២. បុរវគ្គវណ្ណនា

១៩៨. ឆក្កំ នគរេ.

‘‘បដ្ដនញ្ច អធិដ្ឋានំ, នគរំ បុដភេទនំ;

ថិយោ បូ នគរី បូរិយោ, ឋានីយំ កព្ពដំ បុដ’’ន្តិ.

ហិ សិលោកបរិយាយេសុ វោបាលិតោ.

‘‘វិចិត្តទេវាយតនំ, បាសាទាបណមន្ទិរំ;

នគរំ ទស្សយេ វិទ្វា, រាជមគ្គោបសោភិត’’ន្តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១.២.១]. –

នគរលក្ខណំ. បុ បាលនេ, បុរ បាលនេតិ ច, បុនាតិ បុរេតិ ច រក្ខតិ បរចក្កា ទុគ្គតាយាតិ បុរំ, រោ, អ ច, បុរ អគ្គគមនេតិបិ ធាត្វត្ថោ. នគា បាសាទាទយោ អស្ស សន្តិ នគរំ, រោ. វាការេន នគរសទ្ទស្ស បុល្លិង្គត្តំ សមុច្ចិនោតិ [នគរិយោ វា បត្តនំ (អមរ ១.២.១) បក្ខេ បត្តនសាហចរិយា នបុំសកត្តំ. (ចិន្តាមណិដីកា ១.២.១)], បុរសទ្ទស្សាបីត្យាចរិយា. អកុតោភយត្តា ឋានាយ ហិតំ ឋានីយំ, ឦយោ. បណិកានំ បុដា ភិជ្ជន្តេ អត្រាតិ បុដភេទនំ.

និច្ចនិវាសនដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥតរំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ថិយ’’មិច្ចាទិ. រាជា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ រាជឋានី, យុ, នទាទិ, និច្ចនិវាសនដ្ឋានេបិ ‘‘ចតុរាសីតិនគរសហស្សានិ កុសវតីរាជឋានីបមុខានី’’ត្យាទីសុ [ទី. និ. ២.២៦៣]. ទារុក្ខន្ធាទីហិ អា សមន្តតោ វរន្តិ បរិក្ខិបីយន្តិ ឯត្ថាតិ ខន្ធាវារោ, បត្ថនត្ថោ វរធាតុ អាបុព្ពត្តា បរិក្ខិបនត្ថោ ហោតិ. បញ្ចកំ នគរេ, ‘‘ខន្ធាវារោ’’តិ បន ឯកមេវ អចិរនិវាសនដ្ឋានស្ស នាមំ.

១៩៩. មូលបុរា អញ្ញត្រ មូលបុរំ វជ្ជេត្វា យំ បុរមត្ថិ យោជនវិត្ថិណ្ណបាការាទិបរិក្ខិត្តំ, តំ មូលបុរស្ស តរុដ្ឋានិយស្ស សាខាសទិសត្តា សាខានគរំ នាម.

២០០-២០១. សាទ្ធបជ្ជទ្វយេន មូលបុរស្ស នាមានិ. វានរសីសំ, តំសណ្ឋានោ វា បាសាណោ ឯត្ថ អត្ថីតិ ‘‘វានរសីស’’ន្តិ វត្តព្ពេ វស្ស ពត្តំ, វណ្ណវិបរិយយំ, ទីឃំ, ណត្តំ, សស្ស លោបញ្ច កត្វា ‘‘ពារាណសី’’តិ វុត្តំ. សវត្ថស្ស ឥសិនោ និវាសនដ្ឋានត្តា សាវត្ថិ, សព្ពំ ធនមេត្ថ អត្ថីតិ វា សាវត្ថិ [ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤], សព្ពស្ស សាវោ, ធនវាចកោ អត្ថសទ្ទោ, ឥ. តិក្ខត្តុំ វិសាលីភូតត្តា វេសាលី, អស្សត្ថុត្ថេ ឦ. មថិ ហិំសាយំ, ឥលោ, អស្សិត្តំ, មិថិលា. អលំ ភូសនមេត្ថាតិ អាឡវី, វី, ឡត្តញ្ច. កុស អវ្ហានេ, ‘‘ខាទថ បិវថា’’ត្យាទីហិ ទសហិ សទ្ទេហិ កោសន្តិ ឯត្ថាតិ កោសម្ពី, ពោ, នទាទិ, កុសម្ពរុក្ខវន្តតាយ វា កោសម្ពី, កុសម្ពស្ស ឥសិនោ អស្សមតោ អវិទូរេ មាបិតត្តាតិ ឯកេ [ឧទា. អដ្ឋ. ៣៥; ម. និ. ដី. ១.១៤; ២.២៨៤]. ឧគ្គំ រិបុំ ជយតិ យត្ថ, សា ឧជ្ជេនី, យុ, នទាទិ. តក្ក ឩហេ, ឩហោ ឩនបូរណំ, តក្កនំ តក្កោ, សោ សីលំ សភាវោ យត្ថ សា តក្កសីលា, យោ ហិ បុរិសការេន ឩនោ, សោ តត្ថ គន្ត្វា តមូនំ បូរេតីតិ. ចម អទនេ, បោ, ចម្បា. សានំ ធនានំ អាករំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ សាករោ, សោ ឯវ សាគលំ. សំសុមារសណ្ឋានោ គិរិ ឯត្ថាតិ សំសុមារគិរំ, សំសុមារោ គាយតិ ឯតស្ស មាបិតកាលេតិ វា សំសុមារគិរំ, គេ សទ្ទេ, ឥរោ. រាជូនមេវ អាធិបច្ចវសេន បរិគ្គហិតព្ពត្តា រាជគហំ. អាទិកាលេ កបិលនាមស្ស ឥសិនោ និវាសនដ្ឋានត្តា កបិលវត្ថុ, បុមនបុំសកេ.

