ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ
ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ
੪੩. ਅਨਿਚ੍ਚਾਦਿਵਸੇਨ ਵਿਵਿਧਾਕਾਰੇਨ ਪਸ੍ਸਤੀਤਿ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾ, ਅਨਿਚ੍ਚਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਦਿਕਾ ਭਾਵਨਾਪਞ੍ਞਾ. ਤਸ੍ਸਾ ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ, ਸਾਯੇਵ ਵਾ ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਨ੍ਤਿ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਂ. ਤਸ੍ਮਿਂ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨੇ ਸਤ੍ਤਵਿਧੇਨ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਸਙ੍ਗਹੋਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ.
੪੪. ਅਨਿਚ੍ਚਤਾਯੇਵ ਲਕ੍ਖਣਂ ਲਕ੍ਖਿਤਬ੍ਬਂ, ਲਕ੍ਖੀਯਤਿ ਅਨੇਨਾਤਿ ਵਾ ਅਨਿਚ੍ਚਲਕ੍ਖਣਂ. ਉਦਯਵਯਪਟਿਪੀਲ਼ਨਸਙ੍ਖਾਤਦੁਕ੍ਖਭਾਵੋ ਵ ਲਕ੍ਖਣਨ੍ਤਿ ਦੁਕ੍ਖਲਕ੍ਖਣਂ. ਪਰਪਰਿਕਪ੍ਪਿਤਸ੍ਸ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਭਾਵੋ ਅਨਤ੍ਤਤਾ, ਤਦੇਵ ਲਕ੍ਖਣਨ੍ਤਿ ਅਨਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣਂ.
੪੫. ਤਿਣ੍ਣਂ ਲਕ੍ਖਣਾਨਂ ਅਨੁ ਅਨੁ ਪਸ੍ਸਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਦਿਕਾ.
੪੬. ਖਨ੍ਧਾਦੀਨਂ ਕਲਾਪਤੋ ਸਮ੍ਮਸਨਵਸਪ੍ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਸਮ੍ਮਸਨਞਾਣਂ. ਉਪ੍ਪਾਦਭਙ੍ਗਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਵਸਪ੍ਪਵਤ੍ਤਞਾਣਂ ਉਦਯਬ੍ਬਯਞਾਣਂ. ਉਦਯਂ ਮੁਚ੍ਚਿਤ੍ਵਾ ਵਯੇ ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਭਙ੍ਗਞਾਣਂ. ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਭਯਤੋ ਅਨੁਪਸ੍ਸਨਾਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਭਯਞਾਣਂ, ਦਿਟ੍ਠਭਯਾਨਂ ਆਦੀਨਵਤੋ ਪੇਕ੍ਖਣਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਆਦੀਨਵਞਾਣਂ, ਦਿਟ੍ਠਾਦੀਨਵੇਸੁ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਨਵਸਪ੍ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਨਿਬ੍ਬਿਦਾਞਾਣਂ. ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ ਸਙ੍ਖਾਰੇਹਿ ਮੁਚ੍ਚਿਤੁਕਮ੍ਯਤਾਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਮੁਚ੍ਚਿਤੁਕਮ੍ਯਤਾਞਾਣਂ. ਮੁਚ੍ਚਨਸ੍ਸ ਉਪਾਯਸਮ੍ਪਟਿਪਾਦਨਤ੍ਥਂ ਪੁਨ ਸਙ੍ਖਾਰਾਨਂ ਪਰਿਗ੍ਗਹਵਸਪ੍ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਪਟਿਸਙ੍ਖਾਞਾਣਂ. ਪਟਿਸਙ੍ਖਾਤਧਮ੍ਮੇਸੁ ਭਯਨਨ੍ਦੀਵਿਵਜ੍ਜਨਵਸੇਨ ਅਜ੍ਝੁਪੇਕ੍ਖਿਤ੍ਵਾ ਪਵਤ੍ਤਂ ਞਾਣਂ ਸਙ੍ਖਾਰੁਪੇਕ੍ਖਾਞਾਣਂ. ਪੁਰਿਮਾਨਂ ਨਵਨ੍ਨਂ ਕਿਚ੍ਚਨਿਪ੍ਫਤ੍ਤਿਯਾ, ਉਪਰਿ ਚ ਸਤ੍ਤਤਿਂਸਾਯ ਬੋਧਿਪਕ੍ਖਿਯਧਮ੍ਮਾਨਂ ਅਨੁਕੂਲਂ ਞਾਣਂ ਅਨੁਲੋਮਞਾਣਂ.
੪੭. ਅਤ੍ਤਸੁਞ੍ਞਤਾਯ ਸੁਞ੍ਞਤੋ. ਸਂਯੋਜਨਾਦੀਹਿ ਵਿਮੁਚ੍ਚਨਟ੍ਠੇਨ ਵਿਮੋਕ੍ਖੋ. ਨਿਚ੍ਚਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦਿਨੋ ਅਭਾਵਤੋ ਅਨਿਮਿਤ੍ਤੋ. ਪਣਿਹਿਤਸ੍ਸ ਤਣ੍ਹਾਪਣਿਧਿਸ੍ਸ ਅਭਾਵਤੋ ਅਪ੍ਪਣਿਹਿਤੋ.
੪੯. ਯੋ ਨਂ ਪਾਤਿ, ਤਂ ਮੋਕ੍ਖੇਤਿ ਅਪਾਯਾਦੀਹਿ ਦੁਕ੍ਖੇਹੀਤਿ ਪਾਤਿਮੋਕ੍ਖਂ, ਤਦੇਵ ਕਾਯਦੁਚ੍ਚਰਿਤਾਦੀਹਿ ਸਂਵਰਣਤੋ ਸਂਵਰੋ, ਸਮਾਧਾਨੋਪਧਾਰਣਟ੍ਠੇਨ ਸੀਲਞ੍ਚਾਤਿ ਪਾਤਿਮੋਕ੍ਖਸਂਵਰਸੀਲਂ. ਮਨਚ੍ਛਟ੍ਠਾਨਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨਂ ਰੂਪਾਦੀਸੁ ਸਂਵਰਣਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਸੀਲਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਵਰਸੀਲਂ. ਮਿਚ੍ਛਾਜੀਵ ਵਿਵਜ੍ਜਨੇਨ ਆਜੀਵਸ੍ਸ ਪਰਿਸੁਦ੍ਧਿਵਸਪ੍ਪਵਤ੍ਤਂ ਆਜੀਵਪਾਰਿਸੁਦ੍ਧਿਸੀਲਂ. ਪਚ੍ਚਯੇ ਸਨ੍ਨਿਸ੍ਸਿਤਂ ਤੇਸਂ ਇਦਮਤ੍ਥਿਕਤਾਯ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਸੀਲਂ ਪਚ੍ਚਯਸਨ੍ਨਿਸ੍ਸਿਤਸੀਲਂ. ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਤ੍ਤਾ ਦੇਸਨਾਸਂਵਰਪਰਿਯੇਟ੍ਠਿਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਵਸੇਨ, ਪਰਿਸੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਚ ਚਤੁਪਾਰਿਸੁਦ੍ਧਿਸੀਲਂ ਨਾਮ.
੫੦. ਚਿਤ੍ਤਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਨਾਮ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਸ ਵਿਨੀਵਰਣਭਾਵਾਪਾਦਨਵਸੇਨ ਵਿਸੋਧਨਤੋ, ਚਿਤ੍ਤਸੀਸੇਨ ਨਿਦ੍ਦਿਟ੍ਠਤ੍ਤਾ, ਵਿਸੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਚਾਤਿ ਵਾ ਕਤ੍ਵਾ.
