេ អត្តនោ បុរតោ គមយតីតិ វា ចក្កវត្តី, បុញ្ញចក្កំ, ចតុចក្កំ វា សត្តេសុ វត្តេតិ, តេ វា អស្មិំ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, ចក្ករតនុប្បាទនត្ថំ ទ្វាទសវស្សចរិតំ ទសរាជធម្មំ វត្តមេតស្សត្ថីតិ វា ចក្កវត្តី. តត្ថ អន្តោជនស្មិំ ពលកាយេ ធម្មិការក្ខាវរណគុត្តិយា សំវិធានំ, ខត្តិយេសុ, អនុយុត្តេសុ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ, នេគមជានបទេសុ, សមណព្រាហ្មណេសុ, មិគបក្ខីសុ, អធម្មការបដិក្ខេបោ, អធនានំ ធនុប្បាទនំ, សមណព្រាហ្មណេ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ហបុច្ឆនន្តិ ឥទំ ទសវិធំ ចក្កវត្តិវត្តំ, ឥទមេវ ច គហបតិកេ, បក្ខិជាតេ ច វិសុំ កត្វា គហណវសេន ទ្វាទសវិធម្បិ ទីបេសុ. ចតូស្វបិ ទីបេសុ អាណាធម្មចក្កានិ សត្តេសុ បវត្តេតីតិ វា ចក្កវត្តី. អញ្ញោ អសព្ពភុម្មោ អនវកាសោ សាមន្តោ ភូបោ មណ្ឌលិស្សរោ នាម. សយមាណាបវត្តិដ្ឋានវសេន បរិច្ឆិន្នស្សេវ មណ្ឌលស្ស ឥស្សរោ, ន សព្ពមណ្ឌលស្សាតិ មណ្ឌលិស្សរោតិបិ. ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពភុម្មោ, ចក្កវត្តី’’តិ ទ្វីហិ នាមេហិ ចតុទីបិស្សរោ រាជា ទីបិតោ, ឥធានាគតេបិ សង្គហេត្វា កថិតេន អធិស្សរបទេន ឯកទីបិស្សរោ រាជា, មណ្ឌលិស្សរបទេន បទេសិស្សរោ រាជា ទីបិតោ. អថ វា មណ្ឌលិស្សរបទេន ឯកទីបិស្សរោ រាជា, សេសេហិ រាជរាជញ្ញាទីហិ ពាហុជបរិយន្តេហិ បទេសិស្សរោ ទីបិតោ.

៣៣៦. ទ្វយំ រាជភេទេ. សុខុមតាយ លីនា អបាកដា ឆវិយោ យេសំ តេ លិច្ឆវិនោ. លិច្ឆវី ច វជ្ជី ចាតិ ទ្វន្ទោ. ទ្វយំ សម្មាសម្ពុទ្ធកុលេ រាជិនិ. បុរិមតរសម្ភូតេ សក្យកុលេ សញ្ជាតត្តា សក្យោ, ណោ. សក្កោបិ. សក្យេ ភវោ សាកិយោ, ឥយោ, យលោបោ, ទីឃោ ច.

បញ្ចកំ ពុទ្ធបុត្តស្សាយស្មតោ រាហុលស្ស មាតរិ. ភទ្ទ កល្យាណេ, សោខ្យេ ច. កុលាចាររូបាទិវសេន កល្យាណត្តា ភទ្ទា. កច្ចស្សាបច្ចំ កច្ចានា, អបច្ចសទ្ទោយំ និច្ចំ នបុំសកេ បុត្តេ, បុត្តិយញ្ច ភវតីតិ. ‘‘រាហុ វិយ ចន្ទំ មម និក្ខមនំ លាតុកាមោ ចាយំ មេ បុត្តោតិ រាហុលោតិ នាមេន ភវិតព្ព’’ន្តិ មនសិ កត្វា ‘‘រាហុ ជាតោ, ពន្ធនំ ជាត’’ន្តិ បិតរា វុត្តោ សិក្ខាកាមោ អាយស្មា រាហុលោយេវេត្ថ រាហុលោ, តស្ស មាតា រាហុលមាតា, ពិម្ពំ វុច្ចតិ សរីរំ, អតិសយវណ្ណសរីរយុត្តតាយ ពិម្ពា, វមិធាតុម្ហា វា ពោ, វស្ស ពត្តំ. យសោ វុច្ចតិ បរិវារោ, កិត្តិ ច, តេ ធារេតីតិ យសោធរា, មនាទិត្តា អស្សោ.

៣៣៧-៣៣៩. យេសំ ខត្តិយានំ ធនំ សតំ ហោតិ, កីទិសំ តំ ធនំ? និធានគំ បថវាទីសុ និធានវសេន គតំ បវត្តំ, តេសំ ធនានំ សតំ កហាបណានំ, កិត្តកប្បមាណានំ? កោដីនំ សតំ. កេន បរិច្ឆេទេន? ហេដ្ឋិមន្តេន ហេដ្ឋិមកោដ្ឋាសេន, ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន វា កោដីនំ សតំ ហោតិ. ទិវសវឡញ្ជោ ទិវសេ ទិវសេ វឡញ្ជិតព្ពោ បន កហាបណោ វីសតម្ពណមត្តំ ហោតិ, តេ ខត្តិយា ‘‘ខត្តិយមហាសាលា’’ត្យុច្ចន្តេ. មហន្តោ ធនសារោ យេសន្តេ មហាសាលា, លត្តំ, អម្ពណមត្រ ឯកាទសទោណមត្តំ.

យេសំ ទ្វិជានំ ព្រាហ្មណានំ និធានគានិ និធានវសេន បវត្តានិ អសីតិកោដិធនានិ ហោន្តិ, ទិវសវឡញ្ជោ បន កហាបណោ ទសម្ពណមត្តំ ហោតិ, តេ ទ្វិជា ‘‘ទ្វិជមហាសាលា’’ត្យុច្ចន្តេ.

និធានគេ, វឡញ្ជេ ច ធនេ តទុបឌ្ឍេ តេសំ ទ្វិជមហាសាលានំ ធនស្ស ឧបឌ្ឍភាគេ សតិ គហបតិមហាសាលា នាម សិយុំ, ឧភយត្រាបិ ហេដ្ឋិមន្តេនេវ ធនបរិច្ឆេទោ.

៣៤០. យោ ន ហីនោ, ន ចុក្កដ្ឋោ, មជ្ឈិមាធិការព្យវដ្ឋិតោ រាជបុត្តសេនាបតិមហាកណិត្ថរាទិ, សោ មហាមត្តោ. មហតី មត្តា បរិច្ឆេទោ យស្ស មហាមត្តោ, រូបភេទេន បដ្ឋានំ ក្លីវំ.

‘‘បកតិយំ មហាមត្តេ, បញ្ញាយំ បរមត្តនិ;

នបុំសកំ បធានំ តំ, ឯកត្តេ តុ’ត្តមេ សទា’’តិ.

រភសោ ច. ‘‘មហាមត្តោ, បដ្ឋានោ ចា’’តិ តុ បុំសកណ្ឌេ វោបាលិតោ. បកដ្ឋេ តិដ្ឋតីតិ បដ្ឋានំ, យុ [អភិធានប្បទីបិកា ដីកា ៩៨៣, ១១២៣ គាថាសុបិ បស្សិតព្ពំ].

បញ្ចកំ មន្តិនិម្ហិ. មតិប្បធានោ សចិវោ សហាយោ. ឥតិកត្តព្ពតាវធារណំ មន្តោ, តំយោគា មន្តិនី. អស្សត្ថ្យត្ថេ ឥនី, អថ វា មន្តេន នយតីតិ មន្តិនី, អថ វា មន្តយោគា មន្តិ, នេតីតិ នី, មន្តិ ច នី ចាតិ មន្តិនី. ‘‘មតិសចិវមន្តិនី’’តិបិ បាឋោ, តទា ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា ទ្វន្ទោ. រញ្ញា សហ ជីវតីតិ សជីវោ. សចតេ សមវេតោ ភវតីតិ សចិវោ. សច សមវាយេ, វោ, ឥការាគមោ ច. សព្ពកិច្ចេសុ រញ្ញា មន្តេន អមា សហ ភវតីតិ អមច្ចោ, អមាសទ្ទោយំ និបាតោ សហត្ថេ ច្ចបច្ចយោ. សជីវមត្តេ ចាមច្ចសទ្ទោ វត្តតិ. ទ្វយំ សេនាបតិម្ហិ. សេនំ នយតីតិ សេនានី. ចមូនំ សេនានំ បតិ ចមូបតិ.

៣៤១. ន្យាសាទីនំ ឥណាទានទាយវិភាគាទីនំ វិវាទានំ វោហារានំ ឧបទដ្ឋរិ ឧបទស្សិតេ អក្ខទស្សោ, អក្ខេ វោហារេ បស្សតីតិ អក្ខទស្សោ, ណោ, ធម្មាធិករណិយោ. បុច្ឆាវិវាកោ, បញ្ហវិវាកោប្យត្រ.

បជ្ជឌ្ឍំ បដិហារេ. ទ្វារេ និយុត្តោ ទោវារិកោ, ណិកោ, ឱការាគមោ. បដិហរតិ វិញ្ញាយតិ តេនាតិ បដិហារោ, ណោ. ទ្វារេ តិដ្ឋតីតិ ទ្វារដ្ឋោ, សកត្ថេ កោ. ទ្វារបាលកោ. ទ្វារដ្ឋិតោ, ទស្សកោប្យត្រ.