សាកោ រាជូនំ យុទ្ធាទីសុ សត្តិ សញ្ជាតា ឯត្ថាតិ សាកេតំ, ‘‘សាកោ សត្តិម្ហិ ភូបាលេ, ទុមទីបន្តរេសុ ចេ’’តិ នានត្ថសង្គហេ. សញ្ជាតត្ថេ ឥតោ, សាកោ នាម រាជា, ទុមោ វា ឯត្ថ អាទិកាលេ សញ្ជាតោតិ វា សាកេតំ. ឥន្ទំ បរមិស្សរិយភាវំ បាបុណន្តិ ឯត្ថាតិ ឥន្ទបត្តំ, ឥន្ទោ វា សក្កោ ទេវរាជា, សោ បត្តោ ឯត្ថាតិ ឥន្ទបត្តំ. ឧក្កំ ធារយតិ ឯតស្ស មាបិតកាលេតិ ឧក្កដ្ឋា, វណ្ណវិការោ. យស្ស មាបិតដ្ឋានេ បាដលីនាមកោ ឯកោ តរុណរុក្ខោ អត្ថីតិ តំ បាដលិបុត្តកំ, អថ វា បដលិ នាម ឯកោ គាមណី, តស្ស បុត្តោ ឯត្ថ វសតិអាទិកាលេតិ បាដលិបុត្តកំ. ចេតិយរដ្ឋេ ឧត្តមត្តា ចេតុត្តរំ, ‘‘ជេតុត្តរ’’ន្តិ បាឋេ បន វណ្ណវិការោ, វេរិជយដ្ឋានត្តា ជេតញ្ច តំ ឧត្តមត្តា ឧត្តរញ្ចេតិ វា ជេតុត្តរំ. យស្ស មាបិតកាលេ ទីបោ ទិប្បតិ, តំ សង្កស្សំ, កាស ទិត្តិយំ, ទ្វិត្តំ, សម្មា កសន្តិ ឯត្ថាតិ វា សង្កស្សំ, កស វិលេខនេ, យស្ស មាបិតកាលេ និមិត្តមោលោកេន្តា ព្រាហ្មណា កុសហត្ថំ នរំ បស្សិត្វា មាបេន្តិ, តំ កុសិនារំ. អាទិនា មថុរ [មធុរ, មាធុរ (ក.)] បាសាណបុរសោណិកាទយោប្យនេកបុរវិសេសា សង្គហិតា.

២០២. ចតុក្កំ អព្ភន្តរគាមមគ្គេ. រថស្ស ហិតា រច្ឆា, បព្ពជ្ជាទិ. វិសយន្តេ បកាសយន្តេ វិក្កយេន ទព្ពានិ យស្សំ, សា វិសិខា, វិបុព្ពោ សិ សេវាយំ, ខោ, វិសន្តិ ឯត្ថាតិ វា វិសិខា, វិស បវេសនេ, ខោ. រថស្ស ហិតា រថិកា, ឥកោ. វី គមនេ, ថិ, វីថិ.

អនិព្ពិទ្ធា រច្ឆន្តរេន មជ្ឈេ អនិព្ពិទ្ធា រច្ឆា ព្យូហោ នាម. ព្យូហេតិ សម្បិណ្ឌេតិ ជនេ អញ្ញត្រ គន្តុមប្បទានវសេនាតិ ព្យូហោ, ឩហ សម្បិណ្ឌនេ វិបុព្ពត្តា. ន និព្ពិជ្ឈតេ រច្ឆន្តរេនាតិ អនិព្ពិទ្ធោ, វិធ សម្បហារេ, អ. និព្ពិទ្ធា រច្ឆន្តរេន រច្ឆា បថោ, អទ្ធីតិ ច វុច្ចតិ. បថ គមនេ, បថោ. អទ គមនេ,តិ, អទ្ធិ.

២០៣. ចតុក្កំ ចច្ចរេ. ចតុន្នំ បថានំ សមាហារោ ចតុក្កំ, ចរ គតិភក្ខនេសុ, ចរោ, រស្ស ចោ, ចច្ចរំ, អង្គណវាចកោ ចាយំ. ទ្វិន្នំ, ចតុន្នំ វា មគ្គានំ សន្ធិ មគ្គសន្ធិ. សិង្ឃ ឃាយនេ, អាដកោ.