੫੧. ‘‘ਧਮ੍ਮਾਨਂ ਸਾਮਞ੍ਞਸਭਾਵੋ ਲਕ੍ਖਣਂ, ਕਿਚ੍ਚਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯੋ ਰਸੋ, ਉਪਟ੍ਠਾਨਾਕਾਰੋ, ਫਲਞ੍ਚ ਪਚ੍ਚੁਪਟ੍ਠਾਨ’’ਨ੍ਤਿ ਏਵਂ ਵੁਤ੍ਤਾਨਂ ਲਕ੍ਖਣਾਦੀਨਂ ‘‘ਫੁਸਨਲਕ੍ਖਣੋ ਫਸ੍ਸੋ, ਕਕ੍ਖਲ਼ਲਕ੍ਖਣਾ ਪਥਵੀ’’ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਤ੍ਥਾਰਤੋ, ‘‘ਨਮਨਲਕ੍ਖਣਂ ਨਾਮਂ, ਰੁਪ੍ਪਨਲਕ੍ਖਣਂ ਰੂਪ’’ਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਙ੍ਖੇਪਤੋ ਚ ਪਰਿਗ੍ਗਹੋ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣਾਦਿਵਸੇਨ ਪਰਿਚ੍ਛਿਜ੍ਜ ਗਹਣਂ ਦੁਕ੍ਖਸਚ੍ਚਵਵਤ੍ਥਾਨਂ ਦਿਟ੍ਠਿਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਨਾਮ ‘‘ਨਾਮਰੂਪਤੋ ਅਤ੍ਤਾ ਨਤ੍ਥੀ’’ਤਿ ਦਸ੍ਸਨਤੋ ਦਿਟ੍ਠਿ ਚ ਅਤ੍ਤਦਿਟ੍ਠਿਮਲਵਿਸੋਧਨਤੋ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਚਾਤਿ ਕਤ੍ਵਾ.
੫੨. ਪਚ੍ਚਯਪਰਿਗ੍ਗਹੋਤਿ ਨਾਮਞ੍ਚ ਰੂਪਞ੍ਚ ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਯਂ ਤਾਵ ਅਵਿਜ੍ਜਾਤਣ੍ਹਾਉਪਾਦਾਨਕਮ੍ਮਹੇਤੁਵਸੇਨ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਤਿ. ਪਵਤ੍ਤਿਯਞ੍ਚ ਰੂਪਂ ਕਮ੍ਮਚਿਤ੍ਤਉਤੁਆਹਾਰਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨ, ਨਾਮਞ੍ਚ ਚਕ੍ਖੁਰੂਪਾਦਿਨਿਸ੍ਸਯਾਰਮ੍ਮਣਾਦਿਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨ, ਵਿਸੇਸਤੋ ਚ ਯੋਨਿਸੋਮਨਸਿਕਾਰਾਦਿਚਤੁਚਕ੍ਕਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਕੁਸਲਂ, ਤਬ੍ਬਿਪਰਿਯਾਯੇਨ ਅਕੁਸਲਂ, ਕੁਸਲਾਕੁਸਲਵਸੇਨ ਵਿਪਾਕੋ ਭਵਙ੍ਗਾਦਿਵਸੇਨ ਆਵਜ੍ਜਨਂ, ਖੀਣਾਸਵਸਨ੍ਤਾਨਵਸੇਨ ਕਿਰਿਯਜਵਨਂ, ਆਵਜ੍ਜਨਞ੍ਚ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਤੀਤਿ ਏਵਂ ਸਾਧਾਰਣਾਸਾਧਾਰਣਵਸੇਨ ਤੀਸੁ ਅਦ੍ਧਾਸੁ ਨਾਮਰੂਪਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਯਾ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਾਦਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਸ ਕਮ੍ਮਾਦਿਪਚ੍ਚਯਸ੍ਸ ਪਰਿਗ੍ਗਣ੍ਹਨਂ ਸਮੁਦਯਸਚ੍ਚਸ੍ਸ ਵਵਤ੍ਥਾਨਂ ਕਙ੍ਖਾਵਿਤਰਣਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਨਾਮ ‘‘ਅਹੋਸਿਂ ਨੁ ਖੋ ਅਹਮਤੀਤਮਦ੍ਧਾਨ’’ਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕਾਯ (ਮ. ਨਿ. ੧.੧੮; ਸਂ. ਨਿ. ੨.੨੦) ਸੋਲ਼ਸਵਿਧਾਯ, ‘‘ਸਤ੍ਥਰਿਕਙ੍ਖਤੀ’’ਤ੍ਯਾਦਿਕਾਯ (ਧ. ਸ. ੧੧੨੩; ਵਿਭ. ੯੧੫) ਅਟ੍ਠਵਿਧਾਯ ਚ ਕਙ੍ਖਾਯ ਵਿਤਰਣਤੋ ਅਤਿਕ੍ਕਮਨਤੋ ਕਙ੍ਖਾਵਿਤਰਣਾ, ਅਹੇਤੁਕਵਿਸਮਹੇਤੁਦਿਟ੍ਠਿਮਲਵਿਸੋਧਨਤੋ ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਚਾਤਿ ਕਤ੍ਵਾ.
੫੩. ਤਤੋ ਪਚ੍ਚਯਪਰਿਗ੍ਗਹਤੋ ਪਰਂ ਤਥਾਪਰਿਗ੍ਗਹਿਤੇਸੁ ਪਚ੍ਚਤ੍ਤਲਕ੍ਖਣਾਦਿਵਵਤ੍ਥਾਨਵਸੇਨ, ਪਚ੍ਚਯਵਵਤ੍ਥਾਨਵਸੇਨ ਚ ਪਰਿਗ੍ਗਹਿਤੇਸੁ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਵਜ੍ਜੇਸੁ ਤਿਭੂਮਿਪਰਿਯਾਪਨ੍ਨੇਸੁ ਨਾਮਰੂਪੇਸੁ ਅਤੀਤਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਖਨ੍ਧਾਦਿਨਯਮਾਰਬ੍ਭ ਪਞ੍ਚਕ੍ਖਨ੍ਧਛਦ੍ਵਾਰਛਲ਼ਾਰਮ੍ਮਣਛਦ੍ਵਾਰਪ੍ਪਵਤ੍ਤਧਮ੍ਮਾਦਿਵਸੇਨ ਆਗਤਂ ਖਨ੍ਧਾਦਿਨਯਂ ਆਰਬ੍ਭ ਕਲਾਪਵਸੇਨ ਪਿਣ੍ਡਵਸੇਨ ਸਙ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਯਂ ਅਤੀਤੇ ਜਾਤਂ ਰੂਪਂ, ਤਂ ਅਤੀਤੇਵ ਨਿਰੁਦ੍ਧਂ. ਯਂ ਅਨਾਗਤੇ ਭਾਵਿ ਰੂਪਂ, ਤਮ੍ਪਿ ਤਤ੍ਥੇਵ ਨਿਰੁਜ੍ਝਿਸ੍ਸਤਿ. ਯਂ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਂ, ਤਂ ਅਨਾਗਤਂ ਅਪ੍ਪਤ੍ਵਾ ਏਤ੍ਥੇਵ ਨਿਰੁਜ੍ਝਤਿ, ਤਥਾ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਬਹਿਦ੍ਧਸੁਖੁਮਓਲ਼ਾਰਿਕਹੀਨਪਣੀਤਰੂਪਾਦਯੋ. ਤਸ੍ਮਾ ‘‘ਅਨਿਚ੍ਚਂ ਅਤ੍ਤਾਦਿਵਸੇਨ ਨ ਇਚ੍ਚਂ ਅਨੁਪਗਨ੍ਤਬ੍ਬਂ ਖਯਟ੍ਠੇਨ ਖਯਗਮਨਤੋ, ਦੁਕ੍ਖਂ ਭਯਟ੍ਠੇਨ ਭਯਕਰਤ੍ਤਾ, ਅਨਤ੍ਤਾ ਅਸਾਰਕਟ੍ਠੇਨ ਅਤ੍ਤਸਾਰਾਦਿਅਭਾਵੇਨਾ’’ਤਿ ਚ ‘‘ਚਕ੍ਖੁਂ ਅਨਿਚ੍ਚਂ…ਪੇ… ਮਨੋ. ਰੂਪਂ…ਪੇ… ਧਮ੍ਮਾ. ਚਕ੍ਖੁਵਿਞ੍ਞਾਣਂ…ਪੇ… ਮਨੋਵਿਞ੍ਞਾਣਂ ਅਨਿਚ੍ਚਂ ਦੁਕ੍ਖਂ ਅਨਤ੍ਤਾ’’ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ (ਪਟਿ. ਮ. ੧.੪੮) ਅਤੀਤਾਦਿਅਦ੍ਧਾਵਸੇਨ, ਅਤੀਤਾਦਿਸਨ੍ਤਾਨਵਸੇਨ, ਅਤੀਤਾਦਿਖਣਵਸੇਨ ਚ ਸਮ੍ਮਸਨਞਾਣੇਨ ਹੁਤ੍ਵਾਅਭਾਵਉਦਯਬ੍ਬਯਪਟਿਪੀਲ਼ਨਅਵਸਵਤ੍ਤਨਾਕਾਰਸਙ੍ਖਾਤਲਕ੍ਖਣਤ੍ਤਯਸਮ੍ਮਸਨਵਸਪ੍ਪਵਤ੍ਤੇਨ ਕਲਾਪਸਮ੍ਮਸਨਞਾਣੇਨ ਲਕ੍ਖਣਤ੍ਤਯਂ ਸਮ੍ਮਸਨ੍ਤਸ੍ਸ ਪਰਿਮਜ੍ਜਨ੍ਤਸ੍ਸ.