៣៤២. រាជូនំ អង្គរក្ខគណោ អនីកដ្ឋោតិ មតោ. ‘‘រក្ខិវគ្គោ តុ យោ រញ្ញំ, សោ’នីកដ្ឋោ’ភិធីយតេ’’តិ អមរមាលាយញ្ច, អនីកេន សមូហេន តិដ្ឋតីតិ អនីកដ្ឋោ, ណោ.

ទ្វយំ មហល្លកេ. កញ្ចុកំ ចោឡំ, តំយោគា កញ្ចុកី. សោកំ វិន្ទតីតិ សោវិទល្លោ. វិទ លោភេ, លោ, កលោបោ. ថាបតិ, សោវិទោប្យត្រ. ទ្វយំ សេវកេ. បភុនោ បច្ឆា ជីវតីតិ អនុជីវី, ណី. សេវ សេវនេ, ភូ, ណ្វុ. អត្ថីប្យត្រ. អត្ថ យាចនាយំ. អត្ថនមត្ថោ, អាសីសោ, តំយោគា អត្ថី.

៣៤៣. ទ្វយំ អធិកមត្តេ. គាមេសុ អធិកត្តា អធិកា ឥក្ខា អនុភវនមេតស្ស អជ្ឈក្ខោ, ឥស្សត្តំ. អធិកំ ករោតីតិ អធិកតោ. ឥទំ ទ្វយំ ថាយុកគោបានំ ទ្វិន្នម្បិ នាមំ. តត្រ ឯកគាមេ អធិកតោ ថាយុកោ, ពហូសុ គាមេស្វធិកតោ គោបោ. វុត្តញ្ចាមរកោសេ ‘‘ថាយុកោធិកតោ គាមេ, គោបោ គាមេសុ ភូរិសូ’’តិ. [អមរ ១៨.៧] រុទ្ទេនាបិ វុត្តំ ‘‘គាមេស្វធិកតេ គោបោ, គោដ្ឋជ្ឈក្ខេបិ វល្លភោ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៨.៧].

ទ្វយំ សុវណ្ណរជតជ្ឈក្ខានំ ទ្វិន្នម្បិ នាមំ. ហិរញ្ញំ វុច្ចតិ អកតសុវណ្ណាទិ, តត្រ និយុត្តោ ហេរញ្ញិកោ. កន ទិត្តិគតិកន្តីសុ, និបុព្ពោ, ខោ, និក្ខោ, សុវណ្ណាទិវិការោ, តត្រ និយោគោ និក្ខិកោ. វិសេសតោ បន សុវណ្ណជ្ឈក្ខេ ភោរិកោ. ភូរិសទ្ទោ សុវណ្ណេ, តំយោគា ភោរិកោ. រូប្យាជ្ឈក្ខេនិក្ខិកោ, តស្មា’យ’មុភយត្រាបិ ហេរញ្ញិកោតិ សាមញ្ញស្មិំយេវ. វុត្តញ្ច –

‘‘ភោរិកោ កនកាជ្ឈក្ខោ,

រូប្យា’ជ្ឈក្ខោ តុ និក្ខិកោ’’តិ [អមរ ១៨.៧].

សស្ស អត្តនោ វិជិគីសភូតស្ស ទេសានន្តរោ សមន្តតោ មណ្ឌលីភូតោ រាជា សត្តុរុច្ចតេ ឯកត្ថាភិនិវេសិតត្តា. តតោ បរំ វិជិគីសភូម្យេកន្តរិកោ មិត្តោ ឯកត្ថការិត្តនោបការត្តា. អរិវិជិគីសមិត្តានំ បន មណ្ឌលានំ ពហិភូតោ ទូរមណ្ឌលដ្ឋោ វិជិគីសភូមិយា អច្ចន្តព្យវហិតោ ពលាធិកោបិ យោ នាបករោត្យុបការោតិ វា, ស ឧទាសីនោ ទូរមណ្ឌលត្តេនោបការត្តា. ទូរមណ្ឌលេ អាសតីតិ ឧទាសីនោ, ឧបុព្ពោ អាស ឧបសេវនេ, យុ, អស្សិ, ទាគមោ ច. សត្តុមភិយុញ្ជមានស្ស វិជិគីសស្ស សត្តុហិតាយ យោ បណ្ហិំ គណ្ហតិ បិដ្ឋិតោ វត្តតិ, សោ បណ្ហិគ្គាហោ. ‘‘បណ្ហិ បច្ឆា បទំ វិជិគីសស្សា’’តិ រតនកោសេ. ‘‘បណ្ហិបាទេ ព្យូហបិដ្ឋេ’’តិ [តិកណ្ឌសេស ៣.៣.១៣៤] តិកណ្ឌសេសោ. ‘‘បណ្ហិ បច្ឆិមភាគេ ច, បាទមូលោមទិដ្ឋិសុ. សេនាបិដ្ឋេ កុម្ភិយញ្ចេ’’តិ តុ នានត្ថសង្គហេ.

៣៤៤-៣៤៥. ទិដ្ឋន្តំ រិបុម្ហិ. មិត្តបដិបក្ខត្តា អមិត្តោ, របត្យវណ្ណំ រជតេតិ រិបុ, ឧ, ឥត្តំ, រប, លប, ជប, ជប្ប វចនេ វា. វេរំ វិរោធោ យស្សត្ថីតិ វេរី, ឦ, ទុក្ខហេតុត្តា សបត្តិ ឥវ សបត្តោ, ឥវត្ថេ អការបច្ចយោ. អរ គមនេ,តិ, ភូវាទិត្តា អាគមោ. សទ សាទនេ, តុ, ភូវាទិ, សត្តុ, យវាទិចុណ្ណេបិ. អរ គមនេ, វេរមរតីតិ អរិ, រស្សន្តោ ឥ. សបត្តាទីនំ ចតុន្នំ ទ្វន្ទោ, ‘‘ព្យញ្ជនោ ច វិសំយោគោ’’តិ សុត្តេ ចគ្គហណេន ឯកតការស្ស លោបោ ច. បតិយមត្ថនំ បច្ចត្ថោ, តំយោគា បច្ចត្ថិកោ, បតិយំ វិបរីតគមនំ. បន្ថ គតិយំ, ចុរាទិ. បរិបន្ថោ បរិស្សវដ្ឋានំ, តំយោគា បរិបន្ថី. បដិវិរុទ្ធោ បក្ខោ សហាយោ បដិបក្ខោ, តថា វិបក្ខោ. ន ហិតោ អហិតោ. ហិំសាយំ រមតីតិ [បរតីតិ (?)] បរោ, ក្វិ. បដិបក្ខភាវេន អមតិ គច្ឆតីតិ បច្ចាមិត្តោ, អម គមនេ, តោ, ទ្វិត្តំ. នត្ថិ ឯតស្មា ឦតិ ឧបទ្ទវោតិ អនីតោ, មិត្តោ, តប្បដិបក្ខោ បច្ចនីតោ, សោ ឯវ បច្ចនីកោ, តស្ស កោ, យថា និយកោ. វិរោធោស្សត្ថីតិ វិរោធី, ឦ. ទិស, ទុស អប្បីតិយំ, ទិវាទិ. វិទុស្សនសីលតាយ វិទ្ទេសី, ទ្វិត្តំ, ឥស្សេត្តំ. ទុស្សតីតិ ទិសោ, អ. តបច្ចយេ ទិដ្ឋោ, ធាត្វន្តេន សហ ដ្ឋាទេសោ. ទ្វេសណោ, ទុហទយោ, ទស្សុ, សាត្តវោ, អភិឃាតីប្យត្រ.

ទ្វយំ អនុកូលនេ. អនុរោធនំ អនុរោធោ, ណោ. រុធ អាវរណេ. អនុរូបំ បវត្តនំ អនុវត្តនំ, វតុ វត្តនេ, ភូ, យុ.

៣៤៦. បញ្ចកំ មិត្តសាមញ្ញេ. មិទ ស្នេហេ, ភូវាទិ, តោ, វយសា តុល្យោ វយសោ, មូលវយោសទ្ទេហិ សញ្ញាយំ សបច្ចយោ [យបច្ចយោ (?) បាណិនិ ៤.៤.៩១ សុត្តំ បស្សិតព្ពំ], សព្ពការិយេសុ សហ វយតីតិ វា វយសោ, វយ គមនេ, សហស្ស សោ វណ្ណវិបរិយយោ. សហ អយតិ កិច្ចេសូតិ សហាយោ, អយ គមនេ, សហស្ស សាភាវោ, យថា សហធម្មិកោ. សហ វា ហានិ, អយោ វា វុឌ្ឍិ យស្ស សហាយោ, តិបទពហុព្ពីហិ, យថា បរក្កមាធិគតសម្បទា. អថ វា ហានិ ច អាយោ ច ហាយា, និលោបោ, តេ យស្ស អត្ថិ, សោ សហាយោ, ‘‘សបក្ខកោ, សលោមកោ’’ត្យាទីសុ វិយ សសទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្ថត្តា. សុន្ទរំ ហទយមេតស្សាតិ សុហទយោ, អលោបោ, ទ្យស្ស ជោ, សោវ សុហជ្ជោ. សហ បរិសហនេ. បរិសហនំ អទុស្សនំ, ខោ, ហលោបោ, សខា, រាជាទិ, សមានោ ខ្យាតោ បតីតោ វា សខា, យលោបោ, សមានស្ស ច សភាវោ. សិនិទ្ធោ, ស្និទ្ធោ, សវយោប្យត្រ. សខ្យសត្តបទិនា បន មេត្តិយំ វត្តន្តិ. សខិម្ហិ ភវំ សខ្យំ. សត្តហិ បទេហិ អវគម្យតេតិ សត្តបទិនំ [សត្តបទីន (អមរ ១៨.១២)], ឥនោ.

ទ្វយំ អភេជ្ជមិត្តេ. សព្ពកាលំ ភជតីតិ សម្ភត្តោ, ភជ សេវាយំ, ភូវាទិ. ទឡ្ហោ ថិរោ មិត្តោ ទឡ្ហមិត្តោ. ទ្វយំ ទិដ្ឋមត្តមិត្តេ. កិញ្ចិ កាលំ បស្សិតព្ពោតិ សន្ទិដ្ឋោ. សំសទ្ទោយមប្បត្ថោ. ទិស បេក្ខនេ, ទស្សនំ ទិដ្ឋំ, តំ មត្តា បមាណមេតស្ស ទិដ្ឋមត្តកោ, សកត្ថេ កោ.

៣៤៧. ទ្វយំ ចរបុរិសេ តាបសាទិរូបេន ចរមត្តេ. ចរតិ ជានាតិ បរចក្កន្តិ ចរោ, អ, ចារោបិ, ណោ. គុឡ្ហបុរិសោ គុត្តបុរិសោ. យថារហវណ្ណោ, បណិធិ, អប្បសបោ, ផស្សោប្យត្រ. តត្រាទិទ្វយំ វាណិជកសិពលលិង្គភិក្ខុកច្ចាយនាទិលេសេន ថាយិនិចរេ. ឥតរេ ឥធាគតសទិសត្ថេ. វណ្ណោ បការោ, យថារហវណ្ណោ យថារហប្បការោ. យេន បរចក្កំ សក្កា ញាតុំ តប្បការវា ឥច្ចត្ថោ. បណិធិយ្យតេ ញេយ្យមស្មិំ បណិធិ, ឥ. អបកដ្ឋំ សប្បតិ ចរតីតិ អបសប្បោ, អ. ផុស ពាធនផុសនេសុ, អ, ផស្សោ.

តិកំ បថិកេ. បថេ គច្ឆតីតិ បថាវី, វី, ទីឃោ. ឥកោ, បថិកោ. អទ្ធនិ មគ្គេ គច្ឆតិ សីលេនាតិ អទ្ធគូ. អទ្ធគោប្យត្រ.

ទ្វយំ ទូតេ. ទុ បរិតាបេ, តោ. សន្ទេសំ វាចិកំ ហរត្យនេនេតិ [ហរតីតិ (?)].

ទ្វយំ ជោតិសិកេ. គណយតីតិ គណកោ, ណ្វុ. មុហុត្តំ កាលវិសេសំ ជានាតីតិ មុហុត្តិកោ, វាគ្គហណេន ន វុទ្ធិ. សំវច្ឆរោ, ជោតិសិកោ, ទេវញ្ញូ, មោហុត្តោ, ញាណិកោ, កាតន្តិកោប្យត្រ. កតន្តោ ទេវមត្តំ, តំ ជានាតីតិ កាតន្តិកោ.

៣៤៨. ទ្វយំ លេខកេ. លិខ លេខនេ, ភូ, ណ្វុ. លិបេន មស្យោបទេសេន ភវតីតិ លិបិ, ឥ, វណ្ណសណ្ឋានោ, តំ ករោតីតិ លិបិការោ. អក្ខរចណោ, អក្ខរចុញ្ចុប្យត្រ. ចន ទានេ, ភូ. ចញ្ចុ គតិយំ.

មេលានន្ទា មសិមណិ, មេលន្ធុ វណ្ណកូបិកា;

មសិជលន្តុ មេលា ច, បត្តញ្ជនំ មសិ ទ្វិសុ.

លេខនី វណ្ណតូលី ច, វណ្ណកក្ខរតូលិកា;

វណ្ណទូតោ សោត្ថិមុខោ, លេខោ វាចិកហារកោ.

កាចនកិតលិកោ ច, កាចនំ តន្និពន្ធនំ;

លេខ្យដ្ឋានំ គន្ថកុដិ, មុទ្ទា បច្ចយការិនី [តិកណ្ឌសេស ២.៨.២៧, ២៨, ២៩].

ទ្វយំ វណ្ណេ. វណ្ណីយតិ បកាសីយតិ អត្ថោ យេន, សោ វណ្ណោ, វណ្ណ បកាសនេ. ន ខរតិ ន ខីយតីតិ អក្ខរោ, ខរ វិនាសេ, ខិ ខយេ វា, តទា អរោ. លិខនំ, លិបិ, លិខិ ឥមេ វណ្ណសណ្ឋានេ វត្តន្តិ. លិបិលិខិយោ ឥត្ថិយំ.

ភេទាទយោ ឥមេ ចតុរោ ឧបាយា សត្តុវិជយការណានិ. សត្តុវិជយមុបគច្ឆន្តិ ឯតេហីតិ ឧបាយា. បរស្មា វិសិលេសនំ ភេទោ.

ស្នេហរាគាបនយនំ, សំហាសោប្បាទនំ តថា;

សន្តជ្ជនញ្ច ភេទោយំ, វិញ្ញូហិ តិវិធោ មតោ [កាមន្ទកីយនីតិសារ ១៧.៨].

តត្រាយំ តវានុគ្គតេន បវុទ្ធោ បាសាទតរវោ វិយ អត្តានញ្ចោច្ឆិន្ទិស្សតីតិ សង្កាយំ ជនិតាយំ ស្នេហភត្តិញ្ចាបនយតិ. អភិភវនញ្ចោបាទយតិ [បទ្ធញ្ចោបាទយតិ (ក.)]. អញ្ញស្ស ច បរិយបច្ចាមិត្តានុគ្គហណស្ស មរណមេវន្តោ ភវិស្សតីត្យេវំបការមភិភយនំ សន្តជ្ជនំ.

វធោត្ថគ្គហណញ្ចេវ, បរិក្លេសោ តថេវ ច;

ឥតិ ទណ្ឌវិធញ្ញូហិ, ទណ្ឌោបិ តិវិធោ មតោ [កាមន្ទកីយនីតិសារ ១៧.៩].

បរិក្លេសោ ពន្ធនតាឡនាទិ.

អញ្ញមញ្ញោបការានំ, ទស្សនំ គុណកិត្តនំ;

សម្ពន្ធស្ស សមក្ខានំ, អាយតិំ សម្បកាសនំ.

វាចា បេសលយា សាធុ, តវាហមិតិ ចប្បណំ;

ឥតិ សាមវិធញ្ញូហិ, សាមំ បញ្ចវិធំ មតំ [កាមន្ទកីយនីតិសារ ១៧.៤-៥].

‘‘អស្មិំ ឯវំ កតេ ឥទំ អម្ហាកំ ភវិស្សតី’’តិ អាសាទស្សនំ អាយតិសម្បកាសនំ. អប្បណមិត្យង្គស្ស ទានំ.

ទានញ្ច បញ្ចធា សារស្សាសារស្ស ច ទព្ពស្ស គហិតស្ស សមប្បណំ, តថាគហិតស្សានុមោទនំ, តថា អបុព្ពទានំ, តថា ‘‘អមុស្ស ទព្ពំ គណ្ហាហិ, តថេវ ភវិស្សតី’’តិ បរសេសុ សយំ គាហប្បវត្តនំ, តថា ឥណប្បមោចនញ្ចេតិ. យថាហ –

‘‘យោ សម្បត្តធនោស្សគ្គោ, ឧត្តមមជ្ឈិមាធមោ;

បតិទានំ តថា តស្ស, គហិតស្សានុមោទនំ.

ទព្ពទាន’មបុព្ពញ្ច, សយំ គាហប្បវត្តនំ;

ទេយ្យស្ស បដិមោក្ខោ ច, ទានំ បញ្ចវិធំ មត’’ន្តិ [កាមន្ទកីយនីតិសារ ១៧.៦-៧].

ឯតេ ចត្តារោ ឧបាយា មាយាទីស្វេវន្តោគធា, តថា ហិ មាយោបេក្ខា ច ទណ្ឌន្តោគធា. ឥន្ទជាលញ្ច ភេទេ អន្តោគធំ. កេចិ បនាហុ

‘‘សាមំ ទានញ្ច ភេទោ ច, ទណ្ឌោ ចេតិ ចតុក្កកំ;

មាយោបេក្ខិន្ទជាលញ្ច, សត្តោបាយា បកិត្តិតា’’តិ [កាមន្ទកីយនីតិសារ ១៧.៣].

៣៤៩. នាមមត្តេន វុត្តានំ ភេទាទីនមិទានិ បរិយាយាន្យាហ. តត្រ ទ្វយំ ភេទេ. ជប មានសេ ច [ជបោ ចិន្តនវាចាសុ (ធាត្វត្ថសង្គហ, ១៣៥ គាថា)], ភូ, ណោ. ភិទិ ទ្វិធាករណេ, ណោ.