ទ្វយំ វប្បស្សោបរិ ឥដ្ឋកាទិរចិតេ វេឋនេ. វប្បំ នាម ទុគ្គនគរេ បរិខាមត្តិកំ កូដំ [កុដិំ (ក.)] កត្វា គោហិ, ហត្ថីហិ ច វិមទ្ទាបេត្វា តិំសហត្ថប្បមាណំ បាការស្ស ហេដ្ឋិមតលំ, តថា ហត្ថសតំ តតោ ឧទ្ធរិត្វា បំសុនា វប្បំ ការយេ, តស្សោបរិ បាការន្តិ, បកុព្ពន្តិ តន្តិ បាការោ, សមន្តតោ ករីយតេតិ វា បាការោ, អកត្តរិ ច ការកេ សញ្ញាយំ ណោ, រស្សស្ស ទីឃតា. វុ សំវរណេ, វុណោតីតិ វរណោ, យុ, រាគមោ ច. ‘‘សាលោ’’តិបិ បាការស្ស នាមំ.

ទ្វយំ រាជភវនសាមញ្ញេ. សព្ពគេហានំ វិសេសេន បកាសនតោ ឧទ្ទាបោ, ទីប បកាសនេ, ឦស្សាការោ. សង្គម្ម ករោន្តិ តន្តិ ឧបការិកា, ណ្វុ. កេ បច្ចយេ ថីកតាការបរេ បុព្ពោ អការោ ទីឃំ [កាតន្ត ២.២.៦៥], អកាទេសោបិ ហិ ‘‘កោ’’តិ វុច្ចតិ, យថា ទេវទត្តោ ‘‘ទត្តោ’’តិ. កបច្ចយោ វា.

២០៤. ទ្វយំ គេហាទិនោ មត្តិកេដ្ឋកាទិមយភិត្តិយំ. កុដ ឆេទនេ, កុដតិ ឆិន្ទតិ មគ្គន្តិ កុដ្ដំ. ភិទិ ទ្វិធាករណេ,តិ, ភិត្តិ. គុន្នំ វាចានំ បុរំ គោបុរំ. ទ្វារសមីបេ កតោ កោដ្ឋកោ ទ្វារកោដ្ឋកោ, កុស អក្កោសេ, ឋកោ, កោដ្ឋកោតិ គេហវិសេសោ.

ទ្វយំ ឥន្ទខីលេ. ឥស ឥច្ឆាយំ, ឯស គវេសនេ វា, ឥកោ. ឥន្ទស្ស សក្កស្ស ខីលោ កណ្ដកោ ឥន្ទខីលោ. ទ្វយំ ទ្វារបស្សោបសាលាយំ’ហម្យាទិបិដ្ឋេ ច វាតកុដិកាយំ. អឌ្ឌ អតិក្កមហិំសាសុ, អ. អាលកបច្ចយេ អដ្ដាលកោ.

២០៥. ឧបរិ មាលាទិយុត្តំ សោភនថម្ភទ្វយមុភយតោ និខនិត្វា យំ ពហិទ្វារំ កប្បីយតេ, តំ តោរណំ. តុរ វារណេ, យុ, ថវន្តា វា រណន្ត្យត្រាតិ តោរណំ, តុ អភិត្ថវេ. រណ សទ្ទត្ថោ, វណ្ណវិការោ. ទ្វារស្ស ពហិ ពហិទ្វារំ. បរិ សមន្តតោ ខញ្ញតេតិ បរិខា. ទីឃភាវេន យុត្តា ទីឃិកា.

២០៦-២០៧. សទុមន្តំ គេហេ. មន្ទ មោទនថុតិជឡត្តេសុ, មន្ទន្តេ យត្ថាតិ មន្ទិរំ, ឥរោ. សីទន្តិ តត្ថាតិ សទនំ, យុ. សទ វិសរណគត្យាវសានេសុ. ន គច្ឆន្តីតិ អគា, ថម្ភាទយោ, តេ រាតិ គណ្ហាតីតិ អគារំ. រស្សស្ស ទីឃត្តេ អាគារំ. ចិ ចយេ, និចីយតេ ឆាទីយតេតិ និកាយោ, យម្ហិ ចិស្ស កាទេសោ និបាតនា. លី សិលេសនេ, ណោ, និលយោ, អាលយោ ច. វស និវាសេ, អាវសន្ត្យត្រាតិ អាវាសោ, ណោ. ភូ សត្តាយំ, ភវន្ត្យត្រាតិ ភវនំ. វិសន្តិ តន្តិ វេស្មំ, មោ. កិត និវាសេ, អធិករណេ យុ, និកេតនំ. និវិសន្តិ, និវសន្តិ វា យត្រ, តំ និវេសនំ. ឃរ សេចនេ, ឃរតិ កិលេសមេត្ថាតិ ឃរំ, គយ្ហតីតិ វា ឃរំ, ណោ. គហស្ស ឃរាទេសោ. គណ្ហាតិ បុរិសេន អានីតំ ធនន្តិ គហំ. អធិករណេ ថោ, អាវសថោ. សរ គតិចិន្តាហិំសាសុ, សរន្តិ ចិន្តេន្តិ ឯត្ថ សុភាសុភកម្មានិ, សរតិ វា សូរិយសន្តាបាទិកន្តិ សរណំ. សិ សេវាយំ, ណោ, បតិស្សយោ. ឧច សមវាយេ, ឱកំ. សល គមនេ, ‘‘ឥត្ថិយមតិយវោ វា’’តិ អ, សាលា, សរធាតុម្ហិ សតិ លត្តមេវ វិសេសោ. ចិ ចយេ, កម្មនិ ណោ, ចយោ. កុដ ឆេទនេ, ឥ. វស និវាសេ,តិ. ឧបធស្ស ឯត្តេ គេហំ. សទធាតុម្ហា ឧមោ, សទុមំ.

