៣. នរវគ្គវណ្ណនា

២២៧-២២៨. បោរិសន្តានិ មនុស្សជាតិយា នាមានិ. មនោ ឧស្សន្នមស្សាតិ មនុស្សោ, សតិសូរភាវព្រហ្មចរិយយោគ្យតាទិគុណវសេន ឧបចិតមានសា ឧក្កដ្ឋគុណចិត្តា, កេ បន តេ? ជម្ពុទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា. តេនាហ ភគវា – ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ឋានេហិ ជម្ពុទីបកា មនុស្សា ឧត្តរកុរុកេ មនុស្សេ អធិគ្គណ្ហន្តិ ទេវេ ច តាវតិំសេ. កតមេហិ តីហិ, សូរា សតិមន្តោ ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ [អ. និ. ៩.២១]. តថា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ បច្ចេកពុទ្ធា អគ្គសាវកមហាសាវកចក្កវត្តិនោ ច អញ្ញេ ច មហានុភាវា សត្តា តត្ថេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. សមានរូបាទិតាយ បន សទ្ធិំ បរិត្តទីបវាសីហិ ឥតរមហាទីបវាសិនោបិ មនុស្សាត្វេវ បញ្ញាយិំសូតិ ឯកេ, អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘លោភាទីហិ, អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សទតាយ មនុស្សា, យេ ហិ សត្តា មនុស្សជាតិកា, តេសុ វិសេសតោ លោភាទយោ, អលោភាទយោ ច ឧស្សទា, តេ លោភាទីហិ ឧស្សទតាយ អបាយមគ្គំ, អលោភាទីហិ ឧស្សទតាយ សុគតិមគ្គំ, និព្ពានគាមិមគ្គញ្ច បូរេន្តិ, តស្មា លោភាទីហិ, អលោភាទីហិ ច សហិតស្ស មនស្ស ឧស្សទតាយ បរិត្តទីបវាសីហិ សទ្ធិំ ចតុមហាទីបវាសិនោ សត្តវិសេសា មនុស្សាតិ វុច្ចន្តី’’តិ. លោកិយា បន មនុនោ អបច្ចភាវេន មនុស្សាតិ វទន្តិ, មនុ នាម បឋមកប្បិកោ លោកមរិយាទាយ អាទិភូតោ ហិតាហិតវិធាយកោ សត្តានំ បិតុដ្ឋានិយោ, យោ សាសនេ ‘‘មហាសម្មតោ’’តិ វុច្ចតិ, បច្ចក្ខតោ, បរម្បរតាយ ច តស្ស ឱវាទានុសាសនិយំ ឋិតា តស្ស បុត្តសទិសតាយ មនុស្សាតិ វុច្ចន្តិ, តតោ ឯវ ហិ តេ ‘‘មានវា, មនុជា’’តិ ច វោហរីយន្តិ, ឧស្សបច្ចយោ. មនុនោ អបច្ចំ មានុសោ, ឧសោ. មរ បាណចាគេ, ចោ, មច្ចោ, បព្ពជ្ជាទិនា វា ត្យបច្ចយោ, ធាត្វន្តស្ស លោបោ ច. តតោ ‘‘យវត’’មិច្ចាទិនា ចោ, ទ្វិត្តំ. មនុនោ អបច្ចំ មានវោ. មាណវោប្យត្រ, ណវោ. មនុម្ហា ជាតោ មនុជោ. នី នយេ, នេតីតិ នរោ, អរោ. បុស បោសនេ, ណោ, បុរេតីតិ វា បោសោ. បុរ បូរណេ, សោ, ឧស្សោត្តំ, រលោបោ. បុនាតីតិ បុមា,បុ បវនេ, មោ, សិស្សា. បុរេតីតិ បុរិសោ, បោរិសោ ច, ឥសោ, រស្សស្ស ទីឃតាយ បូរិសោ ច. ឯត្ថ ច មនុស្សាទិបញ្ចកំ ឥត្ថិយម្បិ វត្តតេ, នរាទយោ តុ បុមេយេវ វិសិដ្ឋលិង្គត្តា. តត្រ មនុស្ស មានុស មនុជ មាណវេហិ នទាទិត្តា ឦបច្ចយោ, ឯកសការលោបោ, មនុសី, មានុសី, មនុជី, មាណវី. មច្ចា, ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ.

វិទ្ទសុបរិយន្តំ បណ្ឌិតេ. បណ្ឌា ពុទ្ធិ សញ្ជាតា អស្សាតិ បណ្ឌិតោ, តរត្យាទិ. បឌិ គតិយំ វា, តោ. ពុជ្ឈតីតិ ពុធោ. វិទតិ ជានាតីតិ វិទ្វា, វិទ ញាណេ, វោ, សិស្សា. ភូ សត្តាយំ, អត្ថេ វិភាវេតិ បកាសេតិ សីលេនាតិ វិភាវី, ណី. រាគាទយោ សមេតីតិ សន្តោ, តោ, សុន្ទរោ អន្តោ អវសានមេតស្សាតិ វា សន្តោ. សុន្ទរា បញ្ញា យស្ស សប្បញ្ញោ. កិន្នាម ន វិន្ទតីតិ កោវិទោ, នេរុត្តោ, កុំ បាបំ វិន្ទតីតិ វា កោវិទោ. ធី បញ្ញា យស្សត្ថីតិ សោ ធីមា, សោភនំ ឈាយតីតិ សុធី, ឈេ ចិន្តាយំ. ឈស្ស ធោ, ឦ, សុន្ទរា ធី យស្សាតិ វា សុធី. កវិ វណ្ណេ, ឥ, ឥត្ថិយំ កវី ច, កុ សទ្ទេ វា, ឥ, កវិ. ព្យញ្ជយតីតិ ព្យត្តោ, អញ្ជ គតិយំ, តោ. ភុជាទីនមន្តោ នោ ទ្វិ ច. វិសិដ្ឋោ អត្តា យស្សាតិ វា ព្យត្តោ. ចក្ខ ទស្សនេ, យុ, វិចក្ខណោ, វិចារេតីតិ វា វិចក្ខណោ, នេរុត្តោ. វិគតោ សារទោ ឯតស្មាតិ វិសារទោ.

២២៩. មេធា ធារណា មតិ បញ្ញា យស្សាតិ មេធាវី, វី. អតិសយមតិយុត្តតាយ មតិមា. បញ្ញាយ យោគតោ បញ្ញោ. វិសេសំ ជានាតិ សីលេនាតិ វិញ្ញូ, រូ. វិទ ញាណេ, ឧរោ, វិទុរោ [វិទូរោ (ក.)]. រូបច្ចយេ វិទូ. ធីយោគា ធីរោ, រោ. វិសិដ្ឋទស្សនសីលតាយ វិបស្សី, ណី. ទោសំ ជានាតីតិ ទោសញ្ញូ, រូ. ពុជ្ឈតីតិ ពុទ្ធោ, តោ. ទុ គតិយំ, អ, ឧស្សាវោ [ទុ គតិយំ អព្ពោ (សូចិ)], ទព្ពោ. វិទ ញាណេ, ទសុ.

២៣០-២៣១. មហិលាន្តំ ឥត្ថិសាមញ្ញេ. ឥសុ ឥច្ឆាយំ, តោ, នទាទិ. សីមស្ស អន្តោ សីមន្តោ, កេសវេសោ, តំយោគា សីមន្តិនី, ឥនី. នរស្សាយំ នារី, ឥទមត្ថេ ណោ. តិដ្ឋតិ គព្ភោ យស្សំ, សា ថី. ធា ធារណេ វា, វណ្ណវិការោ, ឦ. ពន្ធ ពន្ធនេ, ឩ, ពន្ធស្ស វធាទេសោ ច [ណ្វាទិ ៣], វធូសទ្ទោ សុណិសាភរិយានម្បិ វាចកោ. វន សម្ភត្តិយំ, តោ, ឥការាគមោ ច. អង្គ គមនត្ថោ, យុ, អង្គនា, វិសិដ្ឋនារិយម្បិ អង្គនា, តទា កល្យាណង្គនារីលក្ខណោបេតំ បសត្ថំ ហត្ថបាទាទិកមង្គមស្សត្ថីតិ អស្សត្ថ្យត្ថេ អង្គា កល្យាណេ នបច្ចយោ [មោគ្គល្លាន ៤.៩២]. វិរូបេសុបិ មទោ រាគមទោ យស្សា សា បមទា, វិសិដ្ឋនារិយំប្យត្រ បមទា, តទា បកដ្ឋោ មទោ រូបសោភគ្គជនិតោ ចេតោវិការោ យស្សា សា បមទា. រូបលាវណ្យសម្បន្នតាយ សុន្ទរី, វិសិដ្ឋាយម្បិ. កមនីយវុត្តិតាយ កន្តា, កមុ កន្តិយំ, តោ. កន្តិយោគា វា កន្តា, វិសិដ្ឋាយម្បិ. រមយតិ វិនោទយតិ នាយកំ, សា រមណី, នន្ទាទីហិ យុ, នទាទិ, វិសិដ្ឋាយម្បិ. ទយ រក្ខណេ, កម្មនិ តោ. អប្បំ ពលំ យស្សា សា អពលា, អប្បត្ថោយំ អការោ. មាតុយា គាមោ វិយ គាមោ យស្សា សា មាតុគាមោ, មាតា វិយ គច្ឆតីតិ វា មាតុគាមោ, គមុ គមនេ, ណោ, មាតា វិយ គសតីតិ វា មាតុគាមោ, គស អទនេ, មោ, មាតា វិយ គាយតីតិ វា មាតុគាមោ, គា សទ្ទេ, មោ. មហី វិយ សុចិំ អសុចិម្បិ លាតីតិ មហិលា, មហន្តេសុ ពហូសុបិ រត្តចិត្តេសុ ឥលតិ គច្ឆតីតិ វា មហិលា, ឥល គមនេ, មហ បូជាយំ វា, ឥរោ, លត្តំ, អា, មហិលា. មហេលាប្យត្រ.

តិកំ វិសិដ្ឋនារិយមេវ. លល វិលាសេ, នន្ទាទីហិ យុ. លល ឥច្ឆាយន្តិ ចុរាទិគណតោ វា យុ. ភយបកតិ ភីរុ, ភី ភយេ, រុ, ‘‘ភីរុ អត្តេ ជនេ’ត្ថិយ’’ន្តិ រភសោ. អតិសយិតកាមា កាមិនី, កាមោ សិង្គាររូបោ មទោ យស្សាត្ថីតិ ឥនី, សព្ពត្រេវំ. វាមលោចនា, ភាវិនី, និតម្ពិនី, រាមាឥច្ចាទីនិបិ វិសិដ្ឋនារីនាមានិ.