តិកំ ទណ្ឌេ. ទណ្ឌ និបាតនេ, ចុរាទិ. សហោ វុច្ចតិ ពលំ, តព្ភវំ សាហសំ. ទមនំ ទមោ, ទីឃបដិសេធោ.

៣៥០. សាមំ សុទ្ទវគ្គេ, ទានញ្ច ព្រាហ្មណវគ្គេ កថេស្សតិ. សាម្យាទយោ សត្តរេវាចរិយមតេ. បរម្បរោបការិត្តា រជ្ជស្សង្គានិ. បកដ្ឋមុបកុព្ពន្តិ រជ្ជន្តិ បកតិយោតិ ចោច្ចន្តេ. វុត្តញ្ច កាមន្ទកីយេ –

‘‘សាម្យ’មច្ចញ្ច រដ្ឋញ្ច, ទុគ្គំ កោសោ ពលំ សខា;

បរម្បរោបការីទំ, សត្តង្គំ រជ្ជមុច្ចតេ [កាមន្ទកីយនីតិសារ ៤.១].

អមច្ចរដ្ឋទុគ្គានិ, កោសោ ទណ្ឌោ ច បញ្ចមោ;

ឯតា បកតិយោ វុត្តា, វិជិគីសស្ស រាជិនោ.

ឯតា បញ្ច តថា មិត្តំ, សត្តមោ បថវីបតិ;

សត្តប្បកតិកំ រជ្ជំ, ឥច្ចាហ សូរបូជិតោ’’តិ.

តត្រ បោរសេណីនំ បធានភាវេបិ សតិ រដ្ឋគ្គហណេន, ពលគ្គហណេន វា គហណសិទ្ធន្តិ នេហ វិសុំ គហណំ កតំ, អមរកោសេ បន ទ្វីហិ គហណេ សិទ្ធេបិ បធានត្តាខ្យាបនត្ថំ វិសុំ គហិតា. វុត្តញ្ហិ តត្រ –

‘‘សាម្យ’មច្ចោ សខា កោសោ, រជ្ជទុគ្គពលានិ ច;

រជ្ជង្គានិ បកតយោ, បោរានំ សេណិយោបិ ចេ’’តិ [អមរ ១៨.១៧].

ឯសញ្ច សាម្យមច្ចរដ្ឋទុគ្គកោសពលសខីនំ បុព្ពតរស្ស គរុត្តំ វិញ្ញេយ្យំ, ឥហ តុ នាមលិង្គានុសាសនេ អភិធានសត្ថេ អនុបយោគតោ យថាក្កមំ គរុត្តំ ន វត្តុមិច្ឆតីតិ ព្យតិក្កមេនោបញ្ញាសោ កតោ.

សុវណ្ណាទិមយភណ្ឌាគារំ កោសោ, បព្ពតោទករុក្ខាទីហិ ទុគ្គមំ បុរំ ទុគ្គំ, វិជិតំ ជនបទវតី ភូមិ, ពលំ ចក្កំ, តញ្ច មោលភតសេណិសហាយាមិត្តាដវិកភេទេន ឆព្ពិធំ. តត្រ កមាគតំ មោលំ, វេតនសម្ពន្ធំ ភតំ, បោរំ ពលំ សេណី, សហាយភូតំ សហាយោ, អមិត្តភូតំ អមិត្តំ, អដវិកំ អដវិសហាយោ មិត្តំ. តទបិ សហជ្ជំ, បាកតំ, កិត្តិមញ្ចេតិ តិវិធំ. ‘‘លិង្គេ សភាវេ បកតិ, បោរាមច្ចាទិយោនិសុ. តិលិង្គំ គុណសាម្យេបី’’តិ [ព្យាខ្យាសុធា ១.៤.២៩] រុទ្ទោ.

៣៥១. បភាវាទីនំ វសា សត្តិយោ នាម តិស្សោ ភវន្តិ. សក សត្តិយំ,តិ. តត្រ យំ សន្ធាទីនំ, ភេទាទីនញ្ច យាថាវតោ អវដ្ឋាបនំ, តំ ញាណពលំ មន្តសត្តិ, សកសម្បត្តុប្បត្តិយំ កោសទណ្ឌា បភូសត្តិ, តេសំយេវ បភុត្តសម្បាទនេ សាមត្ថិយតោ. វុត្តញ្ច ‘‘កោសទណ្ឌពលំ បភូសត្តិ’’រិតិ [ចិន្តាមណិដីកាយម្បិ]. ពលវតី ឧស្សាហចេដ្ឋា ឧស្សាហសត្តិ. វុត្តញ្ច ‘‘វិក្កមពលមុស្សាហសត្តិ’’រិតិ [ព្យាខ្យាសុធា ២.៨.១៩ ចិន្តាមណិដីកាយម្បិ].

បភាវាទីនំ សការណំ សរូបំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បភាវោ’’ច្ចាទិ. ទមនំ ទណ្ឌោ, តទត្ថិយា ពលម្បិ ទណ្ឌោ. តតោ ជាតំ យំ តេជោ, តំ បភាវោ. តតោ ជាតោ យោ តេជោ, សោ ‘‘បភាវោ’’តិបិ បុល្លិង្គេន យោជនីយំ. បភវន្តិ តេជស្សិនោ អនេនេតិ បភាវោ, ណោ. បកដ្ឋោ វា ភាវោ បភាវោ. កោសោ ធនំ, តតោ ជាតោ យោ តេជោ, សោ បភាវោ នាម. តថា កោសជោ តេជោ ធនេន សត្តូនមុបករណំ. បតបន្តិ តេជស្សិនោ ភវន្ត្យនេនេតិ បតាបោ, ណោ.

៣៥២. ទ្វយំ មន្តេ. មន្តា វុច្ចតិ បញ្ញា, សា ឯតស្មិំ វិជ្ជតិ តាយ និប្ផាទេតព្ពត្តាតិ មន្តោ, អថ វា មន្ត គុត្តភាសនេ, ភាវេ ណោ. ឥតរត្រ ភាវេ យុ.

សោ មន្តោ ទ្វិគោចរោ ទ្វិន្នំ ជនានំ វិសយភូតោ ចតុក្កណ្ណោ នាម. ចត្តារោ កណ្ណា ឯត្ថ ចតុក្កណ្ណោ. សោ មន្តោ តិគោចរោ តិណ្ណំ ជនានំ វិសយភូតោ ឆក្កណ្ណោ នាម. មន្តោ នាម ចតុក្កណ្ណោ វា ឆក្កណ្ណោ វា កត្តព្ពោ, ន តតោ បរន្តិ ទ្វិន្នមេវេត្ថ គហណំ. អមរកោសេ បន ឆក្កណ្ណោបិ បដិក្ខិត្តោ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘អឆក្កណ្ណោ, យោ តតិយាទ្យគោចរោ’’តិ [អមរ ១៨.២២].

សព្ពបារិសទត្តា [សព្ពបាឋិបទត្តា (ក.)] ព្យាករណស្ស សោតូនំ សមយន្តរេស្វបិ បដុភាវជននត្ថំ ឥធានាគតាបិ ឆគ្គុណាទយោ អានេត្វា កថេតព្ពា. វុត្តញ្ហិ –

‘‘សព្ពបារិសទំ [សព្ពបាដិបទំ (ក.)] ហិទំ, សព្ពសត្ថ’មតោ មតំ;

និស្សីយតេ ក្វចិ កិញ្ចិ, សព្ពេស’មត្រ វាទិន’’ន្តិ.

យថា ឆគ្គុណា សន្ធិ វិគ្គហយានាសនទ្វេធាសយា [អមរ ១៨.១៨-៩]. តត្រ សន្ធិ ឧបហារលក្ខណោ តិវិធោ កោសទណ្ឌភូមិប្បទានហេតុកោ. អបហារលក្ខណោ វិគ្គហោ, សោបិ តិវិធោ បកាសយុទ្ធំ កូដយុទ្ធំ តុណ្ហិយុទ្ធន្តិ.

បរព្យសនតាសបត្តិទេសកាលាត្យុទយាវាបយានមត្តេន សាទ្ធេ បរស្មិំ កតាចរស្ស គុណានុរត្តបកតិស្ស វិជិគីសស្ស យាត្រា យានំ [កាមន្ទកីយនីតិសារេ ១១ សគ្គេ បស្សិតព្ពំ], តញ្ច វិគ្គយ្ហយានំ សន្ធាយយានំ សម្ភូយយានំ បសង្គយានំ ឧបេក្ខិយយានមិតិ បញ្ចវិធំ. បតិគ្គាហីនំ និគ្គយ្ហ, សន្ធាយ, ឧបេក្ខិយ វា យំ យានំ, តំ វិគ្គយ្ហយានាទិ. យទា ន សក្កោតិ, តទា សាមន្តេហិ សហេកីភូយ យានំ សម្ភូយយានំ. អញ្ញត្រ គន្តព្ពេ អញ្ញស្មិំ បសង្គតោ គមនំ បសង្គយានំ.