ទ្វយំ មុខរហិតទេវកុលសទិសេ យញ្ញាយតនេ. ចិត បូជាយំ, កម្មនិ ឥយោ. យត យតនេ, អាយតន្តិ វាយមន្តិ ឯត្ថ ផលកាមាតិ អាយតនំ, អថ វា អាយន្តីតិ អាយានិ, តានិ តនោតីតិ អាយតនំ, ផលការកន្ត្យត្ថោ. ឯត្ថ តុសទ្ទោ សមាគតានំ ទ្វិន្នំ បុព្ពាបរគមនត្ថោ. ‘‘ចេតិយាយតនានិ ចា’’តិបិ បាឋោ.

២០៨. ទ្វយំ ទេវានំ, នរបតីនញ្ច ឥដ្ឋកាទិមយេ ភវនេ. អញ្ញស្សាបិ សាទិស្យា. បសីទន្តិ នយនមនាន្យត្រាតិ បាសាទោ. យុ មិស្សនេ, បោ, ទីឃោ ច, ទីឃវិធានសាមត្ថិយា ឱត្តាភាវោ.

ទ្វយំ រាជតោ អញ្ញេសំ ធនីនំ ព្យវហារកាទីនំ ភវនេ. មុណ្ឌោ ឆទនមេតស្ស, ន បាសាទស្ស វិយាតិ មុណ្ឌច្ឆទោ, ទ្វិត្តំ. ហរ ហរណេ, យោ, យម្ហិ មិអាគមោ ច.

ទុគ្គបុរទ្វារេ វា, យត្ថ កត្ថចិ វា មត្តិកាទិមយេ គជកុម្ភម្ហិ យោ យូបោ បាសាទោ បតិដ្ឋិតោ, សោ ហត្ថិនខោ នាម, ហត្ថិស្សេវ នខោ យស្សាតិ ហត្ថិនខោ, នខសទ្ទេន វា នខសហិតោ បាសាទោ គយ្ហតេ.

២០៩. សុបណ្ណស្ស គរុឡស្ស វង្កេន បក្ខេន សទិសឆទនំ គេហំ សុវណ្ណវង្កច្ឆទនំ. វង្ក គមនេ. ឯកបស្សេយេវ ឆទនតោ អឌ្ឍយោគោ.

ឯកេនេវ កូដេន យុត្តោ អនេកកោណោ បតិស្សយវិសេសោ មាឡោ នាម, វដ្ដាការេន កតសេនាសនន្តិ កេចិ. មា មានេ, ឡោ, មាឡោ.

ចតុរស្សោ បតិស្សយវិសេសោ បាសាទោ នាម, អាយតចតុរស្សបាសាទោតិ កេចិ.

២១០. សន្តេហិ ភាតិ ទិព្ពតីតិ សភាយំ, សភា ច, បុរិមេ យបច្ចយោ, សន្តស្ស សាទេសោ តូភយត្រ. មណ្ឌា រវិរំសយោ, តេ បិវតិ នាសយតីតិ មណ្ឌបោ, វាសទ្ទេន មណ្ឌបបទស្ស បុល្លិង្គត្តំ សមុច្ចិនោតិ, ជនានំ អាលយោ សន្និបាតដ្ឋានំ ជនាលយោ. អាសនត្ថាយ កតា សាលា អាសនសាលា. បដិក្កមន្តិ ឯត្ថាតិ បដិក្កមនំ, កមុ បទវិក្ខេបេ, អធិករណេ យុ.

២១១. ជិនស្ស វាសភូតំ ភវនំ គន្ធកុដិ នាម, ទិព្ពគន្ធេហិ បរិភាវិតា កុដិ គន្ធកុដិ.

តិកំ បាកដ្ឋានេ. រសានិ សន្ត្យស្សំ រសវតី, បចនំ បាកោ, តស្ស ឋានំ បាកដ្ឋានំ. មហន្តានិ ពហូនិ អសិតព្ពានិ សន្តេត្ថ មហានសំ, អស ភក្ខនេ, យុ, វណ្ណវិបរិយយោ.