ਸਮ੍ਮਸਨਞਾਣੇ ਪਨ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੇ ਪੁਨ ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ‘‘ਅਵਿਜ੍ਜਾਸਮੁਦਯਾ ਰੂਪਸਮੁਦਯੋ, ਤਣ੍ਹਾਕਮ੍ਮਆਹਾਰਸਮੁਦਯਾ ਰੂਪਸਮੁਦਯੋ, ਤਥਾ ਅਵਿਜ੍ਜਾਨਿਰੋਧਾ ਰੂਪਨਿਰੋਧੋ, ਤਣ੍ਹਾਕਮ੍ਮਆਹਾਰਨਿਰੋਧਾ ਰੂਪਨਿਰੋਧੋ’’ਤਿ (ਪਟਿ. ਮ. ੧.੫੦) ਏਵਂ ਰੂਪਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ਵੇਦਨਾਸਞ੍ਞਾਸਙ੍ਖਾਰਕ੍ਖਨ੍ਧੇਸੁਪਿ ਆਹਾਰਂ ਅਪਨੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਫਸ੍ਸਸਮੁਦਯਾ ਫਸ੍ਸਨਿਰੋਧਾ’’ਤਿ ਚ ਏਵਂ ਫਸ੍ਸਂ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ, ਵਿਞ੍ਞਾਣਕ੍ਖਨ੍ਧੇ ‘‘ਨਾਮਰੂਪਸਮੁਦਯਾ ਨਾਮਰੂਪਨਿਰੋਧਾ’’ਤਿ ਨਾਮਰੂਪਂ ਪਕ੍ਖਿਪਿਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਚਯਸਮੁਦਯਵਸੇਨ, ਪਚ੍ਚਯਨਿਰੋਧਵਸੇਨ ਚ, ਪਚ੍ਚਯੇ ਅਨਾਮਸਿਤ੍ਵਾ ਪਚ੍ਚੁਪ੍ਪਨ੍ਨਕ੍ਖਨ੍ਧੇਸੁ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿਲਕ੍ਖਣਮਤ੍ਤਸ੍ਸ, ਵਿਪਰਿਣਾਮਲਕ੍ਖਣਮਤ੍ਤਸ੍ਸ ਚ ਦਸ੍ਸਨੇਨ ਖਣਵਸੇਨ ਚਾਤਿ ਏਕੇਕਸ੍ਮਿਂ ਖਨ੍ਧੇ ਪਚ੍ਚਯਵਸੇਨ ਚਤੁਧਾ, ਖਣਵਸੇਨ ਏਕਧਾ ਚਾਤਿ ਪਞ੍ਚਧਾ ਉਦਯਂ, ਪਞ੍ਚਧਾ ਵਯਨ੍ਤਿ ਦਸਦਸਉਦਯਬ੍ਬਯਦਸ੍ਸਨਵਸੇਨ ਸਮਪਞ੍ਞਾਸਾਕਾਰੇਹਿ ਉਦਯਬ੍ਬਯਞਾਣੇਨ ਉਦਯਬ੍ਬਯਂ ਸਮਨੁਪਸ੍ਸਨ੍ਤਸ੍ਸ ਆਰਦ੍ਧਵਿਪਸ੍ਸਕਸ੍ਸ ਯੋਗਿਨੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਚਿਤ੍ਤਸਮੁਟ੍ਠਾਨੋ ਸਰੀਰਤੋ ਨਿਚ੍ਛਰਣਕਆਲੋਕਸਙ੍ਖਾਤੋ ਓਭਾਸੋ, ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਚਿਤ੍ਤਸਹਜਾਤਾ ਖੁਦ੍ਦਿਕਾਦਿਪਞ੍ਚਵਿਧਾ (ਧ. ਸ. ਅਟ੍ਠ. ੧ ਧਮ੍ਮੁਦ੍ਦੇਸਵਾਰ ਝਾਨਙ੍ਗਰਾਸਿਵਣ੍ਣਨਾ) ਪੀਤਿ, ਤਥਾ ਕਾਯਚਿਤ੍ਤਦਰਥਵੂਪਸਮਲਕ੍ਖਣਾ ਕਾਯਚਿਤ੍ਤਵਸੇਨ ਦੁਵਿਧਾ ਪਸ੍ਸਦ੍ਧਿ, ਬਲਵਸਦ੍ਧਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਙ੍ਖਾਤੋ ਅਧਿਮੋਕ੍ਖੋ, ਸਮ੍ਮਪ੍ਪਧਾਨਕਿਚ੍ਚਸਾਧਕੋ ਵੀਰਿਯਸਮ੍ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਸਙ੍ਖਾਤੋ ਪਗ੍ਗਹੋ, ਅਤਿਪਣੀਤਂ ਸੁਖਂ, ਇਨ੍ਦਵਿਸ੍ਸਟ੍ਠਵਜਿਰਸਦਿਸਂ ਤਿਲਕ੍ਖਣਵਿਪਸ੍ਸਨਾਭੂਤਂ ਞਾਣਂ, ਸਤਿਪਟ੍ਠਾਨਭੂਤਾ ਚਿਰਕਤਾਦਿਅਨੁਸ੍ਸਰਣਸਮਤ੍ਥਾ ਉਪਟ੍ਠਾਨਸਙ੍ਖਾਤਾ ਸਤਿ, ਸਮਪ੍ਪਵਤ੍ਤਵਿਪਸ੍ਸਨਾਸਹਜਾਤਾ ਉਪੇਕ੍ਖਾਸਮ੍ਬੋਜ੍ਝਙ੍ਗਭੂਤਾ ਤਤ੍ਰਮਜ੍ਝਤ੍ਤੁਪੇਕ੍ਖਾ, ਮਨੋਦ੍ਵਾਰੇ ਆਵਜ੍ਝਨੁਪੇਕ੍ਖਾ ਚਾਤਿ ਦੁਵਿਧਾਪਿ ਉਪੇਕ੍ਖਾ, ਓਭਾਸਾਦੀਸੁ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ‘‘ਨ ਵਤ ਮੇ ਇਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਏਵਰੂਪੋ ਓਭਾਸੋ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਪੁਬ੍ਬੋ’’ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ (ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੭੩੩) ਨਯੇਨ ਤਤ੍ਥ ਆਲਯਂ ਕੁਰੁਮਾਨਾ ਸੁਖੁਮਤਣ੍ਹਾ ਰੂਪਨਿਕਨ੍ਤਿਚਾਤਿ ਓਭਾਸਾਦੀਸੁ ਦਸਸੁ ਵਿਪਸ੍ਸਨੁਪਕ੍ਕਿਲੇਸੇਸੁ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ‘‘ਨ ਵਤ ਮੇ ਇਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਏਵਰੂਪਾ ਓਭਾਸਾਦਯੋ ਉਪ੍ਪਨ੍ਨਪੁਬ੍ਬਾ ਅਦ੍ਧਾ ਮਗ੍ਗਪ੍ਪਤ੍ਤੋਸ੍ਮਿ, ਫਲਪ੍ਪਤ੍ਤੋਸ੍ਮੀ’’ਤਿ (ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੭੩੩) ਅਗ੍ਗਹੇਤ੍ਵਾ ‘‘ਇਮੇ ਓਭਾਸਾਦਯੋ ਤਣ੍ਹਾਦਿਟ੍ਠਿਮਾਨਵਤ੍ਥੁਤਾਯ ਨ ਮਗ੍ਗੋ, ਅਥ ਖੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨੁਪਕ੍ਕਿਲੇਸਾ ਏਵ, ਤਬ੍ਬਿਨਿਮੁਤ੍ਤਂ ਪਨ ਵੀਥਿਪਟਿਪਨ੍ਨਂ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਞਾਣਂ ਮਗ੍ਗੋ’’ਤਿ ਏਵਂ ਮਗ੍ਗਾਮਗ੍ਗਲਕ੍ਖਣਸ੍ਸ ਵਵਤ੍ਥਾਨਂ ਨਿਚ੍ਛਯਨਂ ਮਗ੍ਗਾਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਜਾਨਨਤੋ, ਦਸ੍ਸਨਤੋ, ਅਮਗ੍ਗੇ ਮਗ੍ਗਸਞ੍ਞਾਯ ਵਿਸੋਧਨਤੋ ਚ ਮਗ੍ਗਾਮਗ੍ਗਞਾਣਦਸ੍ਸਨਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਨਾਮ.
੫੪. ਯਾਵਾਨੁਲੋਮਾਤਿ ਯਾਵ ਸਚ੍ਚਾਨੁਲੋਮਞਾਣਾ. ਨਵ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਞਾਣਾਨੀਤਿ (ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੭੩੭ ਆਦਯੋ) ਖਨ੍ਧਾਨਂ ਉਦਯਞ੍ਚ ਵਯਞ੍ਚ ਜਾਨਨਕਂ ਉਦਯਬ੍ਬਯਞਾਣਂ, ਉਦਯਂ ਮੁਞ੍ਚਿਤ੍ਵਾ ਭਙ੍ਗਮਤ੍ਤਾਨੁਪੇਕ੍ਖਕਂ ਭਙ੍ਗਞਾਣਂ, ਭਙ੍ਗਵਸੇਨ ਉਪਟ੍ਠਿਤਾਨਂ ਸੀਹਾਦੀਨਂ ਵਿਯ ਭਾਯਿਤਬ੍ਬਾਕਾਰਾਨੁਪੇਕ੍ਖਕਂ ਭਯਞਾਣਂ, ਤਥਾਨੁਪੇਕ੍ਖਿਤਾਨਂ ਆਦਿਤ੍ਤਘਰਸ੍ਸ ਵਿਯ ਆਦੀਨਵਾਕਾਰਾਨੁਪੇਕ੍ਖਕਂ ਆਦੀਨਵਞਾਣਂ, ਦਿਟ੍ਠਾਦੀਨਵੇਸੁ ਨਿਬ੍ਬਿਨ੍ਦਨਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਨਿਬ੍ਬਿਦਾਞਾਣਂ, ਜਾਲਾਦਿਤੋ ਮਚ੍ਛਾਦਿਕਾ ਵਿਯ ਤੇਹਿ ਤੇਭੂਮਕਧਮ੍ਮੇਹਿ ਮੁਚ੍ਚਿਤੁਕਾਮਤਾਵਸੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਮੁਚ੍ਚਿਤੁਕਮ੍ਯਤਾਞਾਣਂ, ਮੁਚ੍ਚਨੁਪਾਯਸਮ੍ਪਾਦਨਤ੍ਥਂ ਦਿਟ੍ਠਾਦੀਨਵੇਸੁਪਿ ਸਮੁਦ੍ਦਸਕੁਣੀ ਵਿਯ ਪੁਨਪ੍ਪੁਨਂ ਸਮ੍ਮਸਨਵਸਪ੍ਪਤ੍ਤਂ ਪਟਿਸਙ੍ਖਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਞਾਣਂ, ਚਤ੍ਤਭਰਿਯੋ ਪੁਰਿਸੋ ਵਿਯ ਦਿਟ੍ਠਾਦੀਨਵੇਸੁ ਤੇਸੁ ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ਉਪੇਕ੍ਖਨਾਕਾਰਪ੍ਪਵਤ੍ਤਂ ਸਙ੍ਖਾਰੁਪੇਕ੍ਖਾਞਾਣਂ, ਅਨਿਚ੍ਚਾਦਿਲਕ੍ਖਣਵਿਪਸ੍ਸਨਤਾਯ ਹੇਟ੍ਠਾ ਪਵਤ੍ਤਾਨਂ ਅਟ੍ਠਨ੍ਨਂ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਞਾਣਾਨਂ, ਉਦ੍ਧਂ ਮਗ੍ਗਕ੍ਖਣੇ ਅਧਿਗਨ੍ਤਬ੍ਬਾਨਂ ਸਤ੍ਤਤਿਂਸਬੋਧਿਪਕ੍ਖਿਯਧਮ੍ਮਾਨਞ੍ਚ ਅਨੁਲੋਮਤੋ ਮਗ੍ਗਵੀਥਿਯਂ ਗੋਤ੍ਰਭੁਤੋ ਪੁਬ੍ਬੇ ਪਵਤ੍ਤਂ ਸਚ੍ਚਾਨੁਲੋਮਿਕਞਾਣਸਙ੍ਖਾਤਂ ਨਵਮਂ ਅਨੁਲੋਮਞਾਣਨ੍ਤਿ ਇਮਾਨਿ ਨਵ ਞਾਣਾਨਿ ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਵਿਸੁਦ੍ਧਿਯਾ ਪਟਿਪਦਾਭਾਵਤੋ ਤਿਲਕ੍ਖਣਜਾਨਨਟ੍ਠੇਨ, ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਤੋ ਦਸ੍ਸਨਟ੍ਠੇਨ, ਪਟਿਪਕ੍ਖਤੋ ਵਿਸੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਚ ਪਟਿਪਦਾਞਾਣਦਸ੍ਸਨਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਨਾਮ.
੫੫. ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਪਰਿਪਾਕੋ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਪਰਿਪਾਕੋ, ਸਙ੍ਖਾਰੁਪੇਕ੍ਖਾਞਾਣਂ. ਤਂ ਆਗਮ੍ਮ ਪਟਿਚ੍ਚ. ਇਦਾਨਿ ਅਪ੍ਪਨਾਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਸ੍ਸਤੀਤਿ ‘‘ਇਦਾਨਿ ਅਪ੍ਪਨਾਸਙ੍ਖਾਤੋ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਮਗ੍ਗੋ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਿਸ੍ਸਤੀ’’ਤਿ ਵਤ੍ਤਬ੍ਬਕ੍ਖਣੇ. ਯਂ ਕਿਞ੍ਚੀਤਿ ਸਙ੍ਖਾਰੁਪੇਕ੍ਖਾਯ ਗਹਿਤੇਸੁ ਤੀਸੁ ਏਕਂ ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿ.