ទ្វយំ បឋមវយសិ វត្តមានាយំ.

អដ្ឋវស្សា ភវេ គោរី, ទសវស្សា តុ កញ្ញកា;

សម្បត្តេ ទ្វាទសេ វស្សេ, កុមារីត្យ’ភិធីយតេ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៨].

ឥហ ត្វភេទោបចារេនេកត្តំ. អញ្ញេ បនាហុ ‘‘កញ្ញាសទ្ទោយំ បុមុនាភិសម្ពន្ធបុព្ពកេ សម្បយោគេ និវត្តេតី’’តិ. កុមារ កីឡាយំ, ចុរាទិ, កុមារយតីតិ កុមារី, អ, នទាទិ, សកត្ថេ កោ, ណ្វុនា វា សិទ្ធោ. កមនីយតេតិ កញ្ញា, កន ទិត្តិកន្តិគតីសុ, យោ, ន្យស្ស ញត្តំ, អ, អា.

យុវសទ្ទតោ បាដិបទិកតោតិ, យុវតិ. វរិត្ថិបរិយាយសាមញ្ញេបិ យុវតិសទ្ទោ បកត្យន្តរមត្ថីតិ. តរ តរណេ, យុ, ឧត្តំ, ឦ ច.

២៣២. សាភិសេកា លទ្ធាភិសេកា រាជិត្ថី មហេសី នាម, មហ បូជាយំ, កម្មនិ ឥសោ, ឥស្សេ, តតោ ឦ, មហតិយោ រាជិត្ថិយោ ឦសតិ អភិភវតីតិ វា មហេសី, ឦស ឥស្សរិយេ, ឦ. មហេសិតោ អញ្ញា រាជនារិយោ ភោគិនិយោ ភោគយោគា, ឦ, ឥនី ច. យានារី បុរិសស្ស សង្កេតំ យាតិ, សា ‘‘ធវត្ថិនី, អភិសារិកា’’តិ ចោច្ចតេ. ធវំ បតិំ អត្ថយតិ ឥច្ឆតីតិ ធវត្ថិនី, អត្ថ យាចនិច្ឆាសុ, ឥនី, អសតីវិសេសោ. សរ គតិយំ, អភិសរតិ សង្កេតន្តិ, ណ្វុ.

២៣៣. ឆក្កំ វេសិយំ. ចតុសដ្ឋិកលាកុសលតាយ, សីលរូបាទិមត្តាយ ច គណ្យតេ អាទីយតេ គណិកា, គណ សង្ខ្យានេ, ណ្វុ. វេសោ អាកប្បោ, តេនាតិសោភតេ, កម្មវេសេហិ វា ឥច្ឆីយតេតិ. អតិសោភនេ, ឥច្ឆត្ថេ វា យបច្ចយោ. វណ្ណសម្បន្នា ទាសី វណ្ណទាសី, ទាសិម្បិ ហិ វណ្ណសម្បន្នំ កេចិ សាមិកា ធនលោភេន គណិកំ ករោន្តិ. នគរំ សោភេតីតិ នគរសោភិនី. រូបេន ឧបជីវតីតិ រូបូបជីវិនី. អតិសយវេសយុត្តតាយ វេសី.

ទ្វយំ អសតីសាមញ្ញេ. កុលានិ អដតិ នាសយតីតិ កុលដា. ពន្ធមនុពន្ធំ កាយតីតិ ពន្ធកី, នទាទិ.

២៣៤. ចតុក្កំ ឧត្តមនារិយំ. វរោ អារោហោ សោណិ យស្សា សា វរារោហា. ឧត្តមគុណយោគា ឧត្តមា. សោណិគារវេន មត្តគជោ វិយ ពន្ធនគាមិនី មត្តកាសិនី, កស គតិយំ. វរវណ្ណយោគា វរវណ្ណិនី, ឥនី.

‘‘សីតេ សុខោណ្ហសព្ពង្គី, គិម្ហេ យា សុខសីតលា;

ភត្តុ ភត្តា ច យា នារី, សា ភវេ វរវណ្ណិនី’’តិ. រុទ្ទោ;

ទ្វយំ អខណ្ឌិតចរិត្រាយំ. បតិ សាមិកោវ កមនីយោ យស្សា បតិព្ពតា, បតិម្ហិ វតមស្សាតិ វា បតិព្ពតា. អស ភុវិ, អន្តោ, ឦ, អាទិលោបោ. សមេតីតិ វា សតី, សមុ ឧបសមេ, អន្តោ, ឦ.

ទ្វយំ កាមរត្តរាជបុត្តាទិនោ កុលស្ស និយតបតិយំ. កុលានុរូបា ឥត្ថី កុលិត្ថី, កុលំ បាលេតិ រក្ខតីតិ កុលបាលិកា, ណ្វុ.

២៣៥. ទ្វយំ មតភត្តិកាយំ. វិគតោ ធវោ ភត្តា យស្សា វិធវា. បតិ សុញ្ញោ នដ្ឋោ យស្សាតិ បតិសុញ្ញា.

ទ្វយំ អត្តិច្ឆាយ បត្យន្វេសិនិយំ កញ្ញាយំ. បតិំ វរតិ គវេសតីតិ បតិម្ពរា, ទុតិយាយាលោបោ. សយមេវ បតិំ វរតីតិ សយម្ពរា, បឋមាយាលោបោ, វរ បត្ថនាយំ.

ចតុក្កំ វិជាតាយំ. វិជនី គព្ភវិមោក្ខនេ, តោ, វិជាយិត្ថាតិ វិជាតា. សូ អភិសវេ, តោ. ជាតំ អបច្ចំ បុត្តោ ឯតិស្សាតិ ជាតាបច្ចា. បសូតាវ បសូតិកា, កបច្ចយោ, ឥត្តញ្ច.

២៣៦. ទ្វយំ ទូតិយំ. យា បេសីយតេ, សា ទូតី, ទុ គមនេ,តិ, ឦម្ហិ ទូតី. សញ្ចារយតិ យថាភិមតន្តិ, ណ្វុ.

តិកំ ទាសិយំ. ទុ កុច្ឆិតំ អសតិ ភក្ខតីតិ ទាសី, ឦ, ទីយន្តេ តាយាតិ វា ទាសី, ទា ទានេ, សោ, ឦ ច. ចិដ បេសនេ, កម្មនិ ណោ, ឦ. កុដំ ឧទកកុម្ភំ ធារេតីតិ កុដធារិកា, ណ្វុ.

ទ្វយំ សុភាសុភនិរូបិនិយំ សំវរិកាទិម្ហិ. វរ គតិយំ, កត្តរិ ឥនី. សុភាសុភស្ស ឥក្ខណំ និរូបនំ យស្សាត្ថីតិ, ឥ, សកត្ថេ កោ. ឥមេ ទ្វេ សទ្ទា តុល្យត្ថា.

យា សយំ ខត្តិយជាតិ យស្ស កស្សចិ ភរិយា, សា ខត្តិយានី, ខត្តិយា ច. ខត្តិយស្សាបច្ចំ ខត្តិយានី, អានោ, ឦ. ណម្ហិ ខត្តិយា.

២៣៧. បជ្ជំ អគ្គិសក្ខិបុព្ពកតបាណិគហិតាយំ ភរិយាយំ, អញ្ញត្រ តូបចារា. ទារយន្តេ យេនាតិ ទារោ, ទរ វិទារណេ, អកត្តរិ ច ការកេ សញ្ញាយំ ណោ. ជាយតិ បុត្តោ យាយាតិ ជាយា, ជន ជននេ, យោ, ជនិស្ស ជា ច, អា, ជយតីតិ វា ជាយា, ជិ ជយេ, យោ, ជិស្ស ជា, អា, ជាយា. កល សង្ខ្យានេ, អត្តោ. ឃរំ នេតីតិ ឃរណី, ណត្តំ. ភរិតព្ពតោ ភរិយា, ភរ ភរណេ, យោ. បិយាយិតព្ពតោ បិយា,បី តប្បនកន្តីសុ, យោ. បជំ បុត្តំ បាលេតីតិ បជាបតិ, បា បាលនេ,តិ, អាត្តំ, រស្សត្តញ្ច. ទ្វិន្នំ បូរណី ទុតិយា. បឋមោ ភត្តា, ភរិយា ទុតិយា. សាមិកស្ស បាទេ បរិចរតីតិ បាទបរិចារិកា, ណ្វុ. បតិនី, បាណិគហិតា, សហធម្មិនីតិបិ តស្សាយេវ នាមានិ.

២៣៨. តិកំ សខិយំ. តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ សហ ខាយតិ បកាសតីតិ សខី, សហបុព្ពោ ខា បកាសនកថនេសុ, ឦ. អល ភូសនេ អាបុព្ពោ, ឥ. វយសា តុល្យា វយសា, តុល្យេ សញ្ញាយំ សោ [បាណិនិ ៤.៤.៩១ សុត្តេ យបច្ចយោ ទិស្សតិ].

ជរោវុច្ចតិ ចោរស្សាមិកោ, តស្សាយំ ជារី, ណោ, ឦ. សាមិកំ អតិក្កម្ម អញ្ញត្រ ចរតីតិ, ឥនី.

២៣៩. បុមេ តូតិ លិង្គន្តោ តុសទ្ទោ ន បុព្ពំ ភជតេ. អរ គមនេ, តុ, អរស្សុត្តំ. រតិយា ជាយតីតិ រជោ, តិលោបោ. បុប្ផ វិកសនេ, បុប្ផំ.

តិកំ រជស្សលាយំ. ឧតុយោគាឧតុនី, ឥនី. រជយោគា រជស្សលា, សលោ. បុប្ផវន្តតាយ បុប្ផវតី. ថីធម្មិនី, អវី, អត្តេយី, មលិនី, ឧតុមតី, ឧទកីឥច្ចាទីនិបិ តស្សា នាមានិ.

តិកំ គព្ភិនិយំ. គរុ អលហុកោ គព្ភោ កុច្ឆិ ឯតិស្សាតិ គរុគព្ភា. អាបន្នោ បត្តោ គព្ភដ្ឋោ សត្តោ ឯតាយាតិ អាបន្នសត្តា. គព្ភយោគា គព្ភិនី.