២១២. សុវណ្ណការាទិសិប្បីនំ កម្មសាលា អាវេសនំ. អាវិសន្ត្យស្មិំ អាវេសនំ, យុ. បានមន្ទិរំ សុរាបានត្ថំ កតមន្ទិរំ សោណ្ឌា នាម, កត្តព្ពាកត្តព្ពំ វិចារេត្វា អត្តនា ឥច្ឆិតវត្ថុការណា សព្ពំ ទេយ្យធម្មំ សនោន្តីតិ សោណ្ឌា, សន ទានេ, តនាទិ. ឌោ, អស្សោត្តំ, វណ្ណវិការោ ច, តេសំ ឯសា វសតិ សោណ្ឌា. បានសទ្ទសន្និធានា សុរាសោណ្ឌាយេវិធ គហិតា. វច្ចស្ស គូថស្ស វិសជ្ជនដ្ឋានំ វច្ចដ្ឋានំ. វច្ចស្ស វិសជ្ជនដ្ឋានា កុដិ វច្ចកុដិ. មុនីនំ ឥសីនំ វសនដ្ឋានំ អស្សមោ នាម, អា កោធំ សមេន្តិ ឯត្ថាតិ អស្សមោ, អា ភុសោ សមេន្តិ ឯត្ថ រាគាទយោតិ វា អស្សមោ.

២១៣. តិកំ បណ្យវិក្កយសាលាយំ. បណ ព្យវហារេ, បណិតព្ពាតិ បណ្យា, វត្ថាទយោ, តេ ឯត្ថ វិក្កិណន្តីតិ បណ្យវិក្កយោ, កី ទព្ពវិនិមយេ, សោ ឯវ សាលា គេហន្តិ បណ្យវិក្កយសាលា. អាបណយន្តេ ព្យវហរន្តេ អស្មិន្តិ អាបណោ, ណោ. បណ្យានំ វិក្កយាយ នីយមានានំ វីថិ បន្ថោ បណ្យវីថិកា. វស អច្ឆាទនេ, តោ, ឧទកំ វសិតំ អច្ឆាទនំ កតមនេនាតិ ឧទោសិតោ, វស្សោត្តំ, ភណ្ឌដ្ឋបនស្ស សាលា ភណ្ឌសាលា. កមុ បទវិក្ខេបេ, ចង្កមត្យត្រាតិ ចង្កមនំ, ចង្កមោ ច, ទ្វិត្តាទិ.

២១៤. ជលន្តិ ឯត្ថាតិ ជន្តា, ជល ទិត្តិយំ, អន្តោ, ‘‘ឥត្ថិយមតិយវោ វា’’តិ អ, អា, លលោបោ, ជនេត្យត្រ អគ្គិន្តិ វា ជន្តា, ជន ជននេ, អន្តោ, សា ឯវ ឃរំ ជន្តាឃរំ. អគ្គិនោ សាលា អគ្គិសាលា. បា បិវនេ, បបិវន្ត្យស្សន្តិ បបា, អ. បានីយដ្ឋា សាលា បានីយសាលា, សា ឯវ បានីយសាលិកា.

គស គមនេ, ភោ, សស្ស ពោ. អវតិ រក្ខតីតិ ឱវរកោ, អរោ, សកត្ថេ កោ, អស្សោត្តញ្ច. វសនំ វាសោ, តទត្ថំ អគារំ វាសាគារំ. សយតិ ឯត្ថាតិ សយនី, យុ, នទាទិ, សា ឯវ គហំ សយនិគ្គហំ.

២១៥. ចតុក្កំ រាជិត្ថាគារេ, តទត្ថិយតោ [តទដ្ឋិយតោ (ក.)] ឧបចារេន រាជិត្ថីសុបិ. រាជិត្ថីនមគារំ ឥត្ថាគារំ. អវរុន្ធីយន្តេ រាជិត្ថិយោ អនេនាតិ ឱរោធោ, រុធ អាវរណេ. សុទ្ធា កាមាបគមត្តា បរិសុទ្ធា រក្ខកា អន្តេ សមីបេ យស្សាតិ សុទ្ធន្តោ. អន្តេ អព្ភន្តរេ បុរំ គេហំ អន្តេបុរំ, បុរស្ស អន្តេតិ វា អន្តេបុរំ. ‘‘អន្តោបុរ’’ន្តិបិ បាឋោ.

រញ្ញំ រាជូនំ អសព្ពវិសយដ្ឋានំ សព្ពេហ្យសាធារណដ្ឋានំ ‘‘កច្ឆន្តរ’’ន្តិ មតំ កថិតំ, យំ ‘‘បមទវន’’ន្តិ វុច្ចតិ, បមទវនំ នាម ឧបការិកាសន្និហិតំ វា បុរសន្និហិតំ វា អន្តេបុរោចិតំ, យត្រ អន្តេបុរសហិតោ ឯវ រាជា វិហរតិ, នាញ្ញជនប្បវេសោ [អមរ ១៤.៣]. បមទានំ វនំ បមទវនំ. និបាតនា យាការានំ [ឦការ អាការានន្តិ អត្ថោ] ឥត្ថិគតានំ រស្សោ ក្វចីតិរស្សោ. កច្ឆស្ស បកោដ្ឋស្ស អន្តរំ អព្ភន្តរំ កច្ឆន្តរំ. បកោដ្ឋំ នាម អព្ភន្តរទ្វារំ.