‘‘ន មំ បរោ ហន្តុំ សមត្ថោ, នាហម្បិ បរ’’មិតិ កាលាទិកេ បរិក្ខិត្វា វិជិគីសស្ស ទុគ្គាទីនិ វឌ្ឍយតោ ឋិតិ អាសនំ, តទបិ វិគ្គយ្ហាសនសន្ធាយាសនាទិភេទេន បញ្ចវិធំ. ពលីនំ សត្តូនំ មជ្ឈេ កាកក្ខិវា’លក្ខិតស្សោ’ភយត្រ វចនេនត្តនោ សមប្បណំ ទ្វេធំ. អញ្ញតរេន វា ពលវតរេន សន្ធិ, អញ្ញតរេន អពលេន វិគ្គហោ ទ្វេធំ. សត្តុនោ វា បកតីហិ សន្ធាយ យោ តេន វិគ្គហោ, សត្តុនេវ វា យោ សន្ធិវិគ្គហសមុទាយហេតុកោ [សត្តុនោវ វា សន្ធិវិគ្គហសមុទាយហេតុនោ (ព្យាខ្យាសុធា ១.៨.១៨)] ទុគ្គាសយស្ស ព្យាបារោ, សោបិ ទ្វេធំ. បរសន្តានមប្យោភយវេទនានំ ឧភយតោ វុត្តិ ទ្វេធមុច្ចតេ.

‘‘ឧច្ឆិជ្ជមានោ រិបុនា និរុបាយ បតិក្រិយោ. សត្តិហីនោ សមាសិយតេ’’តិ [ព្យាខ្យាសុធា ១.៨.១៨] ហីនេនាញ្ញស្ស ពលវតរស្ស ធម្មវិជយិនោ សមាសយនំ [ពលវតា អរិនា ឧច្ឆិជ្ជមានស្ស ហីនសត្តិនោ យំ ពលវធម្មវិជយិសមាសយនំ (ព្យាខ្យាសុធា ១.៨.១៨)], តស្សេវ វា ពលិនោ សត្តុនោ កោសាទិប្បទានេន អាសយនំ អាសយោ វុច្ចតេ. ឯតេ ឆគ្គុណា.

យស្មិញ្ច គុណេ ឋិតោ វិជិគីសោ សក្កោត្យត្តនោ អដ្ឋវគ្គិយកម្មានិ បវត្តយិតុំ, បរស្ស ចេតាន្យុបហន្តុំ, គុណមាធិដ្ឋេយ្យ, សា វុឌ្ឍិ.

កសិ វណិជ្ជំ បថោ ទុគ្គំ, សេតុ កុញ្ជរពន្ធនំ;

ខន្យាករធនាទានំ, សុញ្ញានញ្ច និវេសនំ [កាមន្ទកីយនីតិសារ ៥.៧៨].

ឥត្យេសោ អដ្ឋវគ្គោ.

យស្មិំ វា គុណេ ឋិតោ សកម្មានំ វុឌ្ឍិ, ខយំ វា នាភិបស្សតិ, តំ ឋានំ, យស្មិំ វា គុណេ ឋិតោ សកម្មានមុបឃាតំ បស្សតិ, តស្មិំ ន តិដ្ឋេយ្យ, សោ ខយោ, អយំ នីតិវេទីនំ តិវគ្គោ [អមរ ១៨.១៩]. ឥតរេសំ ធម្មត្ថកាមា តិវគ្គោ.

ទ្វយំ គុយ្ហេ. រហសិ ភវំ រហស្សំ, សោ, រហេ វា ភវំ រហស្សំ. គុហ សំវរណេ, កម្មនិ យោ. ឥទំ ទ្វយំ តីសុ. រហស្សោ មន្តោ, រហស្សា វាចា, រហស្សំ មន្តនំ.

៣៥៣. បញ្ចកំ វិជនេ. វិជិ បុថភាវេ, ភូ, តោ ច. វិចិ វិវេចនេ, បុថុភាវេ ច វា. ‘‘វិវិត្តំ តីសុ វិជនេ, អសំបក្កបវិត្តេសូ’’តិ រុទ្ទោ. វិគតោ ជនោ អស្មាតិ វិជនោ. ឆាទេតីតិ ឆន្នោ. ឆទ សំវរណេ. វិត្តមរហតីតិ រហោ, រហ ចាគេ, រមន្តេ អស្មិន្តិ វា រហោ, វណ្ណវិការោ. ‘‘រហោ និធុវនេ ចាបិ, រហោ គុយ្ហេ នបុំសក’’ន្តិ [ព្យាខ្យាសុធា ២.៨.២២] រភសោ. ទុតិយោ រហោសទ្ទោ អព្យយំ. និស្សលាកា, ឧបាសុប្យត្រ. និស្សលាកា ថី, ឧបាសុ អព្យយំ.

ទ្វយំ វិស្សាសេ. សស បាលនេ, ណោ. សម្ភ វិស្សាសេ. ‘‘វិស្សម្ភោ កេលិកលហេ, វិស្សាសេ’បណយេបិ ចេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកាយម្បិ] រុទ្ទោ.

ទ្វយំ ន្យាយេ. យុជ សមាធិម្ហិ, សមាធិ អភ្យុបគមោ, តោ. ឧបគន្តព្ពត្តា ឧបាយិកំ. ឧបាយា សកត្ថេ ឥកោ, ឱបាយិកំ, ឱបយិកម្បិ [បាណិនិ ៥.៤.៣៤ (គណ)], លព្ភំ, ភជមានំ, អភិនីតំ, ន្យាយំ, ញាយំប្យត្រ.

៣៥៤. សិលោកំ ឱវាទេ. អវបុព្ពោ វទ វិយត្តិយំ វាចាយំ, ភាវេ ណោ. សាស អនុសិដ្ឋិម្ហិ,តិ, អាស្សិ, អនុសិដ្ឋិ. អនុសាសតេ អនុសាសនំ. បុមវជ្ជេ ឥត្ថិយំ, នបុំសកេ ច. ឯត្ថ ច ឯកស្សេវត្ថស្ស ភិន្នលិង្គេហិ តីហិ នាមេហិ កថនំ ន កេវលំ វាច្ចលិង្គោយេវ សទ្ទោ, អថ ខោ វាចកលិង្គោប្យត្ថីតិ ទីបនត្ថំ.

ទ្វយំ អាណាយំ. អាណ បេសនេ, ភាវេ អ, អាណា, ឥត្ថី. អវវាទោ, និទ្ទេសោ, សិដ្ឋិប្យត្រ. ទ្វយំ ពន្ធនេ. ទា ទានេ, ភាវេ យុ, ទា អវខណ្ឌនេ វា, វិយោគទានតោ ឧទ្ទានំ.

៣៥៥-៣៥៦. ទ្វយំ អបរាធេ. អបគច្ឆន្ត្យនេនាតិ អាគុ, ណុ, បលោបោ, រស្សស្ស ទីឃតា, នបុំសកេ អាគុ. អបគតោ រាធោ យេន អបរាធោ, រាធ សំសិទ្ធិម្ហិ. ទ្វយំ រាជគយ្ហេ. កិរ វិកិរណេ, កត្តរិ អ, អត្តំ. ពល បាណនេ, ឥ. ករសាហចរិយតោ ពលិ បុល្លិង្គេ. ភាគធេយ្យោប្យត្រ. ភាគាសកត្ថេ ធេយ្យោ [បាណិនិ ៥.៤.៣៦ (វា.)], ភាគត្តេន តិដ្ឋតីតិ វា ភាគធេយ្យោ, ឥយោ.

ទ្វយំ តុដ្ឋិទាយេ. មនោរថបុណ្ណត្តា បត្តព្ពោ ភាគោ បុណ្ណបត្តោ. តុស្សនំ តុដ្ឋោ, សោស្សត្ថីតិ តុដ្ឋី, តេន ទាតព្ពោ ទាយោ តុដ្ឋិទាយោ, អាការន្តានមាយោ.

ឆក្កំ បាភតេ. តថា ហិ –

‘‘ហេមំ សីហាសនំ វេសំ, វុត្តំ ភទ្ទាសនំ តថា;

ឧបាយន’មុបគ្គយ្ហំ, បាភតញ្ចោ’បទា ថិយ’’ន្តិ.

សិលោកាទ្ធំ នាម អមរមាលា.

ឧបគន្ត្វាទាតព្ពាតិ ឧបទា, អ, ឥត្ថី, តំ តមត្ថំ បត្ថេន្តេហិ អាភរីយតេ អានីយតេតិ បាភតំ, បត្ថនត្ថជោតកោយំ បសទ្ទោ. ឧបេយ្យតេតិ ឧបាយនំ, ឥតោ យុ, ឧបគច្ឆតិ យេនាតិ វា ឧបាយនំ. កុច សង្កោចនេ, ណោ, វិគតោ កោចោ យេន ឧក្កោចោ. បណ្ណេន សត្ថបណ្ណេន សទ្ធិំ អាករីយតេ អានីយតេតិ បណ្ណាការោ, អញ្ញត្រ ឧបចារា. បហិណន្ត្យនេនេតិ បហេណកំ, ហិ គតិយំ, យុ, សកត្ថេ កោ. បទេសនំ, ឧបគ្គយ្ហំ, ឧបហារោប្យត្រ.