੫੬. ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਯ ਮਤ੍ਥਕਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਸਿਖਾਪ੍ਪਤ੍ਤਾ. ਅਨੁਲੋਮਞਾਣਸਹਿਤਤਾਯ ਸਾਨੁਲੋਮਾ. ਸਾ ਏਵ ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ਉਦਾਸੀਨਤ੍ਤਾ ਸਙ੍ਖਾਰੁਪੇਕ੍ਖਾ. ਯਥਾਨੁਰੂਪਂ ਅਪਾਯਾਦਿਤੋ, ਸਙ੍ਖਾਰਨਿਮਿਤ੍ਤਤੋ ਚ ਵੁਟ੍ਠਹਨਤੋ ਵੁਟ੍ਠਾਨਸਙ੍ਖਾਤਂ ਮਗ੍ਗਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਵੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀ.
੫੭. ਅਭਿਸਮ੍ਭੋਨ੍ਤਨ੍ਤਿ ਪਾਪੁਣਨ੍ਤਂ.
੫੮. ਪਰਿਜਾਨਨ੍ਤੋਤਿ ‘‘ਏਤ੍ਤਕਂ ਦੁਕ੍ਖਂ, ਨ ਇਤੋ ਊਨਾਧਿਕ’’ਨ੍ਤਿ ਪਰਿਚ੍ਛਿਜ੍ਜ ਜਾਨਨ੍ਤੋ. ਸਚ੍ਛਿਕਰੋਨ੍ਤੋਤਿ ਆਰਮ੍ਮਣਕਰਣਵਸੇਨ ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਂ ਕਰੋਨ੍ਤੋ. ਮਗ੍ਗਸਚ੍ਚਂ ਭਾਵਨਾਵਸੇਨਾਤਿ ਮਗ੍ਗਸਚ੍ਚਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਸਮ੍ਪਯੁਤ੍ਤਮਗ੍ਗਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਚਤੁਤ੍ਥਸਚ੍ਚਸ੍ਸ ਸਹਜਾਤਾਦਿਪਚ੍ਚਯੋ ਹੁਤ੍ਵਾ ਵਡ੍ਢਨਵਸੇਨ. ਏਕਸ੍ਸੇਵ ਞਾਣਸ੍ਸ ਚਤੁਕਿਚ੍ਚਸਾਧਨਂ ਪਦੀਪਾਦੀਨਂ ਵਟ੍ਟਿਦਾਹਾਦਿਚਤੁਕਿਚ੍ਚਦਸ੍ਸਨਤੋ, ‘‘ਯੋ, ਭਿਕ੍ਖਵੇ, ਦੁਕ੍ਖਂ ਪਸ੍ਸਤੀ’’ਤ੍ਯਾਦਿ (ਸਂ. ਨਿ. ੫.੧੧੦੦; ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੮੩੯) ਆਗਮਤੋ ਚ ਸਮ੍ਪਟਿਚ੍ਛਿਤਬ੍ਬਂ.
੫੯. ਦ੍ਵੇ ਤੀਣਿ ਫਲਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਪਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤਿ ਮਗ੍ਗੁਪ੍ਪਤ੍ਤਿਯਾ ਅਨੁਰੂਪਤੋ ਦ੍ਵੇ ਵਾ ਤੀਣਿ ਵਾ ਫਲਚਿਤ੍ਤਾਨਿ ਅਪਨੀਤਗ੍ਗਿਮ੍ਹਿ ਠਾਨੇ ਉਣ੍ਹਤ੍ਤਨਿਬ੍ਬਾਪਨਤ੍ਥਾਯ ਘਟੇਹਿ ਅਭਿਸਿਞ੍ਚਮਾਨਮੁਦਕਂ ਵਿਯ ਸਮੁਚ੍ਛਿਨ੍ਨਕਿਲੇਸੇਪਿ ਸਨ੍ਤਾਨੇ ਦਰਥਪਟਿਪ੍ਪਸ੍ਸਮ੍ਭਕਾਨਿ ਹੁਤ੍ਵਾ ਪਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾ, ਤੇਸਂ ਪਵਤ੍ਤਿਯਾਤਿ ਵੁਤ੍ਤਂ ਹੋਤਿ. ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਞਾਣਾਨੀਤਿ ਮਗ੍ਗਫਲਾਦਿਵਿਸਯਾਨਿ ਕਾਮਾਵਚਰਞਾਣਾਨਿ, ਯਾਨਿ ਸਨ੍ਧਾਯ ‘‘ਵਿਮੁਤ੍ਤਸ੍ਮਿਂ ਵਿਮੁਤ੍ਤਮਿਤਿ ਞਾਣਂ ਹੋਤੀ’’ਤਿ (ਮਹਾਵ. ੨੩) ਵੁਤ੍ਤਂ.
੬੦. ਇਦਾਨਿ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਾਯ ਭੂਮਿਂ ਦਸ੍ਸੇਤੁਂ ‘‘ਮਗ੍ਗਂ ਫਲਞ੍ਚਾ’’ਤ੍ਯਾਦਿ ਵੁਤ੍ਤਂ. ਤਤ੍ਥ ‘‘ਇਮਿਨਾਵ ਵਤਾਹਂ ਮਗ੍ਗੇਨ ਆਗਤੋ’’ਤਿ ਮਗ੍ਗਂ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਤਿ. ਤਤੋ ‘‘ਅਯਂ ਨਾਮ ਮੇ ਆਨਿਸਂਸੋ ਲਦ੍ਧੋ’’ਤਿ ਤਸ੍ਸ ਫਲਂ, ਤਤੋ ‘‘ਅਯਂ ਨਾਮ ਮੇ ਧਮ੍ਮੋ ਆਰਮ੍ਮਣਤੋ ਸਚ੍ਛਿਕਤੋ’’ਤਿ ਨਿਬ੍ਬਾਨਞ੍ਚ ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਤਿ. ਤਤੋ ‘‘ਇਮੇ ਨਾਮ ਮੇ ਕਿਲੇਸਾ ਪਹੀਨਾ’’ਤਿ ਪਹੀਨੇ ਕਿਲੇਸੇ, ‘‘ਇਮੇ ਨਾਮ ਅਵਸਿਟ੍ਠਾ’’ਤਿ ਅਵਸਿਟ੍ਠਕਿਲੇਸੇ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਤਿ ਵਾ, ਨ ਵਾ. ਕੋਚਿ ਸੇਕ੍ਖੋ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਤਿ, ਕੋਚਿ ਨ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਤਿ. ਤਤ੍ਥ ਕਾਮਚਾਰੋਤ੍ਯਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਤਥਾ ਹਿ ਮਹਾਨਾਮੋ ਸਕ੍ਕੋ ‘‘ਕੋ ਸੁ ਨਾਮ ਮੇ ਧਮ੍ਮੋ ਅਜ੍ਝਤ੍ਤਂ ਅਪ੍ਪਹੀਨੋ’’ਤਿ (ਮ. ਨਿ. ੧.੧੭੫; ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੮੧੨) ਅਪ੍ਪਹੀਨੇ ਕਿਲੇਸੇ ਪੁਚ੍ਛਿ. ਅਰਹਤੋ ਪਨ ਅਵਸਿਟ੍ਠਕਿਲੇਸਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਂ ਨਤ੍ਥਿ ਸਬ੍ਬਕਿਲੇਸਾਨਂ ਪਹੀਨਤ੍ਤਾ, ਤਸ੍ਮਾ ਤਿਣ੍ਣਂ ਸੇਕ੍ਖਾਨਂ ਪਨ੍ਨਰਸ ਅਰਹਤੋ ਚਤ੍ਤਾਰੀਤਿ ਏਕੂਨਵੀਸਤਿ ਪਚ੍ਚਵੇਕ੍ਖਣਞਾਣਾਨੀਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ.