តិកំ យេន វេឋិតោ គព្ភោ កុច្ឆិយំ តិដ្ឋតិ, តត្រាសយេតិ ខ្យាតេ. គព្ភោ អាសយតេ តិដ្ឋត្យត្រាតិ, ណោ. ជរំ ឯតីតិ ជលាពុ. ឧ, រស្ស លោ, យស្ស ពោ, ជរាបុព្ពោ ឥ គតិយំ. កលំ ជរតំ លាតីតិ កលលោ, កល សង្ខ្យានេ វា, អលោ.

២៤០-២៤១. សត្តកំ ភត្តរិ. ធូ កម្បនេ, សន្តាសំ ធុនោតីតិ ធវោ, អ. សំ ឯតស្សត្ថីតិ សាមិកោ, អាមិបច្ចយោ, សកត្ថេ កោ, ឥបច្ចយោ វា, និគ្គហីតស្ស មោ, អស្ស ច ទីឃោ, សាមិកោ. ភរ ភរណេ, ភរតីតិ ភត្តា, រិតុ. កមុ ឥច្ឆាយំ, តោ, ‘‘បក្កមាទីហិ ន្តោ ចា’’តិ ន្តត្តំ. បា រក្ខណេ, អតិ, បតិ. វរ ឥច្ឆាយំ, អ, វរោ. បី តប្បនកន្តីសុ, យោ.

រតិការណត្តា បតិនោ ឧប ឧបបតិ, សមាសេ កតេ អភិធានតោ បុព្ពនិបាតោ, អប្បធានភូតោ វា បតិ ឧបបតិ. ជរ វយោហានិម្ហិ, ជីយន្តេ អនេនាតិ ជារោ, ទារោ ច.

សត្តកំ បុត្តេ. នរកេ ន បតន្ត្យនេន ជាតេនាតិ អបច្ចំ, បត គតិយំ, យោ, ត្យស្ស ចោ, ន បតតិ ន វិច្ឆិន្ទតិ វំសោ ឯតេនាតិ វា អបច្ចំ, បុត្តេ, ធីតរិ ច និច្ចនបុំសកោយំ. បូ បវនេ. បុនាតិ បិតរោ តេនាតិ បុត្តោ. ‘‘ឆទាទីហិ តត្រណ’’តិ តោ. បូរេតីតិ វា បុត្តោ. អត្តតោ ជាតោ អត្រជោ, ‘‘អត្តជោ’’តិបិ បាឋោ. សុយតេតិ សុតោ. សុ អភិសវេ, សុណាតីតិ វា សុតោ, តោ, សុ សវនេ. តនុម្ហា ជាតោ តនុជោ, តនយោ ច, យោ, តនោតិ មុទន្តិ វា តនយោ, អយោ. សូយតេតិ សូនុ, កម្មនិ នុ, សូ បសវេ.

បុត្តាទយោ សូនុបរិយន្តា ធីតរិ វត្តមានា ឥត្ថិយំ វត្តន្តិ. ទុហិតា, ធីតា ច សទា នារិយមេវ. ទុហ បបូរណេ, រាតុ, ឱត្តាភាវោ, ឥការាគមោ ច. ធា ធារណេ, រាតុ, អាស្សី. បុត្តាទយោ ច តេ សាមញ្ញេនេវ កុណ្ឌគោលកាទីនំ វាចកា. សវណ្ណាយំ តុ ឩឍាយំ សជាតោ សយំ ជនិតោ សុតោ ឱរសោ នាម. សជាតសទ្ទេន កុណ្ឌកគោលកខត្តាទិព្យវច្ឆេទោ. ជីវតិ ភត្តរិ ជារជោ សុតោ កុណ្ឌាខ្យោ. មតេ ភត្តរិ ជារជោ គោលកាខ្យោ. អរិយាសុទ្ទជោ សុតោ ខត្តា នាម [ខត្តា អរិយាសុទ្ទានំ (អមរ ២០.៣)]. អាទិនា មាគធាទីនំ គហណំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អមតេ ជារជោ កុណ្ឌោ,

មតេ ភត្តរិ គោលកោ’’តិ [អមរ ១៦.៣៦].

‘‘មាគធោ សុទ្ទខត្តាជោ’’តិ [អភិធានុ ៥០៣ គាថា] ច.

ឧរសា មនសា និម្មិតោ, ឧរសទ្ទា តតិយន្តា និម្មិតត្ថេ ណោ, និវិដ្ឋត្តា តេន និម្មិតោតិ វុច្ចតិ. ឧរសិ ភវោតិ វា ឱរសោ.

២៤២. ចតុក្កំបតិបតិនីនំ យុគេ, ‘‘ទារា បុមេ ពហុត្តេ ច, ទំ កលត្រេ នបុំសកេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៣៨] អមរមាលា, ជំសទ្ទោ ត្វព្យយោ ទារវចនោ. តស្មា ‘‘ជម្បតិ, ទម្បតី’’តិបិ ភវិតព្ពំ, ឥធ បន កច្ចាយនមតេនោទាហដា. ជាយា ច បតិ ច ជាយាបតិ. ឥតរីតរយោគទ្វន្ទោ. ជាយា ច បតិ ច ជានិបតិ, តថា ជាយម្បតិអាទយោ, ជាយាសទ្ទស្ស បតិម្ហិ បរេ ជានិ, តុទញ្ច, ជាយញ្ច យទាទិនា.

តិកំ នបុំសកេ. វិគតោ រាគស្សវោ យស្មា វស្សវរោ. សុ សវនេ, អរោ. បណ ព្យវហារេ, ឌោ, បឌិ លិង្គវេកល្យេ វា, ភូវាទិ. ន ឥត្ថី ន បុមា នបុំសកំ, និរុត្តិនយេន ឥត្ថិបុមានំ បុំសកភាវោ, នស្ស ច បកតិ. តតិយាបកតិ, សណ្ឌោ, កលីពន្តិបិ តស្ស នាមានិ. តតិយា បកតិ តតិយប្បការោ, សមជាតិកេ ឥត្ថិបុរិសេ អបេក្ខិត្វា តតិយត្តំ បការស្ស. បឋមា ហិ បកតិ ឥត្ថី, ទុតិយា បកតិ បុរិសោ, ឥតរបកតិ តតិយា បកតិ.

២៤៣. ឆក្កំ ញាតិមត្តេ, ពន្ធុយេវ ពន្ធវោ, អ, ឧស្សាវោ. ពន្ធតីតិ ពន្ធុ, ឧ. សស្ស អត្តនោ ជនោ សជនោ. សមានំ គោត្តំ កុលំ អស្សាតិ សគោត្តោ, សមានស្ស សភាវោ. ញា អវពោធនេ, កម្មេតិ, ញាតិយេវ ញាតកោ, អត្តំ, សកត្ថេ កោ ច. សុសទ្ទោប្យត្រ [ស្វ (អមរ ១៦.៣៦)].

ទ្វយំ សត្តបុរិសាវធិកេសុ និកដញាតីសុ. លោហិតេន សម្ពន្ធោ សាលោហិតោ, សម្ពន្ធស្ស សាទេសោ, បុព្ពនិបាតោ ច, សមានំ បិណ្ឌទានំ យស្ស សបិណ្ឌោ, សនាភយោប្យត្រ [នាភិ សត្តបុរិសាវធិកកុលេ (ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៣៣)]. តិកំ បិតរិ. តា បាលនេ, តោ កត្តរិ. ជនយតីតិ ជនកោ, ណ្វុ. បា រក្ខណេ, រិតុ, អស្សិត្តំ.

២៤៤. ឆក្កំ មាតរិ. អម បូជាយំ, កម្មនិ មោ, ពោ ច, អម្មា, អម្ពា. ជនយតីតិ ជននី, យុ, នទាទិ. មាន បូជាយំ, បុត្តំ មានេតីតិ មាតា, រាតុ, បាតីតិ វា មាតា, បាតិស្ស មោ. ជនេតីតិ ជនេត្តិ,តិ. ជនេតីតិ ជនិកា, ណ្វុ, ឥត្តំ.

អប្បធានភូតា មាតា ឧបមាតា, កុមារេ ធារេតីតិ ធាតិ. ធា ធារណេ,តិ. ជាយាយ ភរិយាយ ភាតិកោ កនិដ្ឋោ ច ជេដ្ឋោ ច សាលោ នាម, សស្ស អត្តនោ ឯសា សា, ភរិយា, តស្សា ភាតា សាលោ, ជាយាយ ភាតរិ អលោ. សរ គតិចិន្តាហិំសាសុ វា, ណោ, លត្តំ, សាល វិតក្កេ វា, ចុរាទិ.

២៤៥. សាមិនោ ភត្តុ ភគិនី ននន្ទា នាម, ន នន្ទតីតិ ននន្ទា, អត្តាភាវោ នស្ស វិភាសាធិការា. នន្ទ សមិទ្ធិយំ, ភូវាទិ.

ទ្វយំ អយ្យិកាយំ. មាតុយា មាតា មាតាមហី. បិតូនំ បិតរិ ច មាតរិ ច អាមហំ យទាទិនា, នទាទិ. អរហ បូជាយំ, ណ្វុ, រហស្ស យោ, អយ គតិម្ហិ វា, ណ្វុ, អយ្យិកា.

មាតុយា ភាតា មាតុលោ នាម, មាតុយា ភាតា មាតុលោ, មាតុ ភាតរិ ឧលបច្ចយោ. អស្ស មាតុលស្ស បជាបតិ ជាយា មាតុលានី នាម, មាតុលស្ស ភរិយា មាតុលានី, មាតុលភរិយាយំ អានោ, នទាទិ, អថ វា មាតុលស្ស ឯសា មាតុលានី, ឦ, អស្ស អានោ.

២៤៦. ជាយាបតីនំ ទ្វិន្នំ ជននី មាតា សស្សុ វុត្តា, សស គតិហិំសាបានេសុ. តប្បិតា តេសំ ជាយាបតីនំ បិតា បន សសុរោ នាម, សសធាតុម្ហា ឧរោ. ភគិនិយា បុត្តោ បន ភាគិនេយ្យោ នាម, ភគិនិយា អបច្ចំ ភាគិនេយ្យោ, ណេយ្យោ.