២១៦. ទ្វយំ ឥដ្ឋកាទិរចិតេ អារោហនេ. ឧបានេន សហ វត្តតេតិ សោបានោ, សោបានំ វា នបុំសកេបិ. អារូយ្ហតេ យេន តំ អារោហនំ, យុ, រុហ ជននេ.

ទ្វយំ កដ្ឋាទិរចិតាយំ. និច្ឆយេន សយន្តិ បាការាទិកមេតាយាតិ និស្សេណី, សិ សេវាយំ, ណី, នទាទិ. ឧទ្ធមារោហតេ ឯតាយាតិ អធិរោហិណី, សាសទ្ទោ ទ្វិន្នម្បិ ឥត្ថិលិង្គត្តំ ជោតេតិ.

២១៧. បញ្ចកំ ជាលកេ. វាតំ បិវតីតិ វាតបានំ. គវំ អក្ខិ គវក្ខោ, សមាសន្តត្តា អ, សញ្ញាសទ្ទតោ បុល្លិង្គត្តំ, អក្ខិ សទ្ទេ វា, គវំ អក្ខិ គវក្ខីតិ វិគ្គហោ. ជល ទិត្តិយំ, ជាលំ. សីហរូបយុត្តំ បញ្ជរំ សីហបញ្ជរំ. អាលោកានំ អាតបានំ បវិសនដ្ឋានំ សន្ធិ ឆិទ្ទន្តិ អាលោកសន្ធិ, អាលោកីយន្តិ ឯតេនាតិ អាលោកោ, សោ ឯវ សន្ធីតិ វា អាលោកសន្ធិ.

ទ្វយំ លង្គិយំ. លគិ គត្យត្ថោ, អ, នទាទិ. បរិ បុនប្បុនំ គមនាគមនវសេន ហន្តីតិ បលិឃោ, ណោ. កបិរូបមត្ថកត្តា កបិសីសោ. អគ្គឡំ នាម កវាដកោ [កវាដផលវិធារណោ (ក.)], តស្ស ថម្ភោ អគ្គឡត្ថម្ភោ, ‘‘អគ្គឡំ តីសុ កល្លោលេ, ទណ្ឌេ ចាន្តកវាដេសូ’’តិ រភសោ, ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ, អគ្គឡា. និស្សេសតោ អព្ពតិ វស្សោទកមនេនាតិ និព្ពំ, អព្ព គតិហិំសាសុ. ឆទ្ទស្ស ឆទនស្ស កោដិ ហេដ្ឋិមាវសានំ ឆទ្ទកោដិ, តស្សំ.

២១៨. តិកំ គេហច្ឆទនេ. ឆាទេតិ ឯតេនាតិ ឆទនំ, ឆទ សំវរណេ, ចុរាទិ. បដគមនេ, ‘‘បដ្យាទីហ្យល’’ន្តិ អលោ. ឆាទេតិ ឯតេនាតិ ឆទ្ទំ, ទ្វិត្តាទិ.

តិកំ គេហង្គណេ. អជ គតិម្ហិ, ឥរោ, អជិរំ. ចរ គតិភក្ខនេសុ, ចរោ. អង្គ គមនេ, ករណាធិករណេសុ យុ, វណ្ណវិការោ, ណត្តំ.

បញ្ចកំ គេហទ្វារតោ ពហិបកោដ្ឋកេ, វីថិយំ ទ្វារបិណ្ឌកេ ច. អលិន្ទោ ត្វញ្ញបិណ្ឌកេបិច្ឆតេ. បឋមំ ហនន្តិ គច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ បឃាណោ, បឃណោ ច, ហនស្ស ឃណាទេសោ. អលិ សខា ឥន្ទោ ឯត្ថាតិ អលិន្ទោ, ‘‘គេហេកទេសេ អលិន្ទោ, បឃាណោ បឃណោភវេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ១២.១២] អមរមាលាយំ. អាលិន្ទោ, ទីឃាទិ. បធានំ មុខំ បមុខំ, គេហស្ស ហិ ចតូសុ មុខេសុ តទេវ បធានំ, យត្ថ សាធុជនាបិ អាគន្តុកាបិ និសីទន្តិ. ទ្វារំ ពន្ធតិ បិទហតិ ឯត្ថាតិ ទ្វារពន្ធនំ.

២១៩. ទ្វយំ ទ្វារពាហាយំ. បីឋានិ លោហវិកតិអាទីហិ សង្ឃដីយន្តិ ឯត្ថាតិ បីឋសង្ឃាដកំ, បីឋេហិ សង្ឃដីយតីតិ វា បីឋសង្ឃាដកំ, ឃដ ឃដនេ. ទ្វិភាគេន ពាហាសទិសត្តា ពាហា, ទ្វារស្ស ពាហា ទ្វារពាហា. ‘‘កបាដំ, កវាដ’’ន្តិបិ ទ្វារពាហាយ នាមានិ, កំ វាតំ បាដយតិ, វាដយតិ ចេតិ កម្មនិ ណោ, ឥត្ថិយំ កបាដី.