ਛਬ੍ਬਿਸੁਦ੍ਧਿਕਮੇਨਾਤਿ (ਵਿਸੁਦ੍ਧਿ. ੨.੬੬੨ ਆਦਯੋ) ਸੀਲਚਿਤ੍ਤਵਿਸੁਦ੍ਧੀਨਂ ਵਸੇਨ ਮੂਲਭੂਤਾਨਂ ਦ੍ਵਿਨ੍ਨਂ, ਦਿਟ੍ਠਿਵਿਸੁਦ੍ਧਿਆਦੀਨਂ ਵਸੇਨ ਸਰੀਰਭੂਤਾਨਂ ਚਤੁਨ੍ਨਨ੍ਤਿ ਏਤਾਸਂ ਛਨ੍ਨਂ ਵਿਸੁਦ੍ਧੀਨਂ ਕਮੇਨ. ਚਤੁਨ੍ਨਂ ਸਚ੍ਚਾਨਂ ਜਾਨਨਤਾ, ਪਚ੍ਚਕ੍ਖਕਰਣਤੋ, ਕਿਲੇਸਮਲੇਹਿ ਵਿਸੁਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਚ ਞਾਣਦਸ੍ਸਨਵਿਸੁਦ੍ਧਿ ਨਾਮ.
ਏਤ੍ਥਾਤਿ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨੇ.
ਵਿਸੁਦ੍ਧਿਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਵਿਮੋਕ੍ਖਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ
੬੧. ਤਤ੍ਥ ਤਸ੍ਮਿਂ ਉਦ੍ਦੇਸੇ. ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ‘‘ਯੋ ਅਤ੍ਤਾਭਿਨਿਵੇਸੋ ਕਮ੍ਮਸ੍ਸ ਕਾਰਕੋ ਫਲਸ੍ਸ ਚ ਵੇਦਕੋ ਏਸੋ ਮੇ ਅਤ੍ਤਾ’’ਤਿ ਏਵਂ ਅਭਿਨਿਵੇਸੋ ਦਲ਼੍ਹਗ੍ਗਾਹੋ, ਤਂ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤੀ ‘‘ਅਨਤ੍ਤਾ’’ਤਿ ਪਵਤ੍ਤਾ ਅਨੁਪਸ੍ਸਨਾਵ ਅਤ੍ਤਸੁਞ੍ਞਤਾਕਾਰਾਨੁਪਸ੍ਸਨਤੋ ਸੁਞ੍ਞਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਨਾਮ ਵਿਮੋਕ੍ਖਮੁਖਂ ਪਟਿਪਕ੍ਖਤੋ ਵਿਮੁਤ੍ਤਿਵਸੇਨ ਵਿਮੋਕ੍ਖਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਲੋਕੁਤ੍ਤਰਂ ਮਗ੍ਗਫਲਸ੍ਸ ਦ੍ਵਾਰਂ ਹੋਤਿ.
੬੨. ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ‘‘ਅਨਿਚ੍ਚ’’ਨ੍ਤਿ ਪਵਤ੍ਤਾ ਅਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਅਨਿਚ੍ਚੇ ‘‘ਨਿਚ੍ਚ’’ਨ੍ਤਿ (ਅ. ਨਿ. ੪.੪੯; ਪਟਿ. ਮ. ੧.੨੩੬; ਵਿਭ. ੯੩੯) ਪਵਤ੍ਤਂ ਸਞ੍ਞਾਚਿਤ੍ਤਦਿਟ੍ਠਿਵਿਪਲ੍ਲਾਸਸਙ੍ਖਾਤਂ ਵਿਪਲ੍ਲਾਸਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤੀ ਪਜਹਨ੍ਤੀ ਵਿਪਲ੍ਲਾਸਨਿਮਿਤ੍ਤਰਹਿਤਾਕਾਰਾਨੁਪਸ੍ਸਨਤੋ ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਨਾਮ ਵਿਮੋਕ੍ਖਮੁਖਂ ਹੋਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ.
੬੩. ‘‘ਦੁਕ੍ਖ’’ਨ੍ਤਿ ਪਵਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਸਙ੍ਖਾਰੇਸੁ ‘‘ਏਤਂ ਮਮ, ਏਤਂ ਸੁਖ’’ਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਯੇਨ ਪਵਤ੍ਤਂ ਕਾਮਭਵਤਣ੍ਹਾਸਙ੍ਖਾਤਂ ਤਣ੍ਹਾਪਣਿਧਿਂ ਤਣ੍ਹਾਪਤ੍ਥਨਂ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤੀ ਦੁਕ੍ਖਾਕਾਰਦਸ੍ਸਨੇਨ ਪਰਿਚ੍ਚਜਨ੍ਤੀ ਪਣਿਧਿਰਹਿਤਾਕਾਰਾਨੁਪਸ੍ਸਨਤੋ ਅਪ੍ਪਣਿਹਿਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾ ਨਾਮ.
੬੪. ਤਸ੍ਮਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾ ਏਤਾਸਂ ਤਿਸ੍ਸਨ੍ਨਂ ਏਤਾਨਿ ਤੀਣਿ ਨਾਮਾਨਿ, ਤਸ੍ਮਾ ਯਦਿ ਵੁਟ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨਿਵਿਪਸ੍ਸਨਾ ਅਨਤ੍ਤਤੋ ਵਿਪਸ੍ਸਤਿ. ਮਗ੍ਗੋ ਸੁਞ੍ਞਤੋ ਨਾਮ ਵਿਮੋਕ੍ਖੋ ਹੋਤਿ ਆਗਮਨਵਸੇਨ ਲਦ੍ਧਨਾਮਤ੍ਤਾ.
੬੬. ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਗਮਨਵਸੇਨਾਤਿ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਸਙ੍ਖਾਤਾਗਮਨਵਸੇਨ. ਆਗਚ੍ਛਤਿ ਏਤੇਨ ਮਗ੍ਗੋ, ਫਲਞ੍ਚਾਤਿ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਮਗ੍ਗੋ ਇਧ ਆਗਮਨਂ ਨਾਮ.