២៤៧. ទ្វយំ សុតស្ស, សុតាយ ច បុត្តេសុ. នហ ពន្ធនេ, រិតុ, នី នយេ វា. បុត្តស្ស បុត្តោ បបុត្តោ, ត្តលោបោ, ឧស្សត្តញ្ច. សាមិភាតា ទេវរោ នាម, អថ វា សាមិភាតា កនិដ្ឋោ សាមិនោ ភាតា ទេវរោ នាម. ជេដ្ឋោ តុ សសុរោ ឯវោច្ចតេ. ទិវុ កីឡាយំ, អរោ.

ទ្វយំ ធីតុបតិម្ហិ. ជន ជននេ, រិតុ, អស្សាត្តំ, នស្ស មាទេសោ ច. ទ្វយំ បិតុបិតរិ. បិតុនោ បិតា បិតាមហោ.

២៤៨. ហុសាន្តានិ បទេន បទេន នាមានិ. មាតុយា ភគិនី មាតុច្ឆា, ច្ឆោ. បិតុនោ ភគិនី បិតុច្ឆា, បិតុភគិនី បិតុច្ឆា ភវេត្យត្ថោ.

បិតាមហសទ្ទោ ន កេវលំ ជនកបិតរមេវ វទតិ, អថ ខោ ជនកបិតុបិតាទយោបីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘បបិតាមហោ’’ ឥច្ចុទាហដោ. បិតុនោ អយ្យកោ បយ្យកោ, តុលោបោ. សុ សវនេ, ណ្ហា. ណិសម្ហិ សុណិសា. សម្ហិ ហុសា, ហត្តំ. សព្ពត្រ ‘‘ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ’’តិ អា.

២៤៩. ចតុក្កំ ឯកោទរេ ភាតរិ. សមានោទរេ ឋិតោ សោទរិយោ, សមានស្ស សោ. សមានោ គព្ភោ សគព្ភោ, តត្រ ភវោ សគព្ភោ, ណោ. សមានោទរេ ជាតោ សោទរោ. សមានោទរេ ជាតោ សហជោ. សហសទ្ទោ តុល្យវចនោ.

មាតាបិតូ តេ ទ្វេ ជនា បិតរោ វុច្ចន្តេ. ឧភិន្នម្បិ ជនកព្យប្បទេសនិយតត្តា អភេទវចនិច្ឆាយំ បិតុត្តមត្ថេវ. នន្វភេទា ជាតិ, តស្សា ចោភយត្រ សត្តាទេកត្តំ, ន ច ជាតិយា លិង្គសង្ខ្យា ភវន្តិ, អទព្ពត្តា ពហុវចនំ ន សិយាតិ? នេស ទោសោ, ន ហិ ជាតិបទត្ថិកស្ស ន ទព្ពំ, ទព្ពបទត្ថិកស្ស វា ន ជាតីតិ. កិន្តុភយេសំប្យុភយបទត្ថោ ឥហាត្ថវិសេសោ. ជាតិបទត្ថិកស្ស ជាតិ បធានភូតា ទព្ពំ គុណភូតំ, ទព្ពបទត្ថិកស្ស តុ វិបរិយយោ, តត្រ ជាតិវចនិច្ឆាយំ ទព្ពេ វិយ លិង្គសង្ខ្យា វត្តព្ពា, តស្ស ច ពហុត្តា ពហុវចនំ. បុព្ពេ វិយាភេទវចនិច្ឆាយំ បុត្តោ ច ធីតា ច បុត្តា វុច្ចន្តេ, ជញ្ញត្តញ្ហិ បុត្តព្យបទេសនិយតំ ធីតរិប្យត្ថិ, វិបរិយយេ តុ ន ភវត្យនភិធានតោ. ភេទវចនិច្ឆាយំ បុត្តធីតរោតិ ភវតិ.

២៥០. សស្សុ ច សសុរោ ច សសុរាតិ វុច្ចន្តេ. តទបច្ចោហនសម្ពន្ធិនិពន្ធនា ហិ ព្យប្បទេសោ សស្សុយម្បិ ឋិតោ. ភេទវចនិច្ឆាយំ តុ បុព្ពេ វិយ បច្ចត្ថំ សទ្ទនិវេសោ. ភាតា ច ភគិនី ច ភាតរោ វុច្ចន្តេ. ឯកគព្ភោសិតត្តំ ភាតុព្យប្បទេសនិយតំ ភគិនិយំប្យត្ថិ. តតោ ឯកគព្ភោសិតត្តស្សាភេទវចនិច្ឆាយំ ឧភោ ភាតរោ វុច្ចន្តេ. ឯត្ថ ច សព្ពត្រាបិ វិរូបេកសេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុវិធោ ហិ ឯកសេសោ សរូបាសរូបវសេន. តត្រ សរូបេកសេសេ ពហុវចនមេវ, ឥតរត្រ បន ទ្វិវចនំ, យថា បុរិសោ ច បុរិសោ ច បុរិសា, នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបំ, មាតា ច បិតា ច បិតរោតិ.

ពាល្យយោព្ពនវុឌ្ឍត្តានិ តីណិ វយានិ. តត្រ តិកំ ពាល្យេ. ទ្វយំ យោព្ពនេ. ពាលស្ស ភាវោ ពាលត្តំ, ត្តំ. តាបច្ចយេ ពាលតា. ណ្យម្ហិ ពាល្យំ, អថ វា ពល បាណនេ, ពលន្តិ អស្សសិតបស្សសិតមត្តេន បណន្តីតិ ពាលា, ពល្យន្តេ សំវរីយន្តេតិ វា ពាលា, ពល សំវរណេ. តេសំ ភាវោ ពាលត្តាទិ. យុវស្ស ភាវោ យោព្ពញ្ញំ, យោព្ពនញ្ច, ភាវេ ណ្យោ, ណោ ច, អថ វា យុ មិស្សនេ, យុ, ឧស្ស ឧវាទេសោ, វុទ្ធិ. តេសំ ភាវោ យោព្ពញ្ញាទិ.

២៥១. យេ ជរាកតា សុក្កា កេសាទយោ, តេ បលិតំ នាម សិយុំ, តេសំ វា យំ សុក្កត្តំ, តំ បលិតំ នាម. បច បាកេ, ឥតោ, ចស្ស លត្តញ្ច.

ទ្វយំ វលិបលិតាទិមតិ កាយបរិបាកេ. ជីយន្តិ វុឌ្ឍា ភវន្តិ អស្សំ ជរា, ជរ វយោហានិម្ហិ, ជរា ឯវ ជរតា, សកត្ថេ តាបច្ចយោ. វិស្សសាតិបិ ជរាយ នាមំ. វិសេសេន សំសតេ អធោ បាតយតីតិ វិស្សសា. សំសតិ’រយំ បមាទត្ថោ, អវសំសនត្ថោ ច, ឥហ អវសំសនត្ថោ, និគ្គហីតលោបោ, ទ្វិត្តញ្ច.

ពាល្យយោព្ពនវុឌ្ឍត្តានិ បុព្ពេ វុត្តានិ. ឥទានិ តព្ពតិនាមាន្យាហ. តត្រ អទ្ធំ ឆាបសាមញ្ញេ. បុថ, បថ វិត្ថារេ, ឧកោ, បុថុកោ, បល គមនេ, ណ្វុ, អស្សិត្តំ, ទ្វិត្តញ្ច, បិល្លកោ. ឆុប សម្ផស្សេ, ឧស្សាត្តំ, ឆាបោ. កុមារ កីឡាយំ, កុមារោ. ពល បាណនេ, ណោ, ពាលោ, បូ បវនេ, តោ, សកត្ថេ កោ, បោតកោ, ឥត្ថិយំ បោតកី. បោតោ, សាវោ, សាវកោ, អព្ភកោ, ឌិម្ភោ, សុសុកោ, សុសុឥច្ចាទីនិបិ ឆាបសាមញ្ញត្ថានិ.

២៥២. ពាលសាមញ្ញវាចកានិ ទស្សេត្វា វិសេសពាលនាមានិ ទស្សេតុមាហ ‘‘អថុ’’ច្ចាទិ. ឧត្តានោ, ឧត្តានំ វា សយតីតិ ឧត្តានសយោ. កបច្ចយេ ឧត្តានសេយ្យកោ. ថនំ បិវតីតិ ថនបោ, ឌិម្ភសទ្ទោប្យត្រ.

២៥៣. សត្តកំ តរុណេ.

អាសោឡសា ភវេ ពាលោ,

តរុណោ តុ តតោ ភវេ;

វុទ្ធោ តុ សត្តត្យាយុម្ហា,

តីណិ វយានិ លក្ខយេ.

តរ តរណេ, ឧណោ. វយសិ យោព្ពនេ តិដ្ឋតីតិ វយដ្ឋោ, តោ, ‘‘វយោ ពាល្យាទិ បក្ខី ច, យោព្ពនញ្ច វយោ ក្វចី’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៤២] រុទ្ទោ, ទហ ភស្មីករណេ, អរោ, យុ មិស្សនេ, អ, ឧវាទេសោ, សិស្សាការោ. សស ប្លុតគតិម្ហិ, ឧ, អស្សុត្តំ, សុសុ, តរុណស្ស វា បាដិបទិកស្ស សុស្វាទេសោ. មនុនោ អបច្ចំ មានវោ, វណ្ណវិការោ, នស្ស ណត្តំ, មាណវោ. កុច្ឆាយំ កបច្ចយោ, មាណវកោតិ សិទ្ធំ. វុត្តញ្ច –

‘‘អបច្ចេ កុច្ឆិតេ មូឡ្ហេ, មនុតោស្សគ្គិកោ មតោ’’តិ [មហាភាស្ស ៤.១.១៦១] ទរ វិទារណេ, ណ្វុ.

ទ្វយំ សុខវឌ្ឍិតេ កុមារេ, សុខោ កុមារោ សុកុមារោ, ខលោបោ, សុខេន ឯធតិ វទ្ធតីតិ សុខេធិតោ. ‘‘សុខោចិតោ’’តិបិ បាឋោ, សុខំ ឧចិតំ សម្បិណ្ឌិតំ ឯត្ថាតិ សុខោចិតោ, ឧច សមវាយេ.