គុម្ពាទិទេយ្យោ គុម្ពឃដាទិកោ [គុម្ពឃដាទិតោ (?)] ទេយ្យោសុង្កំ, អនិត្ថី, គុម្ពោ នាម ជលថលមគ្គាទីសុ លទ្ធព្ពភាគោ, តថា ឃដ្ដោបិ, សមានត្ថា ហេតេ. អាទិនា បាភតម្បិ សង្គណ្ហាតិ. សុង្ក គមនេ, សុង្កតិ យេន, តំ សុង្កំ. គមុ គមនេ, ពោ, អស្សុ, គុម្ពោ. ទ្វយំ គាមជនបទាទិតោ លទ្ធព្ពភាគេ. អយ គមនេ, ណោ, អាយោ. អបច្ចយេ អយោ. ធនានំ សម្បត្តកាលេ អាគមោ ធនាគមោ.

៣៥៧. ទ្វយំ ឆត្តសាមញ្ញេ. អាតបតោ សូរិយាលោកតោ តាយតីតិ អាតបត្តំ, តោ. ឆាទយតីតិ ឆត្តំ, ឆទ អបវារណេ, តោ, ត្រណបច្ចយេ ឆត្រំ, ហេមំ សុវណ្ណខចិតំ រញ្ញំ រាជូនំ អាសនំ សីហាសនាខ្យំ. សីហាកតិប្បធានត្តា សីហាកតិប្បធានំ អាសនន្តិ វិគ្គហោ.

ទ្វយំ ចាមរេ. វាលេន កតា ពីជនី វាលពីជនី. ចមរោ មិគោ តស្សេទំ ចាមរី. ‘‘ចាមរា ចាមរំ រោមំ, គុច្ឆកញ្ចាវចូលក’’ន្តិ [តិកណ្ឌសេស ២.៨.៤០៦] តិកណ្ឌសេសោ. បកិណ្ណកំប្យត្រ. បករីយតេ វិក្ខិបតេ បកិណ្ណកំ, សកត្ថេ កោ.

៣៥៨. ខគ្គាទយោ ឥមេ បញ្ច រាជូនំ កកុធភណ្ឌានិ ភវន្តិ. កុក អាទានេ, ធោ, វណ្ណវិបរិយយោ. រញ្ញោ គមនកាលេ សទា អាទាតព្ពតោ កកុធានិ ច តានិ រាជធនត្តា ភណ្ឌានិ ចេតិ កកុធភណ្ឌានិ.

៣៥៩. ទ្វយំ បុណ្ណឃដេ. ជលបុណ្ណត្តា ភទ្ទោ កល្យាណោ កុម្ភោ ភទ្ទកុម្ភោ. ទ្វយំ ហេមភាជនេ. ភរ ភរណេ, ភរណំ ធារណំ បោសនញ្ច, ធារណត្ថស្ស ភរតិស្ស ភិង្គាទេសោ, ភរតិ ទធាតិ ឧទកន្តិ ភិង្គារោ, អារោ. ករកោ, កុណ្ឌិកាប្យត្រ.

ហត្ថី ច អស្សោ ច រថោ ច បត្តិ ច, តេសំ សមូហោ ហត្ថិស្សរថបត្តិ ចតុរង្គិនី សេនាត្យុច្ចតេ, សេនង្គត្តា សមាហារទ្វន្ទោយំ. ចត្តារិ អង្គានិ យស្សំ សំវិជ្ជន្តិ, សា ចតុរង្គិនី, ឦ, ឥនី.

៣៦០. ទន្ត្យន្តំ ហត្ថិនិ. កុញ្ជោ ហនុ, ទន្តោ ច, តំយោគា កុញ្ជរោ, អតិសយេ រោ, កុំ បថវិំ ជរាបេតីតិ វា កុញ្ជរោ, អលុត្តសមាសោ, កុញ្ជេ វា គិរិកូដេ រមតិ, កោញ្ចនាទំ នទន្តោ វា ចរតិ, កុំ វា បថវិំ តទាឃាតេន ជរយតីតិ កុញ្ជរោ. វារយតិ បរពលំ វារណោ, នន្ទាទីហិ យុ. ហត្ថយោគា ហត្ថី. មតង្គស្ស ឥសិនោ អបច្ចំ មាតង្គោ, មហន្តំ អង្គំ សរីរមេតស្សាតិ វា មាតង្គោ, ហ នលោបោ, អស្សាការោ ច. ទ្វេ រទា ទន្តា យស្ស ទ្វិរទោ, ‘‘រទ វិលេខនេ ទន្តេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ. គជ សទ្ទេ, គជតីតិ, អ. នគោ បព្ពតោ, សោ វិយ ទិស្សតីតិ នាគោ, ណោ. ករេន, មុខេន ចាតិ ទ្វីហិ បិវតីតិ ទ្វិបោ. ឥ គមនេ, ភោ. ទន្តយោគា ទន្តី. សដ្ឋិហាយនោ, ទន្តាវលោ, អនេកបោ, មតង្គជោ, ករី, ថម្ភេរមោ, បទ្មី, មហាមិគោ, បីលុ, សិន្ធុរោ, ទីឃមារុតោ, រាជីវោ, ជលកក្ខោ, និល្លុរោ, ករដី, វរង្គោ, សុប្បកណ្ណោ ឥច្ចាទីនិបិ ហត្ថិនោ នាមានិ. សដ្ឋិវស្សិកត្តា, ជាតិយា សដ្ឋិវស្សកាលេ ថាមេន ហាយនតោ វា សដ្ឋិហាយនោ.

វនករីនំ យោ យូថជេដ្ឋោ, សោ សយូថានំ ជេដ្ឋត្តា យូថជេដ្ឋោ. សយូថេ បាតិ រក្ខតីតិ យូថបោតិ ចោច្ចតេ.

៣៦១. កាឡាវកាទីនិ ឯតានិ ហត្ថិរាជានំ កុលានិ. កលម្ពតេ សទ្ទាយតេតិ កាឡាវកោ, ណ្វុ, មលោបោ. គង្គាយំ ជាតោ គង្គេយ្យោ, ឋានវសេន សា សញ្ញា. បណ្ឌរវណ្ណតាយ បណ្ឌរោ. វណ្ណវសេន តម្ពវណ្ណតាយ តម្ពោ. បិង្គលវណ្ណតាយ បិង្គលោ. គន្ធយុត្តតាយ គន្ធោ. មង្គ គមនត្ថោ, សោភនគមនយុត្តតាយ មង្គលោ, អតិសាយនេ, បសំសាយំ វា លោ. ហេមវណ្ណតាយ ហេមោ. ឧបោសថកុលេ ជាតត្តា ឧបោសថោ, ឧបគន្ត្វា អរយោ ឧសតីតិ វា ឧបោសថោ, ថោ, ឧស ទាហេ, ឧបបុព្ពោ វស និវាសេ វា, វស្សោ, ឧបោសថោ, តិថីវិសេសោ ច. ឆព្ពណ្ណទន្តតាយ ឆទ្ទន្តោ. ឯតេសញ្ច កាឡាវកោ ទសន្នំ បុរិសានំ ពលំ ធារេតិ, គង្គេយ្យោ ទសន្នំ កាឡាវកានំ, ឯវំ យាវឆទ្ទន្តា នេតព្ពោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ ពលំ ធារេតិ, តេនេវ ភគវា កាឡាវកហត្ថិគណនាយ កោដិសហស្សពលំ ធារេតិ, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ.

៣៦២. បាទោ ករិបោតេ. បញ្ចវស្សានិ យាវ កលភោ, កល សង្ខ្យានេ, អភោ, កលភោ, ឡត្តេ កឡភោ, មាតាបិតូហិ ភរិតព្ពត្តា ភិង្កោ, ភរតិស្ស ភិង្កោ. ករិសាវកោប្យត្រ. បាទោ មត្តមាតង្គេ. ទានំ បភិន្នោ យស្ស បភិន្នោ. មជ្ជតីតិ មត្តោ, មទ ឧម្មាទេ. គជេ ជាយតីតិ គជ្ជោ, ណ្យោ, មទោ. សោ សញ្ជាតោ យស្ស គជ្ជិតោ.

ទ្វយំ ហត្ថិសមូហេ. ហត្ថីនំ សមូហោ ហត្ថិឃដា. គជានំ សមូហោ គជតា, គាមជនពន្ធុសហាយាទីហិ តា. បាទោ ហត្ថិនិយំ. ហត្ថយោគា ហត្ថិនី, ឦ, ឥនី. កណ សទ្ទេ, ឥរុ, សកត្ថេ កោ. ករេណុកាតិបិ, តទា ករយោគា ករេណុកា, ឥណុ. ករិណី, ធេនុកា, វសា, ករេណុប្យត្រ.

៣៦៣. ហត្ថិសិរោបិណ្ឌា ហត្ថិនោ សិរសិ ទ្វេ បិណ្ឌា កុម្ភាខ្យា. កេ សិរសិ ភវតីតិ កុម្ភោ, អស្សុ, និគ្គហីតាគមោ ច. ទ្វិន្នំ បន កុម្ភានំ មជ្ឈិមំ វិទុ នាម [អមរ ១៨.៣៧]. អង្កុសសង្ឃាតំ វិន្ទត្យស្មិន្តិ វិទុ, បុមេ, ឧ. ទ្វយំ កណ្ណមូលេ. ចូឡ និមជ្ជនេ, ណ្វុ, ចូឡិកា, ចុទ សញ្ចោទនេ វា, ចោទេន្តិ ឯត្ថ អង្កុសាទីហិ អទន្តន្តិ ចូឡិកា, ទស្ស ឡោ, ណ្វុ.