ទ្វយំ គេហាទីនំ កូដេ. កុដ ឆេទនេ, កម្មនិ ណោ. នយ គមនត្ថោ, កេ សីសេ នយតីតិ កណ្ណីកា, ណ្វុ, ឥត្តំ, ណត្តញ្ច.

២២០. ទ្វយំ ទ្វារេ. ទ្វេ អរន្ត្យត្រាតិ ទ្វារំ, ទុជ្ជនេ វារយន្ត្យស្មា រក្ខកាតិ វា ទ្វារំ, ឧលោបោ. បដិហរន្តិ អបនេន្តិ ឯតស្មា រក្ខកា អញ្ញាតន្តិ បដិហរោ, បដិបក្ខេ ហរតិ ឯតស្មាតិ វា បដិហរោ, រស្សស្ស ទីឃត្តេ បដិហារោ.

ចតុក្កំ ឧម្មារេ, យំ ‘‘ទ្វារបិណ្ឌិកា’’តិ វុច្ចតិ. ឧរ គតិម្ហិ, មារោ ករណេ. ទេហំ នេតិ បវេសេនាតិ ទេហនី, ‘‘ទេហលី’’តិបិ បាឋោ, ទេហំ លាតិ បវេសេនាតិ ទេហលី. ឥល គតិម្ហិ, ណ្វុ. ឥន្ទោ ឯវ បាទំ ខិបតិ ឯត្ថាតិ ឥន្ទខីលោ, ខិប បេរណេ. បស្ស លោបោ, អថ វា ឥំ គមនំ ទទាតីតិ ឥន្ទោ, ទ្វារំ, តត្ថ ឋបិតោ ខីលោ កណ្ដកោតិ ឥន្ទខីលោ, វេគគភិឃាតនតោ ហិ សោ ខីលោ វិយ ហោតិ.

ថម្ភ បដិពន្ធនេ, ថម្ភោ, ធារេតីតិ វា ថម្ភោ, ធរ ធរណេ, រម្ភបច្ចយោ, វណ្ណវិការោ ច. ថុ អភិត្ថវេ, ឧណោ, យុ វា, ធារេតីតិ វា ថូណោ, យុ, រលោបោ, អស្សូ.

អឌ្ឍេន្ទុបាសាណេ អទ្ធចន្ទាការេ បាសាណេ បដិកាសទ្ទោ វត្តតិ. បដ គតិយំ, ណ្វុ. ឥត្ថិកតាការបរេ កេ អស្សិត្តំ. គជិ សទ្ទេ, ណ្វុ, អស្សិត្តំ, ពិន្ទាគមោ ច. ឥស ឥច្ឆាយំ, ឋកោ.

២២១. វលភីតិ ចូឡា, ‘‘សិខាយំ វលភី ចូឡេ’’តិ រុទ្ទោ [រស្សន្តា ច, សិខាយំ វឡភិយំ ចូឡេតិ រុទ្ទោ (ចិន្តាមណិដីកា ១២.១៥)]. តច្ឆាទនេ ទារុម្ហិ កដ្ឋេ គោបានសី មតា. វង្កេតិ ទារុវិសេសនំ. គំ វស្សោទកំ, សូរិយាទិកិរណញ្ច បិវន្តិ វិនាសយន្តិ អព្ភន្តរមប្បវេសនវសេនាតិ គោបានា, ឥដ្ឋកាទយោ, តានិ សិនោន្តិ ពន្ធន្តិ ឯត្ថាតិ គោបានសី.

សោធាទិគេហេសុ ឆេកបក្ខាវាសត្ថំ យោ ពហិ ករិយ កដ្ឋេកទេសោ ឋបីយតេ, សោ វិដង្កោ. កបោតេ បាលយតីតិ កបោតបាលិកា, កម្មនិ ណ្វុ. ដកិ និវាសគតីសុ. វិនោ បក្ខិនោ ដង្កន្តិ ឯត្ថាតិ វិដង្កោ. ណោ.

២២២. ទ្វយំ កុញ្ចិកាឆិទ្ទេ. កុញ្ចិកាយ វិវរំ ឆិទ្ទំ កុញ្ចិកាវិវរំ. តាឡស្ស បវេសនដ្ឋានភូតោ ឆិគ្គឡោ ឆិទ្ទំ តាឡច្ឆិគ្គឡោ.

តិកំ កុញ្ចិកាយំ. កុញ្ច កោដិល្យេ, ណ្វុ. តាយតិ រក្ខតីតិ តាលោ. អលោ, តលតិ តិដ្ឋតិ ឯតេនាតិ វា តាលោ, តល បតិដ្ឋាយំ. អវាបុរតិ វិវរតិ យេនាតិ អវាបុរណំ, វរ សំវរណេ, យុ, វស្ស បោ, ឧត្តំ, ឧបសគ្គស្ស ទីឃតា ច, ‘‘អបារុតា តេសំ អមតស្ស ទ្វារា’’តិ [ទី. និ. ២.៧១; ម. និ. ១.២៨៣] វចនតោ បុរ, បារ សំវរណេតិបិ ធាត្វត្ថំ បឋន្តិ. អវបុព្ពោ វុ សំវរណេតិបិ ធាត្វត្ថេ បន សតិ វស្ស រត្តំ, ឧបសគ្គស្ស ទីឃតា ច, ‘‘អបារុតា, សង្ឃាដិំ បារុបិត្វា’’ត្យាទីសុ បន បការវណ្ណាគមេន សិទ្ធោ. វិទ លាភេ, ឥម្ហិ វេទិកា, សកត្ថេ កោ. ឥតរត្ថ ឥយេវ.