២៥៤-២៥៥. ទ្វិបាទេន វុឌ្ឍស្ស នាមានិ. អាយុមហត្តំ លាតីតិ មហល្លកោ, ណ្វុ, ទ្វិត្តំ. វឌ្ឍ វឌ្ឍនេ, កត្តរិ តោ, តស្ស ឍោ, ឌ្ឍស្ស ឌោ, អស្សុត្តំ, ធា គតិនិវត្តិយំ, ឥរោ, ធស្ស ថត្តំ, ឥស្ស ឯត្តំ. ជរ វយោហានិម្ហិ, កត្តរិ តោ, តស្ស ឥន្នាទេសោ, ធាត្វន្តលោបោ, ណត្តញ្ច, ជិណ្ណោ, សកត្ថេ កម្ហិ ជិណ្ណកោ. បកតំ វយោ យោព្ពនមស្សាតិ បវយោតិបិ វុឌ្ឍស្ស នាមំ.

វលិនន្តានិ បាទេន នាមានិ. តត្រ តិកំ ជេដ្ឋភាតរិ. អគ្គេ បុរេ កាលេ, បុព្ពេ ច កាលេ ជាយតីតិ អគ្គជោ, បុព្ពជោ ច. អយញ្ច វុឌ្ឍោ អយញ្ច វុឌ្ឍោ, អយមិមេសំ វិសេសេន វុឌ្ឍោតិ ជេដ្ឋោ, វុឌ្ឍសទ្ទា ឥដ្ឋបច្ចយោ, ‘‘វុឌ្ឍស្ស ជោ ឥយិដ្ឋេសូ’’តិ វុឌ្ឍស្ស ជោ. អលោបេ បរស្សាសវណ្ណត្តំ.

តិកំ បច្ឆាជាតេ ភាតរិ. អយញ្ច យុវា អយញ្ច យុវា, អយមិមេសំ វិសេសេន យុវាតិ កនិដ្ឋោ, កនិយោ [កណិដ្ឋោ កណិយោ (ក.)] ច. ឥយិដ្ឋេសុ យុវសទ្ទស្ស កនាទេសោ [កណាទេសោ (ក.)]. អនុ បច្ឆាកាលេ ជាតោ អនុជោ. ជឃញ្ញេ បច្ឆាកាលេ ជាតោ ជឃញ្ញជោ. អបរស្មិំ បច្ឆាកាលេ ជាតោ អបរជោតិ ទ្វេប្យត្រ.

វលិ សិថិលំ តចោ ចម្មំ យស្ស វលិត្តចោ, ទ្វិត្តំ. វលិ ចម្មមេតស្សត្ថីតិ វលិនោ, ឥនោ. ឧត្តានសយាទយោ វលិនន្តា វាច្ចលិង្គត្តា តីសុ លិង្គេសុ វត្តន្តិ, យថា – ឧត្តានសយោ ពាលោ, ឧត្តានសយា កុមារី, ឧត្តានសយំ នបុំសកំ.

២៥៦. បញ្ចកំ មត្ថកេ. សិ សយេ, សោ, ទីឃោ ច, អង្គេសុ ឧត្តមង្គត្តា ឧត្តមង្គំ, ឧត្តមោ ច តំ អង្គញ្ចាតិបិ ឧត្តមង្គំ. សីសញ្ច ឧត្តមង្គញ្ច សីសោត្តមង្គានិ. សិ សេវាយំ, រោ, សេវន្តិ ឯតេនាតិ សិរោ. មុទ តោសេ, ធោ. សិស្សាការោ. មស អាមសនេ, ត្ថោ, សកត្ថេ កោ ច, មសិ បរិមាណេ វា.

បជ្ជទ្ធំ កេសេ. កេ មត្ថកេ សេតិ តិដ្ឋតីតិ កេសោ. សត្តមិយាលោបោ, កតិ ឆេទនេ, អលោ, អស្សុត្តំ. វល សំវរណេ, កម្មនិ ណបច្ចយោ, វាលោ. ឧត្តមង្គេ សីសេ រុហតីតិ ឧត្តមង្គរុហោ. មុទ្ធនិ ជាយតីតិ មុទ្ធជោ. វាលោ ច ឧត្តមង្គរុហោ ច មុទ្ធជោ ចេតិ ឥតរីតរយោគទ្វន្ទោ. ចិកុរោ, កចោតិប្យត្រ. ចិ ចយនេ, កុរ សទ្ទេ, អនេកត្ថត្តា ឆេទនេ. វឌ្ឍមានោ ចិករីយតេតិ ចិកុរោ, កច ពន្ធនេ, អ.

២៥៧. កុសុមគព្ភា កេសា កេសចូឡា មុត្តិកាទិនា ពហិ សំយតា សន្ថតា ធម្មិលោ នាម. ឯកតោ កត្វា ធរីយតិ ពន្ធីយតីតិ ធម្មិលោ, កម្មនិ ឥលោ. ធម្មេន នានាទេសិយមនុស្សានំ សមាចារេន ឥលតីតិ វា ធម្មិលោ, ឥល គមនេ.

ទ្វយំ កុមារានំ សិខាបញ្ចកេ, ចូឡត្តយេតិ កេចិ. កាកានំ បក្ខសណ្ឋានត្តា កាកបក្ខោ. សិខា ឯវ សិខណ្ឌកោ, សកត្ថេ កោ. សិខាសិខណ្ឌសទ្ទានមភេទត្តាយេវ ហិ ‘‘សិខណ្ឌី, សិខី ចា’’តិ មោរោ វុត្តោ.

បាសោ, ហត្ថោ ច ឥមេ ទ្វេ កេសចយេ កេសបរិយាយតោ បរេ ហុត្វា កេសានំ កលាបេ វត្តន្តិ, ន កេវលា, យថា – កេសបាសោ កេសហត្ថោ ឥច្ចាទិ. បា រក្ខណេ, បាតិ រក្ខតិ អវយវេតិ បាសោ, សោ, បស ពន្ធនេតិ កេចិ, ណោ. ហន គតិយំ, អវយវា និហនន្តិ ឯត្ថាតិ ហត្ថោ, ថោ, បក្ខោប្យត្រ.

តាបសានំ វតីនំ តហិំ កេសចយេ ជដាសទ្ទោ វុច្ចតិ, ជដ ជដនេ, ជដ សង្ឃាតេ វា, ‘‘ឥត្ថិយមតិយវោ វា’’តិ អ.

២៥៨. បោសិតភត្តាទីហិ យា ពន្ឈតេ, តត្រ វេណី, បវេណី ច. វី បជនេ, បជនំ គព្ភវិមោក្ខោ, វី តន្តសន្តានេ វា, ណី. បក្ខេ បវេណី.

ទ្វយំ សីសមជ្ឈដ្ឋចូឡាយំ. ចូឡ សញ្ចោទនេ, ចូឡ ហាវករណេ វា, អ. សិខា វុត្តា. កេសបាសីប្យត្រ, នទាទិ.

នារីនំ កេសមជ្ឈម្ហិ បទ្ធតិ ឧជុគតមគ្គោ សីមន្តោតិ មតោ កថិតោ. សីមស្ស អន្តោ សីមន្តោ, សី សយេ វា, អន្តោ, មជ្ឈេ មការវណ្ណាគមោ.

២៥៩. តិកំ លោមេ. លូ ឆេទនេ, វឌ្ឍមានំ លូយតេតិ លោមំ, មោ. តនុម្ហិ រុហតីតិ តនុរុហំ, អ. រុហ ជននេ, រូហ បាតុភាវេ វា, មោ, ហលោបោ, ឱត្តញ្ច, លូ ឆេទនេ វា, មោ, លស្ស រត្តំ, រោមំ. អក្ខិម្ហិ ជាតំ លោមំ បម្ហំ, បខុមញ្ចោច្ចតេ. បមិនោតិ តេនាតិ បម្ហំ,បបុព្ពោ មា បរិមាណេ, ហបច្ចយោ. អក្ខិនោ បក្ខទ្វយេ ជាតំ បខុមំ, ឧមោ, កលោបោ ច.

បុមមុខេ បុរិសានំ មុខេ វុត្តំ [បវុដ្ឋំ (ក.)] លោមំ មស្សុ នាម, មស អាមសនេ, សុ, មស្សុ.

តិកំ ភមុម្ហិ. ភម អនវដ្ឋានេ, ឩ, មលោបោ, ភូ. ឧម្ហិ ភមុ, កបច្ចយេ ភមុកោ. ភមុកសហចរណតោ ភមុ បុល្លិង្គោ.

២៦០. តិកំ នេត្តោទកេ. ខិប បេរណេ, បោ, ឥស្សត្តំ. នេត្តេ ជាតំ ជលំ នេត្តជលំ. អស អធោបតនេ, សុ, អស្សុ. នេត្តជលញ្ច អស្សុ ចាតិ ទ្វន្ទោ. អស្សុ នបុំសកេ.

ទ្វយំ អក្ខិបុត្តលិកាយំ. នេត្តេ ទិស្សមានា តារា នេត្តតារា. កញ្ញាសទ្ទតោ តទ្ធិតោ អបច្ចយោ, កញ្ញាសទ្ទស្ស កនីនាទេសោ, ឥត្ថិកតាការបរេ កេ បុព្ពោ អការោ ឥការមាបជ្ជតេ [កាតន្ត ២.២.៦៥], កនីនិកា. តារកាប្យត្រ.

ឆក្កំ មុខវិវរេ, កវយោ បន តទុបលក្ខិតេបិ សមុទាយេ យុជ្ជន្តេ. វទ វិយត្តិយំ វាចាយំ, ករណេ យុ. មុ ពន្ធនេ, ខោ, ឱត្តាភាវោ និបាតនា, មុខំ. សព្ពធរកតេ បន ខញ្ញតេតិ ធាតុនា មុខន្តិ និបាតិតំ, ខនុ អវទារណេ. តុឌិ តោឌនេ, អ. តនុ វិត្ថារេ វា, ឌោ, អស្សុត្តំ. វទតិ តេនាតិ វត្តំ, តោ, វុច្ចតេ អនេនាតិ វា វត្តំ. វទ វិយត្តិយំ វាចាយំ, តោ. លប វចនេ, ករណេ យុ. អានន្តិ អសន្តិ អនេនាតិ អាននំ, អន បាណនេ, យុ. អស្សំប្យត្រ. អស ភក្ខនេ. ករណេ សោ.