អាសតេ អស្មិន្តិ អាសនំ, ខន្ធទេសោ. ខន្ធោ ឯវ ទេសោ ខន្ធទេសោ, តស្មិំ. ទ្វយំ បុច្ឆមូលេ. បុច្ឆស្ស មូលំ ហេដ្ឋិមភាគោ.

៣៦៤. តិកំ គជពន្ធនថម្ភេ. អាលន្ត្យស្មិំ, អនេន វា ពន្ធន្តិ អាលានំ, យុ. អាបុព្ពោ ពន្ធនត្ថោ លាធាតុ. អាហនន្តិ ពន្ធន្ត្យស្មិំ, អនេន វា អាឡ្ហកោ, ហនធាតុ, នស្ស ឡោ, វណ្ណវិបរិយយោ ច, ណ្វុ. ថម្ភ បដិពន្ធនេ. ពន្ធោប្យត្រ.

តិកំ សង្ខលេ. អនិត្ថី តូតិ ត្វន្តំ លិង្គបទំ. គល សេចនេ. និគឡតិ ពន្ធតិ យេនាតិ និគឡោ, អ, កត្តុសាធនំ វា. អទិ ពន្ធនេ, អន្ទតីតិ អន្ទុកោ. ណ្វុ, អស្សុ. ភុសំ ខលត្យនេន សង្ខលំ, កដិ វត្ថពន្ធនេបិ, ‘‘ថីកដីវត្ថពន្ធេបិ, និគឡេ សង្ខលំ តិសូ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៨.៤១] រភសោ. សង្ខលិកាប្យត្រ.

ទ្វយំ គជគណ្ឌេ. គណ្ឌ វទនេកទេសេ, អធាតូនម្បិ ធាតូសុ បាឋោ, ធាតុ ហិ ក្រិយត្ថោ. គណ្ឌោ កបោលសាមញ្ញេបិ. កដ វស្សាវរណេសុ, អ. ទ្វយំ ករិមទជលេ. ទីយតេតិ ទានំ. មទ ឧម្មាទេ, ករណេ អ.

៣៦៥. ទ្វយំ ហត្ថិករេ. សោណ វណ្ណគតីសុ, ឌោ, សោឌ គព្ពេ វា, និគ្គហីតាគមោ, ណោ ច. ទ្វីសុ ទ្វេបិ.

ទ្វយំ សោណ្ឌគ្គេ. ករស្ស សោណ្ឌស្ស អគ្គំ. បុស បោសនេ. ខរោ, សស្ស កោ, ឧស្សោត្តំ, បុស វុឌ្ឍិម្ហិ វា, ភូ, បុស ស្នេហសេចនបូរណេសុ វា, កិយាទិ, បុស ធារណេ វា, ចុរាទិ.

ហត្ថិស្ស កាយមជ្ឈម្ហិ ពន្ធនរជ្ជុ កច្ឆា នាម. កច ពន្ធនេ, ឆោ. ទូសា, វរត្រាប្យត្រ. កុថោ នាម ហត្ថិបិដ្ឋត្ថរិតចិត្រកម្ពលំ, សោ អាទិ យេសន្តេ កុថាទយោ. កុថាទយោ ឯវ កប្បនោ នាម ភវន្តិ. កប្ប សាមត្ថិយេ, សជ្ជនាយញ្ច, ករណេ យុ. កប្បនាបិ. កច សជ្ជនាយំ, ថោ, កុថោ, តីសុ. ‘‘នបុំសកមត្ថរណំ, ថី បវេណី កុថំ តិសូ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៨.៤២] ហិ វោបាលិតោ. បវេណី, អត្ថរណំ, វណ្ណោ, បរិត្ថោមោតិ ឯតេ កុថបរិយាយា.

៣៦៦. ទ្វយំ រាជារហេ ហត្ថិនិ. រាជានមុបគន្ត្វា វហិតុមរហតីតិ ឱបវយ្ហោ, អរហត្ថេ ណ្យោ. រាជានំ វហិតុំ អរហតីតិ រាជវយ្ហោ, ណ្យោ. ទ្វយំ កប្បិតហត្ថិនិ. សជ្ជា សជ្ជនា សញ្ជាតា យស្មិំ សជ្ជិតោ. កប្បា កប្បនា សញ្ជាតា យស្មិំ កប្បិតោ. ឯតស្មាយេវ បាឋា សជ្ជកប្បា សជ្ជនាកប្បនានំ បរិយាយាតិ ញេយ្យា.

ហត្ថិនោ បាទេ វិជ្ឈនកណ្ដកោ ‘‘តោមរោ’’ត្យុច្ចតេ. តុជ្ជតេនេនេតិ តោមរោ, តុទ ព្យថនេ, អរោ, ទស្ស មោ, ឱត្តំ. វេណុកំប្យត្រ [កោត្រំ វេណុកមាលានំ (អមរ ១៨.៤១)], ក្វចិ វេឡុកន្តិបិ បាឋោ.

៣៦៧. ហត្ថិនោ កណ្ណមូលម្ហិ វិជ្ឈនកណ្ដកោ ‘‘តុត្ត’’មិត្យុច្ចតេ. តុជ្ជតេនេនេតិ តុត្តំ, តោ. ហត្ថិនោ មត្ថកម្ហិ វិជ្ឈនកណ្ដកោ ‘‘អង្កុសោ’’ត្យុច្ចតេ. អង្កតេ អនេនេតិ អង្កុសោ, អង្ក លក្ខណេ, សោ, អស្សុ.

បជ្ជទ្ធំ ហត្ថារោហេ. មឌិ ភូសាយំ, ហត្ថិំ មណ្ឌយតិ រក្ខតីតិ ហត្ថិមណ្ឌោ, សោវ ហត្ថិមេណ្ឌោ, មិ ហិំសាយំ វា, ឌោ, និគ្គហីតាគមោ. ហត្ថិំ បាតិ រក្ខតីតិ ហត្ថិបោ, កម្មនិ ណោ. ហត្ថិំ គោបយតិ រក្ខតីតិ ហត្ថិគោបកោ. គុប រក្ខណេ, សកត្ថេ កោ. អាធោរណោ, និសាទិនោប្យត្រ.

៣៦៨. មាតង្គហយាទីនំ គមនាទិក្រិយាសិក្ខាបកោ អាចរិយោ ‘‘គាមណីយោ’’ត្យុច្ចតេ. គមនំ គាមោ, ភាវេ ណោ. ហត្ថាទីនំ គមនក្រិយា គាមោ, តំ នេតិ សិក្ខាបេតីតិ គាមណីយោ, អញ្ញក្រិយាសិក្ខាបនេតូបចារា, គាមំ វា ហត្ថាទិសមូហំ នេតីតិ គាមណីយោ, គមនំ វា សិក្ខាបេតីតិ គាមណីយោ, សព្ពត្រ នស្ស ណត្តំ.

បាទទ្វយំ អស្សេ. ហយ គតិយំ, អ. តុរំ សីឃំ គច្ឆតីតិ តុរង្គោ, ក្វិ, ពិន្ទាលោបោ, លោបេ សតិ តុរគោ. វាហ បយតនេ, អ. អស ភក្ខនេ, អ. សិន្ធូនមទូរភវោ ជនបទោបិ សិន្ធវោ, តត្រ ភវោ សិន្ធវោ, សំយោគន្តត្តា ន វុទ្ធិ. ឃោដកោ, បីតិ, តុរង្គមោ, វាជី, គន្ធព្ពោ, សត្តិរិច្ចាទីនិបិ អស្សេ. ឃុដ បរិវត្តនេ, ណ្វុ. បា បានេ,តិ. ‘‘បានេ ថី បីតិ អស្សេ សោ’’តិ រុទ្ទោ. វាជយោគា វាជី, ឦ. ‘‘ឯសញ្ច បុព្ពំ បក្ខោ អាសិ, ស តុ ទេវេត្យត្យត្ថិតេន សាលីភូតមុនិនា សក្កំ បយោជេត្វា វជិរឆេទិតោ’’តិ និកាយន្តរិយា. សប សមវាយេ,តិ, សត្តិ, សាមត្ថិយេបិ.

៣៦៩. តស្ស អស្សស្ស ភេទោ វិសេសោ អស្សតរោ, អស្សំ តរតីតិ អស្សតរោ, តរ អតិក្កមនេ, តរបច្ចយេនាបិ សិទ្ធំ. បធានស្សភូមិភវោ សុជាតិកោ អវិការី កុលីនកោ អស្សោ អាជានីយោ នាម, អា ភុសោ ការណាការណំ ជានាតីតិ អាជានីយោ, អនីយោ, ណ្យបច្ចយេន វា សិទ្ធំ, តទា ‘‘កិយាទិតោ នា’’តិ នាគមោ, ឦការាគមោ ច [ចិន្តាមណិដីកា ១៨.៤៤ គាថាយម្បិ បស្សិតព្ពំ]. កុលេ សម្ភូតោ កុលីនកោ, ឦនោ, សកត្ថេ កោ. សង្គាមេ គរុសត្ថប្បហារេន និហតោ សន្តោ បិយោ សាមិកំ ន ជហតិ សុខំ វហនសីលោ យោ អស្សោ, សោ វិនីតសទ្ទេនោច្ចតេ. វិសេសេន ទម្មតំ នេតិ យន្តិ វិនីតោ.