២២៣. សង្ឃាដាទយោ មន្ទិរង្គា គេហង្គវិសេសា. សម្មា ឃដេន្តិ ឯត្ថ គោបានស្យាទយោតិ សង្ឃាដោ, បុព្ពបច្ឆិមទក្ខិណុត្តរាយាមវសេន ថម្ភានមុបរិ ឋិតោ កដ្ឋវិសេសោ, តេ បន បុព្ពបច្ឆិមយាមា តយោ កដ្ឋា, ទក្ខិណុត្តរយាមា បន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ តយោ កដ្ឋា, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន បន បញ្ចសត្តនវាទយោបិ. ទ្វិន្នំ បក្ខានំ អបតនត្ថំ ពន្ធនតោ បាសោ វិយាតិ បក្ខបាសោ. តុលតិ សង្ឃាដេសុ បតិដ្ឋតីតិ តុលា, តល បតិដ្ឋាយំ, អស្សុត្តំ, បក្ខានំ វា សមវាហិតភាវករណតោ តុលយតិ មិនាតិ ឯតាយាតិ តុលា, តុល ឧម្មានេ.

តិកំ សម្មជ្ជនិយំ. មុជិ សោធនេ, យុ. មជ្ជ សំសុទ្ធិយំ, យុ. សុធ សុទ្ធិយំ, សព្ពត្រ ករណេ យុ.

២២៤. តិកំ សង្ការឆឌ្ឌនប្បទេសេ. កដ ឆឌ្ឌនមទ្ទនេសុ, សង្កដន្តិ ឯត្ថាតិ សង្កដីរំ, ឦរោ, ‘‘សង្កដោ’’តិ វា សង្ការោ វុច្ចតិ, តំ ឦរយន្តិ ខិបន្តិ ឯត្ថាតិ សង្កដីរំ, ឦរ ខេបេ. សង្ការស្ស ឋានំ សង្ការដ្ឋានំ. សង្ការំ កដតិ ឆឌ្ឌេតិ ឯត្ថាតិ សង្ការកូដំ, អស្សូ, សកត្ថេ កោ.

ចតុក្កំ សម្មជ្ជនិយា និរាកតេ [និរស្សតេ (ក.)] ថុសាទិម្ហិ. នានាវិធេ សង្ការេ រាសីករណវសេន កចតិ ពន្ធតិ ឯតេនាតិ កចោ, សោ ឯត្ថ ឥច្ឆិតព្ពោតិ កចវរោ, វរ ឥច្ឆាយំ. ឧច្ឆិដ្ឋោ កលាបោ សមូហោ ឧក្លាបោ, កស្សាការលោបោ. នានាវិធេហិ តិណាទីហិ សង្ករីយតេ មិស្សីករីយតេតិ សង្ការោ, ណោ. អវករោតិប្យត្រ. អវករីយតេ និរស្សតេតិ, អ. ‘‘សម្មជ្ជោ មជ្ជនី ចេវ, សង្ការោ’វករោ មតោ’’តិ ហលាយុធោ. កស វិលេខនេ, អម្ពុ.

២២៥. ឃរាទិភូមិ ឃរខេត្តវិហារាទីនំ យោ ភូមិប្បទេសោ វត្ថុ នាម, តំ នបុំសកេ, វសន្តិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ, រត្ថុ. គស មទនេ, គសន្តិ ឯត្ថាតិ គាមោ, មោ. សំវសន្ត្យត្រាតិ សំវសថោ, អថោ.

បាកដោ ខ្យាតោ គាមោ, សោ និគមោ នាម, អតិរេកោ គាមោ និគមោ, ភុសត្ថោ និ, សញ្ញាសទ្ទត្តា រស្សោ.

ឧបភុញ្ជិតព្ពភោគមនុស្សាទីហិ ( ) [(ឥភ្យោ) (?)] វឌ្ឍិតោ អធិកោ គាមោ និគមតោបិ អធិកតរត្តា ‘‘អធិភូ’’តិ ឦរិតោ កថិតោ, អធិកោ ភវតីតិ អធិភូ.

២២៦. ទ្វយំ គាមាទិបរិយន្តភាគេ. សិ ពន្ធនេ, មោ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាទីយតេតិ មរិយាទា, បស្ស មោ.

ទ្វយំ អាភីរកុដិយំ [ឃោសោ អាភីរបល្លី សិយា (អមរ ១២.២០)]. ឃុ សទ្ទេ, ឃោសន្ត្យត្រាតិ ឃោសោ. គោបាលានំ គាមោ គោបាលគាមកោ, សកត្ថេ កោ.

បុរវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.