២៦១. អឌ្ឍំ ទន្តេ. ទ្វីសុ ឋានេសុ ទ្វិក្ខត្តុំ វា ជាយតេតិ ទ្វិជោ. លបនេ មុខេ ជាយតីតិ លបនជោ. ទា អវខណ្ឌនេ, ទាយតិ ភក្ខមនេនាតិ ទន្តោ, អន្តោ, ទស អទនេ វា, ទសន្តិ ភោជ្ជមនេនាតិ ទន្តោ, អន្តោ, ធាត្វន្តលោបោ. ទមុ ទមនេ វា, តោ. ទំស ទំសនេ, ទំសតេ វិលិខ្យតេ ភក្ខមនេនាតិ ទំសនោ, យុ. រទ វិលេខនេ, យុ, រទនោ. អម្ហិ រទោ.

ទន្តភេទស្មិំ ទន្តវិសេសេ ទាឋាសទ្ទោ. ឥត្ថិលិង្គោយំ. ទំសធាតុតោ ឋោ, ទំសិស្ស ច ទា, ទាឋា, មុទ្ធជទុតិយោយំ. អក្ខិកោដីសុ វាមទក្ខិណនេត្តានំ អន្តេសុ អបាង្គោ វត្តតិ, សរីរង្គសង្ខាតស្ស កណ្ណស្ស អប សមីបំ អបាង្គោ.

២៦២. ចតុក្កំ ឱដ្ឋេ. ទន្តេ អាវរតិ ឆាទយតីតិ ទន្តាវរណំ. ឧស ទាហេ, តោ, ‘‘សាទិសន្តបុច្ឆភន្ជហំសាទីហិ ដ្ឋោ’’តិ សហាទិព្យញ្ជនេន ដ្ឋោ, ឱត្តទ្វិត្តានិ, ឱដ្ឋោ. គទ្រភេប្យយំ. អថ វា ឧស ទាហេ, ដ្ឋោ, ឱត្តទ្វិត្តាទិ, ឧភយត្រាបិ មុទ្ធជទុតិយោ, ឦសំ កិញ្ចិ កាលំ ធារេតិ ភក្ខមេត្ថាតិ អធរោ, ឦសត្ថោ ហ្យត្រ អការោ.

‘‘អ បុមេ មាធវេ ញេយ្យោ,

បដិសេធេ តទព្យយំ;

ឦសត្ថេ ច វិរុទ្ធត្ថេ,

សទិសត្ថេ បយោគតោ’’តិ. –

ហិ ឯកក្ខរកោសេ វុត្តំ. ទសនេ ទន្តេ ឆាទយតីតិ ទសនច្ឆទោ. ឯត្ថ កេចិ អធរសទ្ទេន ហេដ្ឋិមោដ្ឋមេវាហុ, តេសំ វចនំ ‘‘នេត្តន្តាធរបាណិបាទយុគលេហិ’’ច្ចាទីហិ មហាកវិបយោគេហិ អសំសន្ទនតោ ន គហេតព្ពំ.

តិកំ កបោលេ. គឌិ វទនេកទេសេ, អ, ធាតុប្បក្រិយត្ថញ្ហិ ធាតុបាឋវចនំ, សព្ពត្រាប្យេវំ. កេន ជលេន បូរិយតេតិ កបោលោ, អលោ, កប អច្ឆាទនេ វា, ឱលោ, កបោលោ, នទាទិ. គណ្ឌី. អធរា អធោភាគោ ចុពុកំ នាម, ចិពុកំប្យត្រ. ចិពុ ឱលម្ពកេ, ណ្វុ, អស្សុត្តំ.

២៦៣. ទ្វយំ គីវាយ បុរោភាគេ. គល អទនេ, ករណេ អ, គិល គិលនេ វា, គិលតិ អនេនាតិ គលោ, ឥស្សត្តំ. កណ សទ្ទត្ថោ ទណ្ឌកោ ធាតុ, ឋោ, កណ្ឋោ, មុទ្ធជទុតិយោយំ.

តិកំ ឯកត្ថំ. គា សទ្ទេ, ឦវោ. កំ សីសំ ធរតីតិ កន្ធរា. សិរំ ធរតីតិ សិរោធរា, សិរោ ធិយ្យតេ អស្សន្តិ វា សិរោធរា, ធា គតិនិវត្តិយំ, អរោ.

សុវណ្ណមយោ អាលិង្គោ មុរជភេទោ, តេន សន្និភា សទិសា យា គីវា, សា កម្ពុគីវា មតា, មហាបុរិសលក្ខណមេតំ. អថ វា យា គីវា តីហិ លេខាហិ អង្កិតា លក្ខិតា, សា កម្ពុគីវា មតា, មហាបុរិសលក្ខណមេតញ្ច. កម្ពុ វុច្ចតិ សុវណ្ណំ, កម្ពុមយេន អាលិង្គេន សន្និភា គីវា កម្ពុគីវា, កម្ព សំវរណេ, ឧ, កម្ពុ.

២៦៤. តិកំ ខន្ធេ. អន គតិយំ, សោ. ភុជានំ សិរោ មត្ថកំ ភុជសិរោ. កំ មត្ថកំ ទធាតីតិ កន្ធោ, សោ ឯវ ខន្ធោ កការស្ស ខការករណវសេន, ខមតិ ភារន្តិ វា ខន្ធោ, ខមុ សហនេ, តោ, តស្ស ធោ, មស្ស នោ, និគ្គហីតំ វា. តស្សន្ធិ តស្ស ខន្ធស្ស មជ្ឈំ ជត្តុ នាម, យំ ខន្ធានំ មជ្ឈេ តិដ្ឋតិ. ជន ជននេ, ជរ វយោហានិម្ហិ វា, តុ, ជត្តុ, តំ នបុំសកំ.

ទ្វយំ ពាហុមូលេ. ពាហូនំ ភុជានំ មូលំ ពាហុមូលំ. កច ពន្ធនេ, ឆោ. អស្ស កច្ឆស្ស អធោភាគដ្ឋានំ បស្សំ វុច្ចតិ, ទិស បេក្ខនេ, អបច្ចយោ, ទិសស្ស បស្សាទេសោ.

២៦៥. តិកំ ពាហុម្ហិ. វហតិ អនេនាតិ វាហុ, វាហុ ឯវ ពាហុ, កុ [ណ្វាទិ ៦]. ភុញ្ជតេ អនេនាតិ ភុជោ. ភុជ បាលនជ្ឈោហារេសុ. ពាហុ ច ភុជោ ចេតិ ទ្វន្ទោ, ឯតេ ទ្វេ ទ្វីសុ, ឥត្ថិយំ ភុជា. វហតិ យាយាតិ ពាហា. អបរោសទ្ទោប្យត្រ [អ បារោសទ្ទោប្យត្រ (ក.), អ បវេដ្ឋសទ្ទោប្យត្រ (?)].

តិកំ ហត្ថេ. ហស ហសនេ, ថោ. ហរ ហរណេ វា. នក្ខត្តេប្យយំ. ករ ករណេ, អ. បណ ព្យវហារថុតីសុ, ឥ. បា រក្ខនេ វា, ណិ. ករោ ច បាណិ ច ករបាណយោ. បញ្ចសាខោ, សយោប្យត្រ.

បកោដ្ឋន្តោ ហត្ថគណ្ឋិ មណិពន្ធោ នាម. បកោដ្ឋោ នាម អាមណិពន្ធំ កប្បរស្ស អធោភាគោ. មណិវិកតិំ ពន្ធតិ ឯត្ថាតិ មណិពន្ធោ. កុស អក្កោសេ, ឋោ, បកោដ្ឋោ.

ទ្វយំ ភុជមជ្ឈគណ្ឋិម្ហិ. កបុ ហិំសាយំ, អរោ. កុប្បរោតិបិ បាឋោ, តទា អស្សុត្តំ. កបុ ហិំសាយំ, ឱណិ, កបោណិ, ឥត្ថិយំ. កផោណីប្យត្រ, តត្ថ បស្ស ផត្តំ.

២៦៦. បាណិស្ស បាណិតលស្ស សម្ពន្ធីនំ មណិពន្ធកនិដ្ឋានំ ទ្វិន្នំ អន្តរំ ពហិដ្ឋានំ ករភោ វុច្ចតិ, យេន កុមារកា សត្ថំ កត្វា អញ្ញមញ្ញំ បហរន្តិ, ករ ហិំសាយំ, អភោ, ករ ករណេ វា.

ទ្វយំ អង្គុលិមត្តេ. ករស្ស បាណិស្ស សាខា ករសាខា. អគិ គត្យត្ថោ, អង្គ គមនត្ថោ វា, ឧលិ. ឥត្ថិលិង្គោយំ [(នទាទិ) (ក.)], អង្គុលិ.

តា អង្គុលិយោ បញ្ចប្បភេទា, យថា – អង្គុដ្ឋោ តជ្ជនី មជ្ឈិមា អនាមិកា កនិដ្ឋា ចេតិ កមា សិយុំ. អង្គ គមនត្ថោ, អស្សុត្តំ, អគ្គេ បុរេ តិដ្ឋតីតិ វា អង្គុដ្ឋោ, និគ្គហីតាគមោ, អស្សុត្តញ្ច. តជ្ជ ហិំសាយំ, តជ្ជេតិ យាយ, សា តជ្ជនី, យុ, នទាទិ. មជ្ឈេ តិដ្ឋតីតិ មជ្ឈិមា. នត្ថិ នាមមស្សាតិ អនាមិកា, សកត្ថេ កោ. អតិសយេន ខុទ្ទកាតិ កនិដ្ឋា. យុវប្បានំ កន, កណ វា ឥយិដ្ឋេសុ.

២៦៧. តជ្ជន្យាទីហិ យុតេ អង្គុដ្ឋេ តតេ បសារិតេ សតិ បទេសាទិកា ចតស្សោ សញ្ញា កមតោ សិយុំ, យថា – តជ្ជនីយុតេ អង្គុដ្ឋេ តតេ បទេសោ. ទិស បេក្ខនេ. មជ្ឈិមយុតេ អង្គុដ្ឋេ តតេ តាលោ, តល បតិដ្ឋាយំ. អនាមិកាសហិតេ អង្គុដ្ឋេ តតេ គោកណ្ណោ, គោកណ្ណសទិសត្តា, តប្បមាណត្តា វា គោកណ្ណោ, អថ វា គោកណ្ណោ នាម ឯកោ មិគវិសេសោ, តក្កណ្ណសទិសប្បមាណត្តា គោកណ្ណោ, តាលោ ច គោកណ្ណោ ច តាលគោកណ្ណា. លិង្គភេទា ‘‘តាលគោកណ្ណវិទត្ថី’’តិ ន វុត្តំ, កនិដ្ឋាយុតេ អង្គុដ្ឋេ តតេ វិទត្ថិ, វិតនោតីតិ វិតត្ថិ, វិតត្ថិ ឯវ វិទត្ថិ, តនុ វិត្ថារេ,តិ, តស្ស ថោ. វិទត្ថិ. ‘‘កមា តតោ’’តិបិ បាឋោ.