੬੭. ਯਥਾਵੁਤ੍ਤਨਯੇਨਾਤਿ ਪੁਬ੍ਬੇ ਵੁਤ੍ਤਅਨਤ੍ਤਾਨੁਪਸ੍ਸਨਾਦਿਵਸੇਨ. ਯਥਾਸਕਂ ਫਲਮੁਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਮ੍ਪੀਤਿ ਯਥਾਲਦ੍ਧਮਗ੍ਗਸ੍ਸ ਫਲਭੂਤਂ ਅਤ੍ਤਨੋ ਅਤ੍ਤਨੋ ਫਲਂ ਉਪ੍ਪਜ੍ਜਮਾਨਮ੍ਪਿ ਮਗ੍ਗਾਗਮਨਵਸੇਨ ਅਲਭਿਤ੍ਵਾ ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਗਮਨਵਸੇਨੇਵ ਤੀਣਿ ਨਾਮਾਨਿ ਲਭਤਿ ਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਕਾਲੇ ਤਦਾ ਮਗ੍ਗਪ੍ਪਵਤ੍ਤਾਭਾਵੇਨ ਤਸ੍ਸ ਦ੍ਵਾਰਭਾਵਾਯੋਗਤੋ. ਆਰਮ੍ਮਣਵਸੇਨਾਤਿ ਸਬ੍ਬਸਙ੍ਖਾਰਸੁਞ੍ਞਤਤ੍ਤਾ, ਸਙ੍ਖਾਰਨਿਮਿਤ੍ਤਰਹਿਤਤ੍ਤਾ, ਤਣ੍ਹਾਪਣਿਧਿਰਹਿਤਤ੍ਤਾ ਚ ਸੁਞ੍ਞਤਅਨਿਮਿਤ੍ਤਅਪ੍ਪਣਿਹਿਤਨਾਮਵਨ੍ਤਂ ਨਿਬ੍ਬਾਨਂ ਆਰਬ੍ਭ ਪਵਤ੍ਤਤ੍ਤਾ ਤਸ੍ਸ ਵਸੇਨ. ਸਰਸਵਸੇਨਾਤਿ ਰਾਗਾਦਿਸੁਞ੍ਞਤਤ੍ਤਾ, ਰੂਪਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦਿਆਰਮ੍ਮਣਰਹਿਤਤ੍ਤਾ, ਕਿਲੇਸਪਣਿਧਿਰਹਿਤਤ੍ਤਾ ਅਤ੍ਤਨੋ ਗੁਣਵਸੇਨ. ਸਬ੍ਬਤ੍ਥਾਤਿ ਮਗ੍ਗਵੀਥਿਯਂ, ਫਲਸਮਾਪਤ੍ਤਿਵੀਥਿਯਞ੍ਚ. ਸਬ੍ਬੇਸਮ੍ਪੀਤਿ ਮਗ੍ਗਸ੍ਸ, ਫਲਸ੍ਸਪਿ.
ਵਿਮੋਕ੍ਖਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਪੁਗ੍ਗਲਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ
੬੮. ਸਤ੍ਤਕ੍ਖਤ੍ਤੁਂ ਸਤ੍ਤਸੁ ਵਾਰੇਸੁ ਕਾਮਸੁਗਤਿਯਂ ਪਟਿਸਨ੍ਧਿਗ੍ਗਹਣਂ ਪਰਮਂ ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਸਤ੍ਤਕ੍ਖਤ੍ਤੁਪਰਮੋ ਨ ਪਨ ਅਟ੍ਠਮਾਦਿਕਾਮਭਵਗਾਮੀਤ੍ਯਧਿਪ੍ਪਾਯੋ. ਯਂ ਸਨ੍ਧਾਯ ਵੁਤ੍ਤਂ ‘‘ਨ ਤੇ ਭਵਂ ਅਟ੍ਠਮਮਾਦਿਯਨ੍ਤੀ’’ਤਿ (ਖੁ. ਪਾ. ੬.੯; ਸੁ. ਨਿ. ੨੩੨; ਨੇਤ੍ਤਿ. ੧੧੫). ਰੂਪਾਰੂਪਸੁਗਤਿਭਵਂ ਪਨ ਸਤ੍ਤਵਾਰਤੋ ਪਰਮ੍ਪਿ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਆਚਰਿਯਾ.
੬੯. ਰਾਗਦੋਸਮੋਹਾਨਨ੍ਤਿ ਮੋਹਗ੍ਗਹਣਂ ਰਾਗਦੋਸੇਕਟ੍ਠਮੋਹਂ ਸਨ੍ਧਾਯਾਤਿ ਦਟ੍ਠਬ੍ਬਂ.
੭੦. ਖੀਣਾ ਚਤ੍ਤਾਰੋ ਆਸਵਾ ਏਤਸ੍ਸਾਤਿ ਖੀਣਾਸਵੋ. ਦਕ੍ਖਿਣਾਰਹੇਸੁ ਅਗ੍ਗਤ੍ਤਾ ਅਗ੍ਗਦਕ੍ਖਿਣੇਯ੍ਯੋ.
ਪੁਗ੍ਗਲਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ
੭੨. ਸਬ੍ਬੇਸਮ੍ਪੀਤਿ ਚਤੁਨ੍ਨਮ੍ਪਿ ਅਰਿਯਪੁਗ੍ਗਲਾਨਂ.
੭੩. ਚਿਤ੍ਤਚੇਤਸਿਕਾਨਂ ਅਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਸਙ੍ਖਾਤਸ੍ਸ ਨਿਰੋਧਸ੍ਸ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿ ਨਿਰੋਧਸਮਾਪਤ੍ਤਿ, ਦਿਟ੍ਠੇਵ ਧਮ੍ਮੇ ਚਿਤ੍ਤਨਿਰੋਧਂ ਪਤ੍ਵਾ ਵਿਹਰਣਂ. ਅਨਾਗਾਮੀਨਞ੍ਚਾਤਿ ਕਾਮਰੂਪਭਵਟ੍ਠਾਨਂ ਅਟ੍ਠਸਮਾਪਤ੍ਤਿਲਾਭੀਨਮੇਵ ਅਨਾਗਾਮੀਨਂ, ਤਥਾ ਖੀਣਾਸਵਾਨਞ੍ਚ. ਤਤ੍ਥਾਤਿ ਨਿਰੋਧਸਮਾਪਤ੍ਤਿਯਂ. ਯਾਵ ਆਕਿਞ੍ਚਞ੍ਞਾਯਤਨਂ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾਤਿ ਏਵਂ ਸਮਥਵਿਪਸ੍ਸਨਾਨਂ ਯੁਗਨਦ੍ਧਭਾਵਾਪਾਦਨਵਸੇਨ ਯਾਵ ਆਕਿਞ੍ਚਞ੍ਞਾਯਤਨਂ, ਤਾਵ ਗਨ੍ਤ੍ਵਾ. ਅਧਿਟ੍ਠੇਯ੍ਯਾਦਿਕਨ੍ਤਿ ਕਾਯਪਟਿਬਦ੍ਧਂ ਠਪੇਤ੍ਵਾ ਵਿਸੁਂ ਵਿਸੁਂ ਠਪਿਤਚੀਵਰਾਦਿਪਰਿਕ੍ਖਾਰਗੇਹਾਦੀਨਂ ਅਗ੍ਗਿਆਦਿਨਾ ਅਵਿਨਾਸਨਾਧਿਟ੍ਠਾਨਂ, ਸਂਘਪਟਿਮਾਨਨਸਤ੍ਥੁਪਕ੍ਕੋਸਨਾਨਂ ਪੁਰੇਤਰਂ ਵੁਟ੍ਠਾਨਂ, ਸਤ੍ਤਾਹਬ੍ਭਨ੍ਤਰੇ ਆਯੁਸਙ੍ਖਾਰਪ੍ਪਵਤ੍ਤਿਓਲੋਕਨਨ੍ਤਿ ਚਤੁਬ੍ਬਿਧਂ ਅਧਿਟ੍ਠਾਨਾਦਿਕਂ ਪੁਬ੍ਬਕਿਚ੍ਚਂ ਕਤ੍ਵਾ.
ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਭੇਦਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਵਿਪਸ੍ਸਨਾਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਉਯ੍ਯੋਜਨਵਣ੍ਣਨਾ
੭੫. ਪਟਿਪਤ੍ਤਿਰਸਸ੍ਸਾਦਨ੍ਤਿ ਝਾਨਸੁਖਫਲਸੁਖਾਦਿਭੇਦਂ ਸਮਥਵਿਪਸ੍ਸਨਾਪਟਿਪਤ੍ਤਿਰਸਸ੍ਸਾਦਂ.