ទ្វយំ អស្សបោតេ. កស គមនេ, ឱរោ, អស្សិ, កិញ្ចិ សរតីតិ វា កិសោរោ, ពិន្ទុលោបោ, អស្សោ ច, ហយោ ឯវ ពាលត្តា ហយបោតកោ, អប្បត្ថេ កោ.

៣៧០. ទ្វយំ អថាមស្សេ. ឃុដ បរិវត្តនេ, ណ្វុ, ឃោដកោ, អស្សសាមញ្ញេប្យយំ, ខរំ គច្ឆតីតិ ខលុង្គោ, សោ ឯវ ខឡុង្កោ, គការស្ស កការំ កត្វា, រស្ស លោ, ឡត្តមុត្តញ្ច, ខឡុកោតិបិ. ជវេន សព្ពេសមធិកោ អស្សោ ជវនោ, យុ.

ទ្វយំ កវីតិខ្យាតេ មុខពន្ធនេ. មុខមាតិដ្ឋតីតិ មុខាឋានំ. ខេ មុខវិវរេ លីនោ ខលីនោ. ‘‘កវិកា តុ ខលីនោតិ [ខលីនេ ថី (?)], កវិយំ កថនំត្យបី’’តិ រភសោ. កវិ, កវិកាប្យត្រ. កុ សទ្ទេ. ឥ, ឦ ច, សកត្ថេ កោ. វាសទ្ទេន នបុំសកត្តំ សមុច្ចិនោតិ. វុត្តញ្ច អមរកោសេ ‘‘កវិកា តុ ខលីនោ’និត្ថី’’តិ [អមរ ១៨.៤៩].

អស្សាភិតាឡិនី វេត្តវិកតាទិ កសា នាម. កស គមនេ, អ, ករណសាធនំ.

៣៧១. អស្សស្ស នាសាគតរជ្ជុម្ហិ កុសា, កុស សិលេសនេ. ទ្វយំ អស្សាយំ. វល សំវរណេ, វោ, ឡត្តំ, អា, វឡវា. អសតីតិ អស្សា, ‘‘ឥត្ថិយមតិយវោ វា’’តិ អ, អា ច, អស្សា. វាមីប្យត្រ. ទ្វយំ ខុរេ. ខុរ ឆេទនេ. សំ សុខំ ផរត្យនេន សផំ, នេរុត្តោ. ‘‘សផំ ក្លីវេ ខុរោ បុមា’’តិ [អមរ ១៨.៤៩] អមរកោសោ.

ទ្វយំ បុច្ឆមត្តេ. បុច្ឆ បមាទេ. ន គច្ឆតីតិ នង្គុដ្ឋោ, អង្គ គមនេ, ឋោ, អស្សុ, ទ្វេបិ អនិត្ថិយំ. លូមំប្យត្រ. ទ្វយំ កេសវតិ នង្គុដ្ឋមត្តេ, ន តុ ហត្ថិនោ ឯវ. វាលសមូហយោគា វាលហត្ថោ, យថា កេសហត្ថោ ចយេ, តថាត្រាបិ. វាលោ ធិយ្យតេ អស្មិន្តិ វាលធិ, ឥ.

ឯត្ថានាគតាបិ អស្សស្ស ធារាខ្យា [ធាវាខ្យា (ក.)] បញ្ច គតិយោ កថេតព្ពា. យថា –

អក្កន្ទិតំ ធោរិតកំ, រេចិតំ វគ្គិតំ ប្លុតំ;

គតិយោមេ បញ្ច ធារា [ធាវា (ក.)], អស្សានំ វិញ្ញុនា មតា [អមរ ១៨.៤៨-៩].

តត្ថ វិត្ថម្ភា សមាវគតិ អក្កន្ទិតំ, កន្ទិ គតិសោសនេសុ, តោ. តតោ អធិកា ចតុរាគតិ ធោរិតកំ, ធោរ គតិចាតុរិយេ, តោ, សកត្ថេ កោ. មណ្ឌលិកាយានេន គមនំ រេចិតំ, រិច វិយោជនសម្ពជ្ឈនេសុ, សម្ពជ្ឈនំ មិស្សនំ. វេគេន បរិក្ខិត្តោ បរិចរណំ វគ្គិតំ, វគ្គ គមនត្ថោ. តុរំ សមេន គមនំ ប្លុតំ, ប្លុ គតិយំ. ត’ទុត្ត’មស្សសត្ថេ ‘‘សមោ’ធិកោ លយោ វេគី, តុរិតស្សោ ភវេ កមា’’តិ.

៣៧២. ទ្វយំ យុទ្ធត្ថេ ចក្កយុត្តយានេ. សន្ទ គមនេ, សន្ទតេ គម្យតេនេនេតិ សន្ទនោ, យុ. រមតេនេនេតិ រថោ, ថោ, មលោបោ. សតង្គោប្យត្រ. សតមង្គាន្យស្ស.

យំ ន រណាយ យុទ្ធត្ថំ ចក្កយុត្តំ យានំ, អបិ តុ កីឡាភមនាទ្យត្ថំ, សោ បុស្សរថោ. វុត្តញ្ច អមរកោសេ ‘‘អយំ បុស្សរថោ ចក្ក-យានំ ន សមរាយ យ’’ន្តិ [អមរ ១៨.៥១]. បុស បាសនេ, សោ, បុសនាមកេន ផលវិសេសេន យុត្តោ រថោ បុស្សរថោ, បុស្សនក្ខត្តេន កតោ, សជ្ជិតោ វា រថោតិ បុស្សរថោ.

ព្យគ្ឃស្ស ចម្មាវុតោ បរិក្ខិត្តោ រថោ វេយ្យគ្ឃោ នាម, ព្យគ្ឃស្ស វិការោ ចម្មំ វេយ្យគ្ឃំ, ណោ, តេន បរិវុតោ រថោ វេយ្យគ្ឃោ, ណោ, ឧភយត្រាបិ វុឌ្ឍាគមោ. ‘‘បច្ចត្តំ [បច្ចត្ថំ (ក.)] អយន្តិ គច្ឆន្តីតិ បច្ចយា’’តិ វចនត្ថតោ បច្ចត្តមេវ [បច្ចត្ថមេវ (?)] បច្ចយា ភវន្តិ, យថា ការិតន្តស្មាបិ បយោជកវសេន អនេកការិតបច្ចយា. ទីបិនោ ចម្មាវុតោ រថោ ទីបោ នាម, ទីបិនោ វិការោ ចម្មំ ទីបំ, ណោ, តេន បរិវុតោ រថោ ទីបោ, ណោ.

៣៧៣. ទ្វយំ បុរិសយុត្តយានេ. សិ សេវាយំ. សុខត្ថិកេហិ សេវីយតេតិ សិវិកា, ណ្វុ, វាគមោ, ឥត្តំ, កិតបច្ចយា ហិ យេភុយ្យេន កម្មាទីសុបិ វត្តន្តិ, កិច្ចបច្ចយា ច កត្តរិបិ, យថា ‘‘វិនយោ, និស្សយោ, តបនីយា ធម្មា’’ត្យាទីសុ, មហាបទេសេន វា កិតកិច្ចបច្ចយានំ កត្តុកម្មាទីស្វបិ បវត្តិ វេទិតព្ពា, សិវំ ករោតីតិ វា សិវិកា, ឥកោ. យាប្យេហិ អធមេហិ យាយតេ និយ្យតេតិ យាប្យយានំ. ‘‘យាប្យ បានីយកេ និន្ទ្យេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហេ.

ទ្វយំ សកដេ. អនិត្ថី តូតិ ត្វន្តំ លិង្គបទំ. សក សត្តិយំ, អដោ. អន បាណនេ, ករណសាធនំ, នត្ថិ នាសា យស្សាតិ វា អនំ, សាលោបោ, រស្សោ ច. ក្លីវេ’នំ, សកដោ, និត្ថីត្យមរកោសោ [អមរ ១៨.៥២].

ទ្វយំ ចក្កេ. ករោតិ គមនមនេនេតិ ចក្កំ, ទ្វិត្តំ, ចក្កាទិ. រថស្ស អង្គំ រថង្គំ. តស្ស ចក្កស្ស អន្តោ អវសានំ នេមិ, សា នារិយំ ឥត្ថិយំ. នយតិ ចក្កំ នេមិ. យា ភូមិំ ផុសតិ, នី នយេ, មិ, ឦបច្ចយេ នេមី ច. បធិប្យត្រ.

៣៧៤. តម្មជ្ឈេ តស្ស រថស្ស, ចក្កស្ស វា មជ្ឈេ ចក្កាការោ បិណ្ឌិកា, យស្សំ សព្ពានិ កដ្ឋានិ អាសជ្ជន្តេ. បិណ្ឌិកាសាហចរិយា នាភិ ឥត្ថី, ឦបច្ចយេ នាភី ច. សព្ពានិ កដ្ឋានិ បិណ្ឌេតីតិ បិណ្ឌិកា, បិណ្ឌ សង្ឃាតេ, អ, សកត្ថេ កោ. បិណ្ឌីបិ, នាភិ វិយាតិ នាភិ.