កុញ្ចិតោ សង្កោចិតោ បាណិ បសតាខ្យោ, បបុព្ពោ សរ គតិយំ, តោ. បមាណប្បករណតោ វិតតញ្ជលិយេវាយំ កវីហិ ឥច្ឆិតោ. សម្បុដញ្ជលិ បនាយំ, បសារិតសហិតា [បសារិតសហិតត្តា (ក.)] យស្ស អង្គុលិយោ ភវន្តីតិ.

កុញ្ចិតោ ច តតង្គុដ្ឋោ, សបតាកោតិ សម្មតោ;

បតាកេហិ តុ ហត្ថេហិ, សម្បុដញ្ជលិ ឥច្ឆិតោ.

ទេវតានំ គរូនញ្ច, បិតូនញ្ចេ’ច្ឆិតោ បុរេ;

អត្ថប្បករណាទីហិ, ភេទោ ញេយ្យោ តហិំ តហិំ.

យថា ជលញ្ជលិំ ទទាតិ, អញ្ជលិនា បិវតិ, ទេវោយំ កតញ្ជលិរិតិ. បុដញ្ជលិស្ស វា វក្ខមានត្តា ឥធ វិតតញ្ជលិយេវ.

២៦៨. តិកំ សប្បកោដ្ឋេ វិតតករេ. រមុ កីឡាយំ, តនោ, មលោបោ, រតនំ, មណិពុទ្ធាទីសុ ច. កុក អាទានេ, ឧ, ទ្វិត្តំ. ហស ធាតុម្ហា ថោ, តោ វា, ហត្ថោ, ហត្ថសហិតត្តា វា បកោដ្ឋោ ហត្ថោ.

ទ្វយំ សម្បុដញ្ជលិម្ហិ. ករមយោ បុដោ ករបុដោ, អញ្ជ ព្យត្តិគតិកន្តីសុ, អលិ, អញ្ជលិ. ករបុដោ ច អញ្ជលិ ចេតិ ករបុដញ្ជលី.

ទ្វយំ នខេ. ករេ ជាយតិ រុហតីតិ ករជោ. នត្ថិ ខំ ឥន្ទ្រិយំ ឯត្ថាតិ នខោ, សញ្ញាសទ្ទត្តា ន អត្តំ, អវិសយត្តា វា. បុនព្ភវោ, កររុហោ, នខរោតិបិ នខស្ស នាមានិ.

ទ្វយំ បុដង្គុលិករេតិខ្យាតេ មុដ្ឋិម្ហិ. ខដ ឥច្ឆាយំ, ណ្វុ, ខទ ហិំសាយំ វា, ទស្ស ដោ. មុ ពន្ធនេ,តិ, តស្ស ឋោ, ទ្វិត្តំ.

២៦៩. បស្សទ្វយវិត្ថតា បស្សទ្វយេបិ វិតតា បសារិតា សហករា សបាណយោ ទ្វេ ពាហូ ព្យាមោ នាម, ព្យាមីយតេ អនេនាតិ ព្យាមោ, វិបុព្ពោ យាម អញ្ឆេ. ឧទ្ធំ ឧបរិ តតា វិតតា ភុជា ច បោសោ ច តេសំ សមុទិតានំ បមាណសទិសំ បមាណំ យស្ស តស្មិំ ឧទ្ធន្តតភុជបោសប្បមាណេ បោរិសសទ្ទោ វត្តតិ. ភុជសទ្ទេន សហករា ភុជា គយ្ហតេ, ឯកស្ស បមាណសទ្ទស្ស លោបោ, បុរិសស្ស បមាណំ បោរិសំ. បុរិសសទ្ទោ ចេត្ថ សករភុជបុរិសំ វទតិ, តីសុ, យថា – បោរិសំ ជលំ, បោរិសោ ហត្ថី, បោរិសី យដ្ឋិ.

២៧០. ទ្វយំ ឧរសិ. ឧស ទាហេ, រោ, សលោបោ, អរ គតិម្ហិ វា, អស្សុការោ. ហរ ហរណេ, យោ, រស្ស ទោ. កោឡំ [កោដ្ឋ (ក.)], ភុជន្តរំ, វក្ខោតិបិ ឧរោនាមានិ. តិកំ ឧរោជេ. តនុ វិត្ថារេ, តនោតិ ឥច្ឆន្តិ ថនោ, តស្ស ថោ, ថន ទេវសទ្ទេ, ថន ចោរិយេ វា. កុច សង្កោចនេ, កុចោ. បយោ ខីរំ ធារេតីតិ បយោធរោ. កុចោ ច បយោធរោ ចាតិ ទ្វន្ទោ.

ថនគ្គស្មិំ ថនស្ស អគ្គេ ចូចុកំ, នបុំសកេ. ‘‘ចូចុកោ សោ កុចានន’’ន្តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៧៧] តុ រតនកោសោ, ចុ ចវនេ, ឧកោ, ទ្វិត្តំ, ទីឃោ ច, ចូចុកំ, ចន្ចុ គតិយំ វា, ឧកោ, នលោបោ, អស្សូការោ, ចូចុកំ.

ទ្វយំ បិដ្ឋេ កាយស្ស បច្ឆាភាគេ. បិដ សទ្ទសង្ឃាតេសុ, តោ. ឥតរត្រ តិ, បិសុ សេចនេ វា.

២៧១. តិកំ តនុមជ្ឈេ. មជ្ឈេ ភវោ មជ្ឈោ. លគ សង្គេ, អ. មជ្ឈេ ភវំ មជ្ឈិមំ. ចតុក្កំ ឧទរេ. កុស អក្កោសេ, ឆិ, សស្ស ចោ. គហ ឧបាទានេ, អនិ, ឦម្ហិ គហណី, គព្ភំ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ វា គហណី, គព្ភាសយសញ្ញិតោ មាតុកុច្ឆិប្បទេសោ, តេជោធាតុម្ហិ បន យថាភុត្តាហារស្ស វិបាចនវសេន គណ្ហនតោ អឆឌ្ឌនតោ គហណី. ឧបុព្ពោ ទរ គមនេ. ឧទរតិ ឧទ្ធំ គច្ឆតិ វាយុ យត្រាតិ ឧទរំ. គុ សទ្ទេ, អភោ, ទ្វិត្តាទិ, គព្ភោ. បិចណ្ឌ ជឋរ តុន្ទាប្យត្រ.

កុច្ឆិសម្ភវេ កុច្ឆិដ្ឋេ កោដ្ឋោ, អន្តោ ចាតិ ឥមេ ទ្វេ វត្តន្តិ, កុស អក្កោសេ, តោ, ឋោ វា. អម គមនត្ថោ, តោ.

២៧២. ចតុក្កំ កដិយំ. ហនធាតុម្ហា យុ, ហស្ស ទ្វិត្តំ, ហស្ស ជោ, ហនស្ស ឃោ ច, ជឃនំ. និច្ឆយេន តមតីតិ និតម្ពោ, តមុធាតុម្ហា ពោ. សូ បសវេ, ណិ. កដ វស្សាវរណេសុ, កដ្យតេ អាវរីយតេ វត្ថាទីហិ កដិ, ឥ, ឯតេ ទ្វេ នារិយំ. ឯត្ថ ច ជឃនសទ្ទេន ឥត្ថិកដិយា អគ្គភាគោ, និតម្ពសទ្ទេន ឥត្ថិកដិយា បច្ឆាភាគោ, សេសទ្វយេន កដិសាមញ្ញំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, វុត្តញ្ច ‘‘បច្ឆា និតម្ពោ ថីកដ្យា, ជឃនំ តុ បុរោ ភវេ’’តិ [អមរ ១៦.៧៤].

២៧៣. លិង្គន្តំ លិង្គសាមញ្ញេ. អង្គេ សរីរេ ជាយតីតិ អង្គជាតំ, អង្គសទ្ទោ សរីរវាចកោ, អង្គមេតស្សត្ថីតិ កត្វា. រហសិ ឋានេ ជាតំ អង្គំ រហស្សង្គំ, សត្តមិយាលោបោ, ឥស្សត្តំ, សស្ស ទ្វិត្តញ្ច. វត្ថេន គុយ្ហិតព្ពន្តិ វត្ថគុយ្ហំ. មិហ សេចនេ, ករណេ យុ, មិហតិ រេតោមុត្តានិ យេនាតិ មេហនំ. និបុព្ពោ មិហ សេចនេ, តោ, និមិត្តំ. ឧត្តមង្គត្តា វរង្គំ. វជ គតិយំ, អស្សីការោ, បច្ចយេហិ វិនា ជាយតីតិ វា ពីជំ, វិរហត្តជោតកោ ហ្យេត្ថ វិការោ. ផល និប្ផត្តិយំ, ផលតិ ឯតេន បុត្តន្តិ ផលំ. លិង្គតិ ‘‘ឥត្ថី, បុរិសោ’’តិ វិភាគំ គច្ឆតិ យេនាតិ លិង្គំ.លិង្គ គមនេ, លីនំ អបាកដំ អង្គន្តិ វា លិង្គំ. ឯតេសុ ពីជផលសទ្ទា អណ្ឌេបិ វត្តន្តិ.

ទ្វយំ បុរិសលិង្គបសិព្ពកេ. អម គមនេ, ឌោ, អណសទ្ទត្ថោ វា, ឌោ, អឌិ អណ្ឌត្ថេ វា, តោ. កុស អក្កោសេ, ណោ. អណ្ឌសទ្ទោ ចេត្ថ ពីជេបិ, អណ្ឌកោសោតិ សមុទិតម្បិ កោសស្ស នាមំ, ‘‘កុក្កុដច្ឆាបកស្សេវ អណ្ឌកោសម្ហា’’តិ [បារា. ១៣, ១៤] ហិ វុត្តំ, អមរកោសេបិ [អមរកោសេ ១៦.៧៦] អណ្ឌកោសោតិ សមុទិតេនេវ នាមំ វុត្តំ. ឯត្ថ ច អណ្ឌស្ស ពីជស្ស កោសោ អណ្ឌកោសោតិ វិគ្គហោ កាតព្ពោ.