ਇਤਿ ਅਭਿਧਮ੍ਮਤ੍ਥਵਿਭਾਵਿਨਿਯਾ ਨਾਮ ਅਭਿਧਮ੍ਮਤ੍ਥਸਙ੍ਗਹਵਣ੍ਣਨਾਯ
ਕਮ੍ਮਟ੍ਠਾਨਪਰਿਚ੍ਛੇਦਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਨਿਗਮਨਵਣ੍ਣਨਾ
(ਕ) ਚਾਰਿਤ੍ਤੇਨ ਕੁਲਾਚਾਰੇਨ ਸੋਭਿਤੇ ਵਿਸਾਲਕੁਲੇ ਉਦਯੋ ਨਿਬ੍ਬਤ੍ਤਿ ਯਸ੍ਸ, ਤੇਨ, ਕਮ੍ਮਾਦਿਵਿਸਯਾਯ ਸਦ੍ਧਾਯ ਅਭਿਵੁਦ੍ਧੋ ਪਰਿਸੁਦ੍ਧੋ ਚ ਦਾਨਸੀਲਾਦਿਗੁਣਾਨਂ ਉਦਯੋ ਯਸ੍ਸ, ਤੇਨ, ਨਮ੍ਪਵ੍ਹਯੇਨ ਨਮ੍ਪਨਾਮਕੇਨ, ਪਰਾਨੁਕਮ੍ਪਂ ਸਾਸਨੇ ਸੁਖੋਤਰਣਪਰਿਪਾਚਨਲਕ੍ਖਣਂ ਪਰਾਨੁਗ੍ਗਹਂ, ਪਣਿਧਾਯ ਪਤ੍ਥੇਤ੍ਵਾ ਯਂ ਪਕਰਣਂ ਪਤ੍ਥਿਤਂ ਅਭਿਯਾਚਿਤਂ, ਤਂ ਏਤ੍ਤਾਵਤਾ ਪਰਿਨਿਟ੍ਠਿਤਨ੍ਤਿ ਯੋਜਨਾ.
(ਖ) ਤੇਨ ਪਕਰਣਪ੍ਪਸੁਤੇਨ ਵਿਪੁਲੇਨ ਪੁਞ੍ਞੇਨ ਪਞ੍ਞਾਵਦਾਤੇਨ ਅਰਿਯਮਗ੍ਗਪਞ੍ਞਾਪਰਿਸੁਦ੍ਧੇਨ ਸੀਲਾਦਿਗੁਣੇਨ ਸੋਭਿਤਾ. ਤਤੋਯੇਵ ਲਜ੍ਜਿਨੋ ਭਿਕ੍ਖੂ, ਧਞ੍ਞਾਨਂ ਅਧਿਵਾਸਭੂਤਂ, ਉਦਿਤੋਦਿਤਂ ਅਚ੍ਚਨ੍ਤਪ੍ਪਸਿਦ੍ਧਂ, ਮੂਲਸੋਮਂ ਨਾਮ ਵਿਹਾਰਂ, ਪੁਞ੍ਞਵਿਭਵਸ੍ਸ ਉਦਯਸਙ੍ਖਾਤਾਯ ਮਙ੍ਗਲਤ੍ਥਾਯ ਆਯੁਕਨ੍ਤਂ ਮਞ੍ਞਨ੍ਤੁ, ਤਤ੍ਥ ਨਿਵਾਸਿਨੋ ਭਿਕ੍ਖੂ ਈਦਿਸਾ ਹੋਨ੍ਤੂਤ੍ਯਧਿਪ੍ਪਾਯੋ.
ਨਿਗਮਨਵਣ੍ਣਨਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.
ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ ਚਾਯਂ ਅਭਿਧਮ੍ਮਤ੍ਥਵਿਭਾਵਿਨੀ ਨਾਮ.
ਅਭਿਧਮ੍ਮਤ੍ਥਸਙ੍ਗਹਟੀਕਾ.
ਨਿਗਮਨਕਥਾ
੧. ਰਮ੍ਮੇ ਪੁਲਤ੍ਥਿਨਗਰੇ ਨਗਰਾਧਿਰਾਜੇ,
ਰਞ੍ਞਾ ਪਰਕ੍ਕਮਭੁਜੇਨ ਮਹਾਭੁਜੇਨ;
ਕਾਰਾਪਿਤੇ ਵਸਤਿ ਜੇਤਵਨੇ ਵਿਹਾਰੇ;
ਯੋ ਰਮ੍ਮਹਮ੍ਮਿਯਵਰੂਪਵਨਾਭਿਰਾਮੇ.
੨. ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸੀਲਦਮਸਂਯਮਤੋਸਿਤੇਹਿ,
ਸਮ੍ਮਾਨਿਤੋ ਵਸਿਗਣੇਹਿ ਗੁਣਾਕਰੇਹਿ;
ਪਤ੍ਤੋ ਮੁਨਿਨ੍ਦਵਚਨਾਦਿਸੁ ਨੇਕਗਨ੍ਥ-
ਜਾਤੇਸੁ ਚਾਚਰਿਯਤਂ ਮਹਿਤਂ ਵਿਦੂਹਿ.
੩. ਞਾਣਾਨੁਭਾਵਮਿਹ ਯਸ੍ਸ ਚ ਸੂਚਯਨ੍ਤੀ,
ਸਂਵਣ੍ਣਨਾ ਚ ਵਿਨਯਟ੍ਠਕਥਾਦਿਕਾਨਂ;
ਸਾਰਤ੍ਥਦੀਪਨਿਮੁਖਾ ਮਧੁਰਤ੍ਥਸਾਰ-
ਸਨ੍ਦੀਪਨੇਨ ਸੁਜਨਂ ਪਰਿਤੋਸਯਨ੍ਤੀ.
੪. ਤਸ੍ਸਾਨੁਕਮ੍ਪਮਵਲਮ੍ਬਿਯ ਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤ-
ਤ੍ਥੇਰਸ੍ਸ ਥਾਮਗਤਸਾਰਗੁਣਾਕਰਸ੍ਸ;
ਯੋ ਨੇਕਗਨ੍ਥਵਿਸਯਂ ਪਟੁਤਂ ਅਲਤ੍ਥਂ,
ਤਸ੍ਸੇਸ ਞਾਣਵਿਭਵੋ ਵਿਭਵੇਕਹੇਤੁ.
੫. ਸੋਹਮੇਤਸ੍ਸ ਸਂਸੁਦ੍ਧ-ਵਾਯਾਮਸ੍ਸਾਨੁਭਾਵਤੋ.
ਅਦ੍ਧਾਸਾਸਨਦਾਯਾਦੋ, ਹੇਸ੍ਸਂ ਮੇਤ੍ਤੇਯ੍ਯਸਤ੍ਥੁਨੋ.
੬. ਜੋਤਯਨ੍ਤਂ ਤਦਾ ਤਸ੍ਸ, ਸਾਸਨਂ ਸੁਦ੍ਧਮਾਨਸਂ.
ਪਸ੍ਸੇਯ੍ਯਂ ਸਕ੍ਕਰੇਯ੍ਯਞ੍ਚ, ਗਰੁਂ ਮੇ ਸਾਰਿਸਮ੍ਭਵਂ.
੭. ਦਿਨੇਹਿ ਚਤੁਵੀਸੇਹਿ, ਟੀਕਾਯਂ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ ਯਥਾ.
ਤਥਾ ਕਲ੍ਯਾਣਸਙ੍ਕਪ੍ਪਾ, ਸੀਘਂ ਸਿਜ੍ਝਨ੍ਤੁ ਪਾਣਿਨਨ੍ਤਿ.
ਇਤਿ ਭਦਨ੍ਤਸਾਰਿਪੁਤ੍ਤਮਹਾਥੇਰਸ੍ਸ ਸਿਸ੍ਸੇਨ ਰਚਿਤਾ
ਅਭਿਧਮ੍ਮਤ੍ਥਵਿਭਾਵਿਨੀ ਨਾਮ
ਅਭਿਧਮ੍ਮਤ੍ਥਸਙ੍ਗਹਟੀਕਾ ਨਿਟ੍ਠਿਤਾ.