ទ្វយំ ឥត្ថិយា អង្គជាតេ. យុ មិស្សនេ, អធិករណេនិ, យោនិ, ឥត្ថិយំ បុមេ ចាយំ, ឥត្ថី ច បុមា ច ឥត្ថិបុមំ, តស្មិំ. ភជន្តិ អស្មិន្តិ ភគំ. មារមន្ទិរ មារកូបា ចាត្រ.

២៧៤-២៧៥. តិកំ ឥត្ថិបុរិសានំ សម្ភវេ. សុចិស្ស បដិបក្ខោ អសុចិ, ឥការន្តោ, ទ្វីសុ, សម្ភវលិង្គោ វា. សំបុព្ពា ភូធាតុម្ហា អ. សក សាមត្ថិយំ, តោ, តស្ស កោ, អស្សុត្តំ, សុច សោកេ វា, កោ.

ទ្វយំ វច្ចមគ្គេ. បុនន្តិ អនេនាតិ បាយុ. បូ បវនេ, ឧ, ឩស្សាយោ, បយ គមនត្ថោ វា, បយតិ វច្ចមនេនាតិ បាយុ, ករណេ ឧ, អយំ បុរិសេ បុល្លិង្គេ វត្តតិ. គុទ កីឡាយំ, អ. អបានំប្យត្រ.

អដ្ឋកំ វច្ចេ. គូថ ករីសោស្សគ្គេ, គុប គោបនេ វា, ថោ. កិរ វិកិរណេ, ឦសោ, ករីសំ. វរ វរណសម្ភត្តីសុ, ចោ, គូថញ្ច ករីសញ្ច វច្ចញ្ចេតិ ទ្វន្ទោ, តានិ វិកប្បេន បុមេ វត្តន្តិ, និច្ចំ នបុំសកេ, បុល្លិង្គត្តំ តេសំ កត្ថចិយេវ, សព្ពត្រ នបុំសកត្តមេវ ពហុលន្ត្យត្ថោ. មល ចលនេ, អ, មល ធារណេ វា. សក សត្តិយំ, សស្ស ឆោ. ឧច្ចារីយតេ ជហ្យតេតិ ឧច្ចារោ, ឧបុព្ពោ ចរធាតុ ចជនេ, ឧក្ខិបនេ ច វត្តតិ. មិហ សេចនេ, លោ, វណ្ណវិបរិយយោ, ឡត្តញ្ច. អវករីយតេតិ ឧក្ការោ, អវស្សុត្តំ, កិរ វិក្ខិបនេ. សមលំប្យត្រ. សមុ ឧបសមេ, អលោ.

ទ្វយំ មុត្តេ. សុ សវនេ, សវនំ សន្ទនំ, ចុរាទិ, ណោ. មុច មោចនេ, តោ, មុត្ត បស្សាវេ វា. ឧច្ចតេ កថីយតេ. គោមុត្តេ គវំ សម្ពន្ធិនិ មុត្តេ បូតិមុត្តសទ្ទោ វត្តតិ. អជ្ជ បវត្តម្បិ ហិ តំ ទុគ្គន្ធភាវេន បូតិមុត្តន្ត្វេវ វុច្ចតិ, យថា ‘‘បូតិកាយោ’’តិ. អស្សាទីនំ មលេ ឆកណសទ្ទោ, សក សត្តិយំ, យុ, សស្ស ឆោ.

២៧៦. នាភិយា អធោភាគោ វត្ថិ នាម, សោ ទ្វីសុ. វត្ថិ មុត្តបុដំ. ‘‘មុត្តាសយបុដោ វត្ថិ’’រិតិ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៧៣] រតនមាលា. វសតិ មុត្តមេត្ថាតិ វត្ថិ, វស និវាសេ,តិ, តស្ស ថោ, ត្ថិបច្ចយេន វា សិទ្ធំ. ឧច្ឆង្គំ អង្កញ្ច ឥមេ ទ្វេ ឧភោ សទ្ទា បុមេ វត្តន្តិ. ឧស្សជ្ជតិ ឯត្ថាតិ ឧច្ឆង្គំ, សជ សង្គេ, សស្ស ឆោ, ទ្វិត្តំ. អង្ក គមនត្ថោ, អ, អង្កោ, អថ វា អង្ក លក្ខណេ, អ, អង្កោ, ‘‘ឧច្ឆង្គចិហនេស្វ’ង្កោ’’តិ អមរកោសេ [អមរ កោសេ ២៣.៤].

ទ្វយំ ជាណូបរិភាគេ. អរ គមនេ, ឧ, អស្សូការោ. សន្ជ សង្គេ, អាសជ្ជតិ វត្ថមត្រាតិ សត្ថិ, ថិ. ឩរុ ច សត្ថិ ចេតិ ទ្វន្ទោ, នបុំសកេបិ.

តិកំ ជាណុម្ហិ, ឩរុនោ បព្ពំ គណ្ឋិ ឩរុបព្ពំ. ជន ជននេ, ណុ. ទ្វិត្តេ ជណ្ណុ.

២៧៧. ទ្វយំ បាទគណ្ឋិម្ហិ. គុប រក្ខណេ ផោ, សកត្ថេ កោ. បាទស្ស គណ្ឋិ បាទគណ្ឋិ. ឃុដិកាប្យត្រ. ឃុដ បរិវត្តនេ, ឃុដ្យតេ អនេនេតិ ឃុដិកា, ណ្វុ.

ទ្វយំ បាទស្ស បច្ឆាភាគេ គោប្ផកស្សាធោ ភាគេ. បុមេ តូតិ ត្វន្តំ លិង្គបទំ. បស ពាធនផុសនេសុ,តិ, តស្ស ណោ, សស្ស ហោ, វណ្ណវិបរិយយោ, ណិបច្ចយេន វា សិទ្ធំ. សការវណ្ណាគមេ វុទ្ធិយញ្ច បាសណ្ហិ. ឯលិប្យត្រ, ឥល គតិយំ,តិ, តលោបោ.

ទ្វយំ បាទគ្គេ. បាទស្ស អគ្គំ បាទគ្គំ. បកដ្ឋំ បទំ បបទន្តិ កម្មធារយោ. ‘‘បបទោ’’តិបិ បាឋោ. តិកំ បាទេ. បទ គតិម្ហិ, ណោ, បជ្ជតេតិ បាទោ. បជ្ជតេ គច្ឆតីតិ, អ. ចរម្ហា ករណេ យុ, ចរណំ, ឥទំ បុមេ វិកប្បេន, និច្ចំ នបុំសកេ. អង្ឃិប្យត្រ, អហិ គតិយំ. ឥ, ហស្ស ឃោ.

២៧៨. ទ្វយំ ហត្ថាទ្យវយវេ. អង្គិ គត្យត្ថោ, អ. អវបុព្ពោ យុ មិស្សនេ, អ. បតីកោ, អបឃនោប្យត្រ. បតិបុព្ពា ឥម្ហា កោ. អបបុព្ពា ហនិម្ហា អ, ឃនាទេសោ ច.

ទ្វយំ បស្សដ្ឋិម្ហិ. បា រក្ខណេ, សុ, ឡិការវណ្ណាគមោ, សកត្ថេ កោ, បស្ស ផោ. អឡាគមេ ផាសុកា. ‘‘បាសុឡិកា, បាសុកា’’តិបិ បាឋោ. ផុស សម្ផស្សេតិបិ ធាតុ, តទា ឧបច្ចយាទិ.

ទ្វយំ អដ្ឋិមត្តេ. អសុ ខេបនេ, ឥ, សស្ស ដ្ឋោ, អដ្ឋិ, ឥទំ បណ្ឌកេ នបុំសកេ វត្តតិ. ធា ធារណេ, តុ, ឥត្ថី. កីកសំ, កុល្លំប្យត្រ. គលស្ស កណ្ឋស្ស ហេដ្ឋិមន្តេ ជាតមដ្ឋិ គលន្តដ្ឋិ. អក គមនេ, ខោ, សកត្ថេ កោ.

២៧៩-២៨០. ទ្វយំ សិរសោដ្ឋិខណ្ឌេ. សមុទិតេ តុ ករោដិ, ឥត្ថី [អមរ ១៦.៦៩]. កបុ សាមត្ថិយេ, អរោ, កំ សីសំ បាលេតីតិ វា កប្បរោ, រស្សោ, លស្ស រត្តញ្ច. កំ បាលយតីតិ, កម្មាទិម្ហិ ណោ. ‘‘សិរោដ្ឋិម្ហិ កបាលោ’ថី, ឃដាទិសកលេបិចេ’’តិ រុទ្ទោ [ចិន្តាមណិដីកា ១៦.៦៨]. កបាលោ អថីតិ [អនិត្ថីតិ អត្ថោ] ឆេទោ. កបាលសទ្ទោ វិកប្បេន បុល្លិង្គោ. កឌិ ឆេទេ, អរោ. មហតី សិរា មហាសិរា, សិរាតិ ច. សិ ពន្ធនេ, រោ.

តិកំ សុសិរវត្យំ វាយុវហន្តសិរាយំ. តិវិធា ហិ កាយសិរា ឯកា វាយុវហា, អបរា សុត្តមិវាដ្ឋិពន្ធិនី, អញ្ញា អាហារវាហិនី អន្តខ្យា. តត្រ តតិយេន បឋមា, បឋមទុតិយេហិ ទុតិយា ច ទីបិតា, តតិយា បន បរតោ វក្ខតិ. នហ ពន្ធនេ, អរុ. សិ ពន្ធនេ, រោ. ធម សទ្ទេ, យុ. នទាទិ, អនិ វា, ធមនី.

តតិយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘រសគ្គសា’’ត្យាទិ. រសំ គសតីតិ រសគ្គសា, គស អទនេ. រសំ ហរតិ នេតីតិ រសហរណី, យុ, នទាទិ.

តិកំ មំសេ. មន ញាណេ, សោ. មិស សទ្ទេ, អាបុព្ពោ អាមសនេ វា. បិស អវយវេ, តោ. បលលំ, កព្ពំប្យត្រ.

ទ្វយំ អាតបាទិនា សុក្ខមំសេ. តិលិង្គកន្តូតិ ត្វន្តំ លិង្គបទំ. វល, វល្ល សំវរណេ, ឩរោ, ឥត្ថិយំ ‘‘ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ’’តិ អា, វល្លូរា. ឧទ្ធំ តត្តំ ឧត្តត្តំ. តប សន្តាបេ, តោ.